1 Өндірістік өсімдіктер ресурсы

1.1. Тағамдық өсімдіктер тобы бес топ тармақтарымен.

1.2.Құрамында техникалық экстракт заттары бар өсімдіктер тобы 12 топ тармақтарымен.

1.3. Талшықты өсімдіктер тобы 2 топ тармақтарымен.

1.4. Қағаз-целлюзалы өсімдіктер тобы.

1.5. Құрылыс және бұйымдық өсімдіктер тобы 3 топ тармағымен.

1.6. Отындық және орман-химиялық өсімдіктер тобы 2 топ тармақтарымен.

2 Ауыл шаруашылық өсімдіктер ресурсы

2.1. Тағамдық өсімдіктер тобы 3 топ тармақтарымен.

2.2. Малазықтық өсімдіктер тобы 5 топ тармақтарымен.

3 Көгалдандыру, астық және фитомелиоративтік ресурстар

3.1. Сәндік-көгалдандыратын өсімдіктер тобы.

3.2. Мелкоративтік өсімдіктер тобы.

Сонымен, 1935 жылы Өзбекстанда, Ташкент қаласында болған конференцияда қабылданған шикізаттық өсімдіктер классификациясы жабайы өсетін және мәдени өсімдіктерді қамтиды. Бұл үшін топтар әртүрлі шикізаттық өсімдіктер тармақтарына бөлінеді. Топтар тармақтарынын жалпы саны 1942 жылы акад. Н.В. Павлов «Дикие полезные и технические растения СССР» деп аталатын үлкен монографиясында өзінің жаңа классификациясын ұсынды. Н.В. Павловтың классификациясында барлық пайдалы және техникалық өсімдіктер 22 топқа біріктірілді.

I Дәрілік өсімдіктер

II Көксағызды (каучук) өсімдіктер

III Құрамында гуттаперча бар өсімдіктер

IV Шипалы майлы өсімдіктер

V Эфир майлы өсімдіктер

VI Тоқымалық өсімдіктер

VII Щеткалық өсімдіктер

VIII Ірі-талшықты өсімдіктер

IX Қағаз-целлюзалы өсімдіктер

X Тағамдық өсімдіктер

XI Крахмалды өсімдіктер

XII Қант-инулинді өсімдіктер

ХIIІ Сергітуші ынталандырушы өсімдіктер

XIV Витаминді өсімдіктер

XV Балды өсімдіктер

XVI Илік затты өсімдіктер

XVII Сабынды немесе сапонинді өсімдіктер

XVIII Қарамайлы өсімдіктер

XIX Бояуы бар өсімдіктер

XX Мал азықтық өсімдіктер

XXI Уландырғыш заты бар өсімдіктер

XXII Сәндік немесе гүлдік өсімдіктер

А.А. Приступа (1973) дүние жүзі флорасындағы пайдалы өсімдіктер туралы мәлімет берді. Бұл мәліметте 118 тұқымдасқа жататын 1000 өсімдік түрлерінің сипаттамасы берілген. А.А. Приступа классификациясында барлық пайдалы өсімдіктер19 топқа біріктірілген.

Жоғарыда келтірілген барлық классификациялардың кемшіліктері - классификация жасауда белгілі бір принциптің жоқтығы. Кейбір классификацияда өсімдіктердің топтары олардың химиялық құрамына, ал басқа топтары олардың практика-жүзінде пайдалануына негізделген.

Сонымен, өсімдіктер әлемі биоресурстарының зерттеу объектілері шикізаттық өсімдіктердің жеке түрлері және өсімдіктер қауымы болып табылады.

Өсімдіктер әлемі биоресурстарын зерттеу әдістерінің ерекшеліктері

Шикізаттық өсімдіктер және олардың қауымдары геоботаникалық, систематикалық, экологиялық, фитохимиялық, фармакологиялық әдістер негізінде комплекстік зерттеледі. Ресурстанулық зерттеу жұмыстарының геоботаникалық жұмыстардан ерекшелігі ресурстану зерттеу жұмыстары жалпы өсімдіктер жабыны емес, тек қажетті пайдалы өсімдіктерді зерттеуді мақсат етеді.

Қазіргі заманда пайдалы өсімдіктер ресурстарын бағалауда картографиялық әдістің перспективасы мол. Өйткені бұл әдіс зерттеу объектісінің географиясын, экологиясын және күйін бағалауға мүмкіншілік береді. Көптеген пайдалы өсімдіктердің топтарын зерттегенде оларға қосымша биохимиялық анализ жасалуы қажет. Сонымен, ресурстанудың жалпы қабылданған ботаникалық әдістерімен қатар ерекшеліктері бар, ресурстану әдістері пайдаланылады. Ботаник - ресурстанушы систематиканы, флораны, геоботаниканы, экологияны, өсімдіктер химиясын, интродукцияның ғылыми теориялық негізін білуі және экономикалық түсінігі болуы керек. Шынын айтқанда, ботаник - ресурстанушы шектес ғылым салаларында эрудициясы жоғары болып далалық және лабораториялық зерттеулерді жүргізе алатын әмбебап ғалым болуы керек.

Пайдалы өсімдіктер ресурстарын зерттеудің деңгейлері

Пайдалы өсімдіктер туралы ғылымның дамуы ерте замандағы Қытай, Египет, Рим, Греция және Шығыс Арабия тарихына, мәдениетіне тығыз байланысты. Ресейде әртүрлі пайдалы өсімдіктер туралы алғашқы мәліметтер дәрілік және хош иісті өсімдіктерге байланысты екендігіне әдебиеттегі мәліметтер айқын көрсетеді.

Қазақстанда пайдалы өсімдіктерді пайдалану, олардың ішінде, әрине бірінші ретте дәрілік өсімдіктер пайдалану Шығыс және Батыс елдерінің медицина мектептерінің әсеріне байланысты болды. Мысалы, Қазақстанның оңтүстік аудандарына Иран, Ауғанстан, Үндістан сияқты елдердің әсері бар. Оған қосымша Қазақстанда Европа елдерінде белгілі көптеген шипалық қасиеті бар заттар да қолданылады. Сондықтан шетелдерден әкелінетін шикізаттарды алмастыру қажет болды, осы қажеттілік нәтижесінде Қазақстан флорасында көксағызды (каучук) илік заттары бар шырышты өсімдіктер табылды.

Қазақстан флорасында халық медицинасында кеңінен белгілі шипалық қасиеті бар өсімдіктерді, әсіресе, жүрек-қан тамырлары, өт айдайтын, ісікке қарсы қолданылатын өсімдіктерді іздеуге үлкен көңіл бөлінді.

Сонымен, ресурстануды өз алдына дербес ғылым саласы екендігі дәлелденген деп санауға болады. «Өсімдіктер ресурсы» деген терминді А.Федоров (1966) былайша түсіну керек деп санайды. «Өсімдіктер ресурсы дегеніміз - бүкіл флорадағы және жер шарындағы өсімдіктер жамылғысында бар потенциалдық байлық».

Д.С. Ивашиннін (1969) анықтамасы бойынша «Өсімдіктер ресурсы» - ботаникалық ресурстанудың зерттеу объектісі, ол объект өсімдіктер құрамындағы заттарын, яғни бүкіл флора және өсімдіктер жамылғысындағы бар байлықты қамтиды.

Әрине, А. Федоровтың (1966) өсімдіктер ресурсына берген анықтамасы Д.Р. Ивашиннің (1969) анықтамасымен салыстырғанда анықтау, айқын және қысқаша, сондықтан қолайлылау. «Ресурстар» деген терминді (өсімдіктер ресурстары емес) пайдалы өсімдіктердің жеке топтарына қатысты пайдалануға болады. Мысалы, «дәрілік өсімдіктер ресурстары». «Ресурс» деген терминді «Қоры» деген түсінікпен шатастыруға болмайды. Яғни, «Ресурс», «Қоры» синонимдер емес. «Ресурс» термині кеңірек, толығырақ, ол пайдалы өсімдіктердің сандық және сапалық сипаттамаларын қамтиды.

Ал Федоров (1968) ботаникалық ресурстану ғылымына кеңірек сипаттама береді. Ботаникалық ресурстану:

1) халық шаруашылығында және медицинада маңызы бар әртүрлі-өсімдіктерді тауып айкындайды;

2) өсімдік құрамындағы әртүрлі заттарды, қосылыстарды зерттейді;

3) пайдалы өсімдіктердің табиғаттағы алабын (массивті) зерттейді;

4) мәденилендірудің биологиялық негізін жасайды. «Ботаникалық ресурстану» - өзінің зерттеулерін әртүрлі деңгейде жүргізеді. Мысалы, молекулалық, ұлпалық, мүшелік, организмдік популяциялық, түрлік, ценотикалық, биогеографиялық. Молекула деңгейінде ботаникалық ресурстану мәселелері химия және биохимия жәрдемімен шешіледі.

Клетка және ұлпа деңгейінде анатомия, гистохимия және эмбриология көмегімен шешіледі.

Мүшелер деңгейінде - морфология көмегімен, организм деңгейінде - физиологиялық және өсімдік шаруашылығы туралы ғылымдар көмегімен, популяция деңгейінде – тәжірибелік систематика көмегімен, түрлік деңгейде - систематика және филогения көмегімен, ценогенетикалық деңгейде - фитоценология көмегімен зерттеп шешіледі.

Бұл жоғарыда айтылғаңдардан «Ботаникалық ресурстануда» өте кең спектрде өте нәзік химиялық анализден жер шары өсімдіктері жамылғысын жинақтап қорытуға дейінгі әдістер және тәсілдер пайдаланатынын айкын көруге болады.

БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ:

1. Ботаникалық ресурстану ғылымының қалыптасуы

2. В.Г.Михайлова, Н.В.Павлов, М.М.Ильин, М.К.Кукеновтың пайдалы өсімдіктерді зерттеуге қосқан үлесі

3. Пайдалы өсімдіктер классификациясы

4. А.А.Пристуна бойынша жіктелген шикізаттың маңызы бар өсімдіктердің топтары

5. Өсімдіктер әлемінің биология жүйесіндегі орны

6. Н.И.Вавиловтың полицентристік үлгісі

7. Өсімдік шаруашылығының бүгінгі бейнесі

8. Жасыл революция туралы түсінік

9. Ботаникалық ресурстардың зерттеу әдістерінің ерекшеліктері

10. Пайдалы өсімдіктерді зерттеудің деңгейлері