Қайыңның тозаңымен пергасының құрамы (%)

Зерттелген зат	қант	белок	май	күл	сүт қышқылы	қышқылдық (РН)
Перга	34,8	21,74	1,58	2,43	3,06	4,3
Тозаң	18,50	24,06	3,33	2,55	0,56	6,3

Прополистің құрамында 50-60 % қарамай (смола), 8-10 % эфир майлары, 30 % балауыз (воск) болады.

Прополистің екі типінде антисептикалық қасиеттері бар, сондықтан медицинада күйіктерді, жараларды емдеуге пайдаланады.

Қазақ медициналық институтында туберкулезді және өкпеге суық тигенде емдеуге прополис майын пайдаланған. Көп жағдайда жәрдем беретіндігі анықталған.

Ара шаруашылығын тиімді ұйымдастыру үшін сол регаондағы балды өсімдіктер құрамын зерттеп, ол өсімдіктердің гүлдеу күнтізбесін білу керек. Осы мәліметтердің негізінде балды өсімдіктер үзіліссіз гүлдейтіндей жағдай жасауға болады. Ол үшін балды өсімдіктерді мәдени өсімдіктермен аралас егіп, ауыспалы егістік алқабын жасауға болады. Соның нәтижесінде ара шаруашылығын табысты шаруашылыққа айналдыруға болады. Ара ұшуының оптимальды радиусы 2км-ге дейін деуге болады. Дегенмен, омарта (аралардың ұялары тұратын жер) айналасының балды өсімдіктерін 3км радиусында зерттеу керек, мұндай шеңбердің көлемі 28 шаршы км болады.

Тек осы мәліметтерге сүйене отырып осы ауданда және омартада аралардың қанша семьясы келе алатынын анықтауға болады. Ол үшін омартаның айналасында радиус 3 км шеңбер жасайды, осындай шеңберді көрші омартаның айналасында да жасайды. Осы екі шеңбердің бірін-бірі кесіп өткен жерлеріне көрші омартаның аралары келе алады. Мысалы, ауданы 20 га жөке ағашы учаскесінде 70 ара семьясы бар екендігін біліп, 1 гектар жөке ағашы учаскесінде 3,5 ара семьясы бар екендігін анықтауға болады 70 семья/ 20 га=3,5 с. Бұл жағдайда 1 гектар жөке ағашы 3,5 ара семьясын толық қанағаттандырады деуге болады, өйткені жөке ағашы учаскесінің 1 гектарының нектар өндіру мөлшері 500-1000 кг шамасында. Демек, ара өсіруші бұл учаскеден жеткілікті бал жинайтындығына сенімді бола алады.

Белгілі бір жердегі бал қорын анықтау.

Ол үшін шабындықта, ормандағы егістікте немесе табиғи балды өсімдіктер өскен жерлерде әр 100-200 метр сайын параллельді жүріп отырып, көлемі 1 шаршы метр ағаштан жасалған раманы орналастырып, раманың ішіндегі өсімдіктерді санап, балды өсімдіктер жалпы өсімдіктер жабынында қанша пайыз екендігін анықтайды. 7-кестеде белгілі бір жердегі балдың қорын анықтау мысалы, келтірілген.

Eric даласының балды өсімдіктері:

Ауыл шаруашылық дақылдарының ішінде егістік далаларында мынадай негізгі балды өсімдіктер егіледі:

1) Жармалық мәдени дақылдан - қарамық (Fagopyrum -гречиха).

2) Малазықтық өсімдіктерден - эспарцет (Onobrychis)

3) Майлы өсімдіктерден - күнбағыс (Helianthus- подсолнечник).

4) Иіретін өсімдіктерден - мақта (Cossypіum - хлопчатник).

5) Эфир майлы және дәрілік өсімдіктерден – анис (Anissum), шалфей (Salvia), кориандр (Coriandrum).

7 кесте

Белгілі бір жердегі бал қорын анықтау

Балды өсімдіктер	Аудан мөлшері (га)	Бал өндіру (1 га/кг)	Барлық ауданнан өндірілетін бал (кг)
Шынар түсті үйеңкі (Acer Platonoides – клен остролистый) 200 гектар жердегі мөлшері 10%	20	200	4000
Жөке ағашы (Tilia -липа)100 гектар жердегі мөлшері 10%	10	500	5000
Ақбеде (Trifolium repens – клевер белый) 500 гектар жердегі мөлшері 8%	40	50	2000

Бау-бақшалардағы балды өсімдіктер:

1) Жеміс ағаштар және жидек бұталар.

2) Субтропикалық аймақтың және басқа да бағалы балды өсімдіктері.

3) Бақшалық және көкөністік балды өсімдіктер.

Енді осы үш топтағы балды өсімдіктерге қысқаша тоқталып өтейік.

1) Балды жемісті ағаштар және жидекті бұталары.

Бұл топқа жататындар:

1. Таңқурай (Rubus - малина).

2. Қарлыған (Grossularia - крыжовник).

3. Шие (Cerasus - вишня).

4. Қараөрік (Prinus - слива).

5. Алма (Malus - яблоня).

6. Алмұрт (Pyrus - груша).

7. Қарақат (Ribes - смородина).

2) Негізінен субтропикалық аймақта өсетін балды өсімдітеp.

1. Құрма (Diospyros).

2. Маслина (Olea Curopaca - оливковые масло).

3. Шабдалы (Persica vulgaris).

4. Миндаль (Amygdalu communul)

5. Өрік (Primus armeniaca).

6. Аива (Cydonia).

7. Кизильник (Cotoneaster).

8. Акация дубильное (Acacia dealbata).

3) Бақшадағы және көкөністік балды өсімдіктер:

1. Асқабақ (Cucurbita - тыква).

2. Қияр (Сuсumis sativus - огурец).

3. Қауын (Cucumis melo - дыня).

4. Қарбыз (Citrullus vulgaris - арбуз) .

5. Пастернак (Pastinaca sativa).

Егістікті қорғау үшін көгалдандыру мақсатында отырғызылған және ормандағы балды өсімдіктер.

А. Орман алқабының балды өсімдіктері.

Ағаш түрлері:

1. Жөке ағашы (Тіlіа - липа).

2. Үйеңкі (Acer - клен).

3. Қарағаш (Ulmus - вияз, берест, ильма).

4. Тал (Salix - ива).

5. Шетен (Sorbus - рябина).

6. Терек (Populus - тополь).

7. Емен (Quercus - дуб).

8. Қайың (Betula - береза).

9. Мойыл (Padus - черемуха).

Бұталар және жартылай бұталар:

1. Қаражеміс (Rhamnus - крушина).

2. Ұшқат (Lonicera - жимолость).

3. Шәугіш (Viburnum - калина).

4. Қаражидек (Vaccinium Vitis idaea - брусника, V. Myrtіlus -черника).

5. Көкжидек (Vaccinium uliginosum - голубика).

6. Таңқурай (Rubus - малина, ежовика).

Шөптесін өсімдіктер:

1. Күреңат (Epilobium - кипрей).

2. Сабынкөк (Scrophularia - норичник).

3. Күнгелді (Trollius - купальница).

4. Сарыраушан (Solidago - золотарник).

Б. Егістіктерді қорғайтын, көгалдандыру мақсатында отырғызылатын балды өсімдіктер:

1. Ақ қараған (Robinia - акация)

2. Гледичия (Gleditscһia - гледичия).

3. Кәдімгі аткаштан (Аescucus hyppocastanum - каштен конский).

4. Бөріқарақат (Berberis - барбарис).

5. Жиде (Elaegnus - лох).

6. Сирень (Syringa - сирень).

7. Долана (Crataegus - бояришник).

8. Айва (Cydonia - айва).

Шалғындықтардағы балды өсімдіктер.

Көп жағдайда шалғындарда жақсы бал жинайтын өсімдіктер мол болады. Жалпы шалғындықтар жылына 1 гектардан 20-80 кг-ға дейін бал бере алада.

Қазақстанның тауларындағы субальпі аймағы (теңіз деңгейінен 2000м биіктікте) үлкен қызығушылық туғызуда. Өйткені ол жерлерде шілде-тамыз айларында, мысалы, Іле Алатауының орталық аймағында субальпі белдеулерінде жуалар түрлері (Allium - лук), Алтай шырышы (Eremurus altaica - эремурус алтайский), бoз кілем түрлері (Sedum hidridum S.eversii), сарғалдақтар (Ranunculus alberti, R. songorісa) кездеседі.

Гүлден аралар нектар жинайды. Жалпы шалғындықтарда негізгі бал жинауға жарайтын өсімдіктер мыналар:

1. Беде ( Trigolium - клевер).

2. Шалфей ( Salvia - шалфей).

3. Қазтамақ (Geranium - герань).

4. Сиыр жоңышқа (Vicia - вика-горошек).

5. Гүлкекіре (Centaurea - василек).

6. Бозкілем ( Sedum - очиток).

7. Қайызғақ шөп (Stachys - чистец).

8. Қойжелкен (Tragopogon - козлеобразник).

9. Қазтабан ( Potentilla - лапчатка).

10. Кәді (Crepis - скерда).

11. Шелна (Sanguisosba - кровохлебка).

12. Мажыра (Comarum - сабельник).

13. Котырот (Scabiosa - скабиоза).

14. Балдырған (Herachleum - борщевик).

15. Сныть (Aegopodium - сныть).

16. Мия ( Gelycyrrhiza - солодка).

17. Астра (Aster - астра).

18. Қазанақ ( Ledum - багульник).

19. Гравилат (Geum - гравилат).

Әртүрлі жерлерде өсетін балды өсімдіктер.

Бұл жерде жоғарыда аталмай қалған, бірақ та балды өсімдіктер ретінде өтe бағалы кейбір өсімдіктерге ғана тоқталып өтеміз.

Келтірілетін өсімдіктер өте маңызды балды өсімдіктер, бірақ та олардан мәдени алқаптарды тазарту керек. Өйткені бұл өсімдіктер арамшөптер қатарына жатады.

1. Лакса (Echinops - мордавник).

2. Жантақ (Alhagi - верблюжья ключка).

3. Жұпаргүл (Origanum - душица).

4. Сурепка (Barbara - сурепка).

5. Шағыр тікен (Onopordon - татарник) .

6. Сиякөк (Linaria - льняка).

7. Шандра (Marrubium - шандра).

8. Ақбасқурай (Erysimum - желтушник).

9. Сарықалуен (Cirsium - бодяк).

10. Қалуен (Sonchus - осот).

11. Тауқалақай (Lamium - яснотка).

12. Шытырша (Berteroa - икотник).

13. Есекшөп (Onagra - ослиник).

14. Тегеурінгүл (Delphinium - живкость).

15. Шомыр (Raphanus - редька).

16. Бойдана (Trigonella - пажитник).

17. Қайызғақ шөп (Stachys - чистец).

18. Гүлкекіре (Centaurea - василек ).

19. Сасықшөп (Leonuruz - пустырник).

20. Өгейшөп (Tussilago - мать и мачеха).

21. Көкжалбыз (Nepeta - котовник).

22. Киікоты (Ziziphora - зизифора),

23. Шеңгел (Halimodendron - чингиль).

24. Хатьма (Lavatera - хатьма).

Аралар жайылымдарын жақсартудың және бал жинаудың өнімділігін арттырудың бірнеше әдістері бар:

1) Севеобороттарга балды өсімдіктерді себу.

2) Омартаның айналасында араларға қосымша жайылатын учаскелер жасау (негізгі учаскелердегі нектарлар азайғанда).

3) Шалғындықтарда балды өсімдіктерді қосымша алу

4) Өсімдіктерді пайдаланып қоршау жасағанда балды бұталарды егу.

5) Далалық және орманды далалық аудандарда өсімдіктерді қорғау мақсатында қоршаған-да, негізінен балды бұталарды, ағаштарды көбірек пайдалану.

6) Бос жатқан жерлерге және жыра сайларға балды өсімдіктерді егу.

7) Поселоктарды, ауылдарды көкөгалдандыруда балды ағаштарды жол бойына, саябақтарда, аллеяларда кеңінен пайдалану.

БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ:

1. Ара шаруашылығының адам өміріндегі рөлі

2. Балды өсімдіктердің фармакологиялық қасиеттері

3. Нектар және прополис туралы түсінік

4. Балды өсімдіктердің табиғи және мәдени формалары

5. Тозаңдардың химиялық құрамы

6. Егіс алқаптардың дәрілік өсімдіктері

7. Бау бақшалардың балды өсімдіктері

8. Орман алқаптардың балды өсімдіктері

9. Белгілі бір алқаптың бал қорын анықтау