6. Хинолинді алкалойдтар.
Хинолин - гетероциклді жүйе, конденсацияланған пиридин және бензол тізбектерінен тұрады. Таскөмір қарамайынан бөлінген, өте жоғары улылығымен сипатталады (жүйке уы). Хинолин көптеген дәрілік препараттарды синтездеуге (хинозол, совкаин, плазмохин, плазмацид, хиноцид және т.б.) пайдаланылады.
Көп уақыт бойы хинолин тек қана қына ағашында болады деп келді. Кейінгі жылдары хинолин ТМД елдері флорасынан лакса (Echinops - мордовник - Asteraceae) және ясенус деген өсімдіктерде болатындығы анықталды.
Хинолин алкалойдтарының биогенезі әлі толық ашылмаған. Болжамдар бойынша, олар триптофан және монотерпеннен пайда болған.
Қына ағашы (Cinchona sp.) жабайы түрінде тек Онтүстік Америкада: Перу, Боливия, Эквадор, Венесуэла және Колумбияда кездеседі. Перу және т.б. мемлекеттер өздерінің монополиялық рөлін жоғалтпау үшін басқа елдерге бұл ағаштың тұқымдарын және басқа да отырғызатын материалдарын бермеді. Өткен ғасырларда бір неміс ғалымы, сосын бір ағылшын саудагері хинаның (Cinchona) тұқымын алып Ява аралында егіп, бірте-бірте цинхона (қына ағашы) екпе өсімдікке айналды. Қазіргі кезде цинхонаның плантациялары Оңтүстік-Шығыс Азияда, Үндістанда, Шри-Ланкада және Африкада бар. Бұл өсімдік Қазақстанда жоқ болғандықтан, толығырақ Echinops ritro L. және Е. sphaerocephalus L. өсімдіктеріне қысқаша тоқталып өтейік.
Echinops ritro L. - мордовник обыкновенный. Asteraceae тұқымдасынан, қазақша аты - Аққурай.
Аққурай (Echinops ritro L).
Көпжылдық шөптесін өсімдік, жуан кіндік тамыры бар. Сабақтары - біреу кейде бірнешеу, биіктігі - 20-60 см.
Жапырақтары кезектесіп орналасқан, сопайған, қауырсын тәрізді бөлінген жапырақтарының жоғарғы беті тегіс жалаңаш, ал төменгі беті ақ-өрмекші торындай киізденген.
Гүлдері шар тәрізді шоқпар бас гүлшоғына жинақталған. Гүлдердің барлығы түтікше тәрізді, тостағаншасы айдарша тәрізді, күлтесі көк. Жемістері - тұқымша, орамшалардың ішінде дамиды.
Аққурай далалық шалғындықтарда, далада, тасты беткейлерде, өзен арналарында кездеседі.
Химиялық құрамы.
Echinops ritro өсімдігіндегі негізгі алкалойд - эхинопсин, оның мөлшері шикізатта 1 %-дан кем болмауы керек.
Эхинопсин тірі өсімдікке тән алғашқы алкалойдтан пайда болады, ал ол алғашқы алкалойдтар амин және гидроксиль топтарының болуымен сипатталады.
Алкалойдтардан басқа Echinops ritro жемістерінде 26-28% майлар болады.
Дәрілік шикізаты.
Жемістерінің піскен шоқпар бастарын бастырып жинайды. Тұқымшалары ұзарған кері жұмыртқа тәрізді, ұзындығы - 7-9 мм, жоғарғы жағының ені 2 мм шамасында, түктенген түктері қоңыр жатыңқы. Жинаған кезде пісіп-жетілмеген жемістерінің мөлшері 10%-дан аспауы керек.
Пайдаланылуы.
Echinops ritro эхинопсин нитратын өндіруге пайдаланылады. Эхинопсин нитраты (Echinopsini nitrus) стрихнин сияқты жалынның рефлекторлық қозуын және қаңқа бұлшық еттері жұмысын арттырады.
7. Изохинолинді алкалойдтар.
Сутектендірілген формасында изохинолинді сақина көптеген алкалойдтардың негізі болып саналады.
Изохинолинді алкалойдтар тобы біртекті емес. Сутектену дәрежесіне байланысты, қосымша сақиналарына және басқа да ерекшеліктеріне байланысты изохинолинді алкалойдтар бірнеше топ тармақтарына бөлінеді:
- тетрагидроизохинолинді;
- бензилизохинолинді;
- морфинді;
- бисбензилизохинолинді;
- протопинді;
- протоберберинді;
- бензофенантридинді;
- амариллисті;
- эметинді.
Изохинолинді алкалойдтардың ерекшеліктері бір өсімдіктің өзінде әртүрлі типті кұрылымы бар алкалойдтар кездесуі мүмкін.
Изохинолинді алкалойдтар тобына жататын алкалойдтар әртүрлі өсімдіктерде кездеседі. Мысалы: 1) Glaucium flavum (Papaveraceae), Thalictrum minus L., T. foetidum L. (Ranunculaceae), Berberis vulgaris L. (Berberidaceae), Chelidonium majus L. (Papaveraceae), Macleaya microcarpa (Papaveraceae), Stephania glabra (Menispermaceae), Ungernia victoris Vved, U. sewertzwii (Amaryllidaceae), Cephaelis jpecacuanha Willd (Rubiaceae). Осы өсімдіктердің ішінен толығырақ Chelidonium majus L. өсімдігінің ерекшеліктеріне тоқталып өтейік.
Chelidonium majus L. - Papaveraceae тұқымдасынан. Чистотел большой, қазақша аты - сүйелшөп.
Үлкен сүйелшөп - көпжылдық шөптесін өсімдік, биіктігі -30-100 см. Өсімдіктің барлық мүшелерінде қызыл-коңыр түсті сүтті шырыны болады. Жапырақтары кезектесіп орналасқан, төменгі жағы көкшіл-сүр, төменгі жапырақтары - сағақты, сабақтағы жапырақтар - сағақсыз, жапырақтар тақтасы жалпақ эллипс тәрізді.
Гүлдері шатыр тәрізді гүлшоғына жиналған. Тостағанша екі жапырақшадан, күлте 4 ашық сары жапырақтан тұрады. Аталығы өте көп, аналығы ұзарған бір ұялы жатыннан ұзындығы 5 см шамасында бұршаққынға ұқсаған қорапшада дамиды.
ТМД елдерінің Европалық бөлігінде (Солтүстік регионнан басқа), Кавказда, сирек Сібірде және Алыс Шығыста кеңінен таралған.
Қазақстанда арамшөп ретінде шөл және жартылай шөл аймақтардан басқа барлық региондарда кездеседі.
Химиялық құрамы.
Өсімдіктің барлық мүшелерінде алкалойдтар болады. Олардың мөлшері шөбінде 2% шамасында, ал тамырларында 4%-ға дейін болуы мүмкін.
Алкалойдтардың құрамы өте күрделі, өздерінің структурасына қарай олар изохинолин туындыларының әртүрлі тип тармақтарына жатады.
1) протоберберин алкалойды (берберин, контизин және т.б.):
2) протопин алкалойдтары (протопин, аллокриптопин):
3) бензофенантридин алкалойдтары (хелидонин, хелеритрин, сангвикарин және т.б.).
Алкалойдтар сүйелшөпте бос күйінде және байланысқан күйінде хелидон қышқылымен болуы мүмкін. Сүйелшөпте алкалойдтардан басқа сапониндер, флавоноидтар, аскорбин қышқылы (170 мг/100 г), каротинойдтар (20 мг/100 г) және органикалық қышқылдар - алма, лимон және янтарь болады.
Дәрілік шикізаты.
Толық піспеген жемістері бар гүлдеген өсімдіктер.
Пайдаланылуы.
Сүйелшөп препараттары көмей папилломатозын емдеу үшін қолданылады. Папилломатоз дегеніміз - папилломаның бүкіл денеге жайылуы, ал папиллома дегеніміз - тері мен оның шырышты қабықтарында өсетін сүйелше ісік. Сүйелшөп жоғарыдағыларға қосымша қызыл тері туберкулезді емдеуге де қолданылады. Сүйелшөп қайнатпасын бауыр және өт қабын емдеуге де пайдаланады.
Сүйелшөптің сүтті шырыны халық медицинасында сүйелдерді кептіру үшін пайдаланылады.
Эксперименттік жұмыстарда сүйелшөп препараттары туберкулез микробактерияларына фунгистикалық және бактериястатикалық әсер етеді, қатерлі ісіктің өсуін тоқтатады.