Әртүрлі өсімдіктер тозаңындағы витаминдер мөлшері

(мг – 1г құрғақ тозаңда)

Өсімдік	тиамин	Рибофла-бин	Никотин қышқылы	Гиптотен қышқылы	Аскорбин қышқылы	Фолиев қышқылы
Бақбақ (Taraxacum)	10,8	19,2	132,0	16,0	152,0	-
Алмұрт (Pyrus)	6,3	16,3	197,0	22,6	76,0	-
Беде (Trifolium)	9,3	18,5	200,0	27,6	161,0	-
Күнбағыс (Helianthus)	4,6	-	-	-	-	-
Жүгері (Zea)	7,7	-	-	-	-	-

Өсімдіктер тозаңдарындағы аминқышқылдарының құрамы И.Е.Перельсон (1962) бойынша келтірілген (5-кесте)

Өсімдіктер тозаңдарында минералды заттар болады. Тозаңға толық анализді Я.Свобода (1940) жасаған. Сол Я.Свободаның мәліметтері бойынша өсімдік тозаңдарында әртүрлі элементтердің мөлшері орташа мынадай:

Натрий - 5,83-18,68 %, кремний - 3,35-7,96 %, алюминий -0,19-3,82 %, фосфор - 22,76-39,93 %, күкірт - 1,08-8,69, хлор -0,44-2,90, калий - 24,19-44,57%, кальций - 3,48-8,68, марганец -0,20-1,51, темір - 0,4-3,78 және мыс - 0,06-9,70.

5 кесте

Кейбір өсімдіктердің тозаңдарының аминқышқылдарыны құрамы

(құрғақ заттағы %)

Өсімдік	Лизин	Гистидин	Аргинин	Аспаргин қышқылы Серин+глицин	Глютамин қышқылы +треонин	Аланин	Тирозин	Валин	Метнонин	Фенилал + анин + лецин + изолеицин
Беде (Trifolium)	1,51	1,11	1,29	5,89	1,66	0,93	0,74	1,70	2,40	4,3
Қарамық (Fagopyron)	1,16	0,38	0,81	4,70	1,44	0,73	0,48	1,01	2,62	2,53
Тауқалақай (Lamium)	1,36	1,03	1,08	5,40	1,70	1,10	0,45	1,87	2,43	4,44
Сарғалдақ (Rananculus)	0,78	0,38	0,54	3,54	0,96	0,66	0,37	0,96	1,29	2,59
Тал (Salix)	1,34	0,57	1,16	4,38	1,52	0,88	0,32	1,81	2,27	4,00
Алисма (Alisma)	1,39	0,56	1,07	4,60	1,42	0,92	0,65	1,66	2,53	4,36
Гүлкекіре (Centaurea)	1,57	1,11	1,16	4,76	1,38	0,99	0,53	1,55	2,27	4,01
Бақажапырақ (Plantago)	1,04	1,40	0,94	3,64	1,08	0,65	0,38	1,13	1,88	2,91
Бәрпі (Aconitum)	1,20	1,55	0,89	4,02	1,18	0,85	0,36	1,28	2,18	3,32
Бақбақ (Taraxacum)	1,35	0,30	0,53	2,83	0,63	0,67	0,25	0,72	0,98	2,24

Тозаңда жоғарыдағылардан басқа әртүрлі ферменттер болады. Мысалы, инвертаза, диастаза, пектиназа, протеолитикалық ферменттер, редуктаза, пектиназа, пепсиназа, пепсин, трипсин, эрипсин, липаза, цитаза. Сонымен бірге тозаңда липидтер, қаныққан май қышқылдары және де көптеген басқа да қанттар болады.

Сирек те болса кейде аралар улы өсімдіктердің тозаңдарын жинап, өліп қалатын да жағдайлары болады. Мысалы, бұрынғы КСРО-ның әртүрлі региондарынан жіберілген өлген аралар денесіне анализ жасағанда олардың ішектерінде тамыр дәрі (Veratreum - чемерица) өсімдігінің тозаңдары бар екендігі анықталды.

Профессор В.И.Полтев (1964) өзінің «Болезни пчел» деген кітабында аралар тозаңдарды жинап, сілекейлерімен ылғалдандырып ұяларына алып келіп жинап, үстіне бал құятыны және ол заттың перга деп аталатыны туралы жазады. Оны аралар белокты, витаминді және минералды азық ретінде пайдаланады.

Ара желімі (клей) немесе прополис.

Аралар өздерінің тұратын жерлерін – пәтерлерінің саңылауларын, тесіктерін ерекше затпен желіммен сылап қояды. Ол затты прополис деп атайды. Прополис - аралар үшін ремонт жасауға қолданылатын материал. Пәтерлерін жылыту үшін және ішінде әртүрлі шымылдықтар жасау үшін қолданады;

Прополистің екі түрін ажыратады:

1) аралар тозаңдарды қорыту кезінде бөліп шығарады, бұл бальзам заты. Сатыларын тұрғызуға пайдаланылады. Олардың еру температуралары - 102-103°С, оның құрамында бактерияларды өлтіретін абиет қышқылы болады. Мұндай прополис эфир майларында ериді.

2) аралар прополисті теректің жапырақтарынан, қайыңның қылқан жапырақтарынан, күнбағыстың және т.б өсімдіктердің бүршіктерінен және жапырақшаларынан жинап алып келеді.

Мұндай прополис аралар пәтерінің сызаттарын сылау үшін қолданылады.

Улы өсімдіктердің тозаңдарынан ғана емес, кәдімгі өсімдіктердің де тозаңдарынан аралардың өлетіні анықталған, егерде бұл өсімдіктерде микроорганизмдердің зеңі (плесень) болса, ал микроорганизмдер араларды өлтіретін улы заттар өндіреді.

«Тозаң» деген сөзді өте жиі «перга» терминінің синонимі деп санайды. Ол дұрыс емес. Өйткені «перга» және «пыльца» (тозаң) әртүрлі өнімдер. Аралар «тозаңды» перга дайындау үшін пайдаланады. Сондықтан перганың құрамы басқа, мысалы, қайың (Betula - береза) өсімдігінің «тозаңы» және пергасының құрамы 6-кестеде келтірілген.

6 кесте