Добавил:
Upload Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
Antonowicz Prawo międzynarodowe.doc
Скачиваний:
0
Добавлен:
01.07.2025
Размер:
1 Мб
Скачать
☆

§ 4. Terytoria zależne

Terytoria zależne są to terytoria, które nie wchodząc

w skład żadnego państwa, nie posiadają najważniejszego z punktu

widzenia prawa międzynarodowego atrybutu państwa, jakim jest

suwerenność. Definicja terytorium zależnego zawiera więc dwa ele-i

menty: odrębność terytorialną oraz zależność polityczno-ustrojową.

Element pierwszy jest ważny o tyle, że z kategorii terytoriów

zależnych trzeba wyłączyć każdą integralną część terytorium jakiego-

kolwiek państwa. Stąd też istotne jest rozróżnienie z jednej strony

oddzielnych fragmentów państwa złożonego, z drugiej zaś terytoriów

zależnych nie wchodzących w skład żadnego państwa.

Istotnym znamieniem zależności terytoriów zależnych jest brak

ogólnej kompetencji w sprawach zagranicznych. Na ogół nie uczest-

niczą one w stosunkach międzynarodowych oddzielnie od państw,

które są odpowiedzialne za ich administrację. Od zasady tej bywają

jednak wyjątki, które uzasadniają rozpatrywanie problemu podmioto-

wości prawnomiędzynarodowej jednostek geopolitycznych nie będą-

cych państwami.

Kategoria terytoriów zależnych jest bardzo zróżnicowana. Dla

prawa międzynarodowego najważniejszym kryterium podziału tych

terytoriów jest to, które pozwala odróżnić terytoria kolonialne

od terytoriów niekolonialnych. Na kryterium to składa się

zarówno element geograficzny, jak i polityczny.

Pierwszy element polega na tym, że - zgodnie z tradycyjnym

pojmowaniem rzeczy - terytoria kolonialne mają charakter z a m o r -

• s k i w stosunku do państw, które nimi administrują. Wyklucza to

80

zatem terytoria przyległe. Inaczej jest tylko w przypadku terytoriów

zależnych poddanych specjalnemu reżimowi międzynarodowemu, jak

system mandatowy Ligi Narodów czy powiernictwo Organizacji Na-

rodów Zjednoczonych.

Element drugi polega na tym, że między terytoriami zależnym

typu kolonialnego i niekolonialnego zachodzi istotna różnica co dc

celów rozwoju politycznego. Prawo międzynarodowe dekoloniza-

cyjne ma na celu doprowadzenie narodów kolonialnych do stam.

niepodległości lub innej formy bytu politycznego zgodnej z zasada

samostanowienia. Terytoria zależne typu niekolonialnego także mogi,

osiągnąć taki stan, ale ten cel ich rozwoju politycznego nie stanów

obowiązku prawnomiędzynarodowego ciążącego na państwach, oc

których są one zależne. Ponadto status tych terytoriów może mieć

charakter trwały, podczas gdy prawnomiędzynarodowa ochrona na-

rodów terytoriów kolonialnych jest z założenia tymczasowa.

Status terytorium zależnego typu niekolonialnego miała ostatnie

tylko Andora. Zależność Andory od Francji (głowy państwa francus-

kiego) oraz Hiszpanii (biskupa z hiszpańskiego miasta Urgel) byłe

pozostałością czasów średniowiecza, symbolizowaną daniną składana

na rzecz suwerenów. Andora nie występowała w stosunkach między-

narodowych jako oddzielny podmiot. Bardzo rzadkie były przypadk:

rozciągnięcia na to terytorium mocy obowiązującej umów między-

narodowych, a jeśli zdarzały się, to nie było to wynikiem jego własne

działalności. W marcu 1990 r. Andora zawarła układ handlów}

z Europejską Wspólnotą Gospodarczą, będący jej pierwszą umową

międzynarodową w ponad 700-letniej historii. Zapoczątkowało te

działalność w kierunku usamodzielnienia się, zakończoną w 1993 r

przyjęciem w poczet członków ONZ.

Znacznie liczniejszą grupę wśród tertytoriów zależnych stanowią

nadal terytoria kolonialne. Karta Narodów Zjednoczonych przewidu-

je istnienie dwóch kategorii terytoriów kolonialnych, a mianowicie

terytoria niesamodzielne (rozdział XI) oraz terytorig

powiernicze (rozdziały XII i XIII).

Według rezolucji Zgromadzenia Ogólnego ONZ z dnia 15 grudnia

1960 r., prima facie terytorium niesamodzielne to terytorium, które

geograficznie jest odrębne od kraju administracyjnego oraz różni si^

od niego pod względem etnicznym i (lub) kulturalnym. Stwierdziwszy

różnice geograficzne oraz etniczne lub kulturalne można uwzględnić

81

dodatkowe elementy natury administracyjnej, politycznej, prawnej,

ekonomicznej, historycznej i innej, jeśli wpływają one na stosunki mię-

dzy państwem metropolitalnym i danym terytorium w sposób, który to

terytorium stawia arbitralnie w położeniu podporządkowania9.

Podstawową cechą terytorium niesamodzielnego jest

jego nierównoprawny status w stosunku do państwa, które nim

administruje. Różnice geograficzne, etniczne czy też kulturalne nie

odgrywają samodzielnej roli i same przez się nie przesądzają statusu

prawno-ustrojowego danej ludności. Mogą one występować także

w państwach, które przestrzegają zasady równouprawnienia wszyst-

kich narodów i narodowości i których żadna część nie ma charakteru

terytorium niesamodzielnego. Posiadłości zamorskie mocarstw kolo-

nialnych rzeczywiście różnią się od metropolii pod względem geografi-

cznym, etnicznym i kulturalnym i to z reguły leży u podstaw ich

kolonialnego położenia. Treścią ich statusu jako terytoriów samo-

dzielnych jest jednak stan, który powyższa rezolucja określa mianem

arbitralnego podporządkowania.

W konkluzji należy stwierdzić, że w ujęciu Karty Narodów Zjed-

noczonych terytorium niesamodzielne to terytorium zamorskie, które-

go ludność znajduje się w stanie nierównoprawnym w stosunku do

ludności państwa administrującego.

W rezultacie postępów dekolonizacji liczba terytoriów niesamo-

dzielnych znacznie zmalała. Zgromadzenie Ogólne ONZ nadal zaj-

muje się jeszcze losem politycznym takich terytoriów jak Anguilla,

Bermudy, Brytyjskie Wyspy Dziewicze, Falklandy (Malwiny), Gibral-

tar, Guam, Kajmany, Monserrat, Nowa Kaledonia, Pitcairn, Sahara

Zachodnia, Samoa Amerykańskie, Święta Helena, Tokelau, Turks

i Caikos oraz Wyspy Dziewicze Stanów Zjednoczonych. Niektóre

spośród tych terytoriów są członkami stowarzyszonymi lub nawet

pełnoprawnymi kilku organizacji wyspecjalizowanych ONZ.

Terytoria powiernicze są to terytoria niesamodzielne,

które zostały poddane powiernictwu ONZ. Terytoria powiernicze są

więc szczególnym rodzajem terytoriów niesamodzielnych. W praktyce

jednak termin „terytoria niesamodzielne" rozumiany jest bardziej

wąsko, to znaczy z wyłączeniem terytoriów powierniczych.

9 Resolutións adopted by the General Assembly during its flfteenth session, Vol. I,

September-December 1960, s. 29-30.

82

Zakres terytorialny systemu powiernictwa międzynarodowego

określa art. 77 Karty NZ. Stanowi on, że system ten stosuje się do

terytoriów następujących kategorii, które mogą być jemu poddane

w drodze układów powierniczych: l) terytoria obecnie znajdujące się

pod mandatem, 2) terytoria, które mogą być oderwane od państw

nieprzyjacielskich w wyniku II wojny światowej oraz 3) terytoria

dobrowolnie poddane temu systemowi przez państwa odpowiedzialne

za ich administrację.

O ile rozdział XI Karty NZ powinien działać automatycznie

w stosunku do objętych nim terytoriów, o tyle nadanie poszczegól-

nym terytoriom statusu powierniczego miało odbyć się w drodze

zawarcia układów powierniczych. Karta NZ nie przewiduje auto-

matycznego poddawania powiernictwu międzynarodowemu teryto-

riów należących do trzech kategorii wymienionych w art. 77. Teryto-

ria te nie muszą, lecz mogą stać się terytoriami powierniczmi, przy

czym Karta realizację tej możności przyznaje w przypadku każdej

z tych kategorii komu innemu. W pierwszym przypadku (terytoria

mandatowe) - Organizacji Narodów Zjednoczonych. W drugim (tery-

toria oderwane od państw nieprzyjacielskich) - państwom odpowie-

dzialnym za działania przeciwko państwom nieprzyjacielskim. W trze-

cim (terytoria dobrowolnie poddane powiernictwu) - państwom ad-

ministrującym danymi terytoriami.

Spośród 11 terytoriów poddanych powiernictwu ONZ tylko jedno

- Karoliny, Mariany i Wyspy Marshalla znajdujące się pod administ-

racją Stanów Zjednoczonych, miało charakter strategiczny. Podstawo-

we cele systemu powiemiczgo dotyczą zarówno strategicznych, jak

i niestrategicznych terytoriów powierniczych. Główna różnica między

tymi dwiema kategoriami terytoriów powierniczych polega na tym, że

w stosunku do terytoriów strategicznych funkcje nadzorcze Organizacji

Narodów Zjednoczonych wykonuje Rada Bezpieczeństwa, podczs gdy

Zgromadzenie Ogólne nadzoruje terytoria niestrategiczne. Jednakże na

podstawie art. 10 Karty NZ Zgromadzenie Ogólne może uchwalać

ogólne rezolucje dotyczące wszystkich terytoriów powierniczych. Tak

więc uchwalona przez Zgromadzenie Ogólne ONZ Deklaracja o przy-

znaniu niepodległości krajom i narodom kolonialnym dotyczy również

strategicznego terytorium powierniczego na Pacyfiku.

W obrębie tego terytorium powierniczego powstały cztery jedno-

stki geopolityczne: l) Republika Wysp Marshalla, 2) Federacja Sta-

83

nów Mikronezji, 3) Wspólnota Wysp Marianów Północnych oraz 4)

Republika Palau (znana również pod nazwą Belau). Wyspy Marshalla

oraz Mikronezja uzyskały status państw, ale ich obrona należy cał-

kowicie do Stanów Zjednoczonych, natomiast Wspólnota Wysp Ma-

rianów Północnych została jako oddzielne terytorium stowarzyszona

z USA.

W rezolucji z dnia 22 grudnia 1990 r. Rada Bezpieczeństwa ONZ

stwierdziła, że w stosunku do tych trzech jednostek geopolitycznych

cele systemu powierniczego zostały osiągnięte i tym samym zakoń-

czyło się stosowanie względem nich układu powierniczego10.

Wskutek tego, że państwa kolonialne nie zawsze należycie wywią-

zywały się ze swoich obowiązków prawnomiędzynarodowych powsta-

ła grupa terytoriów kolonialnych, które wbrew Karcie NZ nie były

lub nie są traktowane jako terytria niesamodzielne, ani też nie zostały

poddane powiernictwu ONZ. Dlatego też Deklaracja o przyznaniu

niepodległości krajom i narodom kolonialnym z dnia 14 grudnia

1960 r. dotyczy nie tylko dwóch kategorii terytoriów kolonialnych

przewidzianych w Karcie NZ, ale wymienia także trzecią kategorię

określoną jako wszystkie inne, które nie osiągnęły jeszcze niepodległo-

ści. Przykładem takiego terytorium była Namibia, która najpierw była

terytorium mandatowym Ligi Narodów administrowanym przez rząd

południowo-afrykański, a następnie wbrew decyzjom ONZ nadal

znajdowała się pod tą samą administracją. Zanim Namibia uzyskała

niepodległość w marcu 1990 r. była członkiem Międzynarodowej

Organizacji Pracy, Międzynarodowej Unii Telekomunikacyjnej,

UNESCO oraz Powszechnego Związku Pocztowego. Jest charak-

terystyczne, że konwencja wiedeńska o prawie traktatów między

państwami a organizacjami międzynarodowymi oraz między organi-

zacjami międzynarodowymi z dnia 21 marca 1986 r. przewidziała

możliwość, aby Namibia, reprezentowana wówczas przez Radę Naro-

dów Zjednoczonych dla Namibii, stała się stroną tej konwencji, przy

czym dokument ratyfikacyjny, czy też przystąpienia ze strony Namibii

jest równoważny takim dokumentom ze strony państw, a nie or-

ganizacji międzynarodowych, jeśli chodzi o warunek wejścia w życie

tej konwencji w postaci złożenia 35 dokumentów ratyfikacyjnych czy

też przystąpienia.

10 Yearbook ofthe United Nations 1991, s. 810-813.

Do kategorii terytoriów zależnych można przyporządkować jesz-

cze niektóre dawne terytoria niesamodzielne, co do których Zgroma-

dzenie Ogólne ONZ stwierdziło, że osiągnęły one pełną samodzielność

w formie stowarzyszenia ze swymi metropoliami. W szczególności

dotyczy to Wysp Cooka, które zostały stowarzyszone z Nową Zelan-

dią. Zgromadzenie Ogólne ONZ akceptując ten status w 1966 r.,

przewidziało zarazem możliwość jego zrewidowania w świetle De-

klaracji dekolonizacyjnej i tym samym uznało, że terytorium to

zachowało charakter kolonialny11. Wyspy Cooka są członkiem Mię-

dzynarodowej Organizacji Lotnictwa Cywilnego i Światowej Organi-

zacji Zdrowia.

Konwencja Narodów Zjednoczonych o prawie morza z dnia 10

grudnia 1982 r. przewiduje, że jej stronami oprócz wszystkich państw

i Namibii, a także niektórych organizacji międzynarodowych, mogą

stać się trzy kategorie niesuwerennych jednostek geopolitycznych,

które mają kompetencje w sprawach będących przedmiotem tej kon-

wencji, włączając w to kompetencję zawierania umów międzynarodo-

wych w takich sprawach, a mianowicie:

1) wszystkie samodzielne państwa stowarzyszone, które wybra-

ły taki status w wykonaniu aktu samostanowienia nadzorowane-

go i zaaprobowanego przez ONZ zgodnie z Deklaracją dekoloniza-

cyJną,

2) wszystkie inne samodzielne państwa stowarzyszone,

3) wszystkie terytoria, które mają pełny samorząd wewnętrzny

uznany przez ONZ, lecz nie osiągnęły pełnej niepodległości zgodnie

z Deklaracj ą dekolonizacyj na12.

Соседние файлы в предмете [НЕСОРТИРОВАННОЕ]