- •§ 2. Społeczność międzynarodowa
- •§ 3. Prawo międzynarodowe
- •§ 4. Podmiotowość prawnomiędzynarodowa
- •§ 5. Odpowiedzialność prawnomiędzynarodowa
- •§ 6. Źródła prawa międzynarodowego
- •§2. Zasada suwerenności państw
- •§ 3. Zasada samostanowienia narodów
- •§4. Zasada ochrony praw człowieka
- •§5. Zasada wypełniania zobowiązań
- •§2. Powstanie państw
- •§ 3. Uznanie państw
- •§ 4. Tożsamość państw
- •§ 5. Upadek państw
- •§6. Sukcesja państw
- •§ 2. Państwa składowe
- •§ 3. Wspólnoty powstańcze
- •§ 4. Terytoria zależne
- •§ 5. Organizacje międzynarodowe
- •§2. Ludność
- •§ 3. Władza
- •§ 2. Morskie wody przybrzeżne
- •§ 3. Morskie strefy specjalne
- •§4. Morze otwarte
- •§ 5. Dno I podziemie mórz
- •§ 6. Przestrzeń powietrzna
- •§ 7. Przestrzeń kosmiczna
- •§ 2. Przedstawicielstwa dyplomatyczne
- •§ 3. Prawo konsulatu I stosunki konsularne
- •§ 4. Urzędy konsularne
- •§ 2. Statuty organizacji międzynarodowych
- •§ 3. Członkostwo organizacji międzynarodowych
- •§ 4. Struktura
- •§ 5. Głosowanie I uchwały
- •§ 2. Zawieranie umów międzynarodowych
- •§3. Obowiązywanie I wykonywanie
- •§ 4. Nieważność I wygasanie
- •§ 2. Dyplomatyczne sposoby załatwiania
- •§ 3. Sądowe sposoby załatwiania
- •§ 2. Zapobieganie konfliktom zbrojnym
- •§ 3. Reżim konfliktów zbrojnych
- •§4. Zakończenie konfliktów zbrojnych
- •Innych występuje pod nazwą „Prawo międzynarodowe publiczne".
- •I inne dokumenty prawnomiędzynarodowe, o czym informują przypi-
- •§ 2. Społeczność międzynarodowa
- •§ 3. Prawo międzynarodowe
§ 4. Terytoria zależne
Terytoria zależne są to terytoria, które nie wchodząc
w skład żadnego państwa, nie posiadają najważniejszego z punktu
widzenia prawa międzynarodowego atrybutu państwa, jakim jest
suwerenność. Definicja terytorium zależnego zawiera więc dwa ele-i
menty: odrębność terytorialną oraz zależność polityczno-ustrojową.
Element pierwszy jest ważny o tyle, że z kategorii terytoriów
zależnych trzeba wyłączyć każdą integralną część terytorium jakiego-
kolwiek państwa. Stąd też istotne jest rozróżnienie z jednej strony
oddzielnych fragmentów państwa złożonego, z drugiej zaś terytoriów
zależnych nie wchodzących w skład żadnego państwa.
Istotnym znamieniem zależności terytoriów zależnych jest brak
ogólnej kompetencji w sprawach zagranicznych. Na ogół nie uczest-
niczą one w stosunkach międzynarodowych oddzielnie od państw,
które są odpowiedzialne za ich administrację. Od zasady tej bywają
jednak wyjątki, które uzasadniają rozpatrywanie problemu podmioto-
wości prawnomiędzynarodowej jednostek geopolitycznych nie będą-
cych państwami.
Kategoria terytoriów zależnych jest bardzo zróżnicowana. Dla
prawa międzynarodowego najważniejszym kryterium podziału tych
terytoriów jest to, które pozwala odróżnić terytoria kolonialne
od terytoriów niekolonialnych. Na kryterium to składa się
zarówno element geograficzny, jak i polityczny.
Pierwszy element polega na tym, że - zgodnie z tradycyjnym
pojmowaniem rzeczy - terytoria kolonialne mają charakter z a m o r -
• s k i w stosunku do państw, które nimi administrują. Wyklucza to
80
zatem terytoria przyległe. Inaczej jest tylko w przypadku terytoriów
zależnych poddanych specjalnemu reżimowi międzynarodowemu, jak
system mandatowy Ligi Narodów czy powiernictwo Organizacji Na-
rodów Zjednoczonych.
Element drugi polega na tym, że między terytoriami zależnym
typu kolonialnego i niekolonialnego zachodzi istotna różnica co dc
celów rozwoju politycznego. Prawo międzynarodowe dekoloniza-
cyjne ma na celu doprowadzenie narodów kolonialnych do stam.
niepodległości lub innej formy bytu politycznego zgodnej z zasada
samostanowienia. Terytoria zależne typu niekolonialnego także mogi,
osiągnąć taki stan, ale ten cel ich rozwoju politycznego nie stanów
obowiązku prawnomiędzynarodowego ciążącego na państwach, oc
których są one zależne. Ponadto status tych terytoriów może mieć
charakter trwały, podczas gdy prawnomiędzynarodowa ochrona na-
rodów terytoriów kolonialnych jest z założenia tymczasowa.
Status terytorium zależnego typu niekolonialnego miała ostatnie
tylko Andora. Zależność Andory od Francji (głowy państwa francus-
kiego) oraz Hiszpanii (biskupa z hiszpańskiego miasta Urgel) byłe
pozostałością czasów średniowiecza, symbolizowaną daniną składana
na rzecz suwerenów. Andora nie występowała w stosunkach między-
narodowych jako oddzielny podmiot. Bardzo rzadkie były przypadk:
rozciągnięcia na to terytorium mocy obowiązującej umów między-
narodowych, a jeśli zdarzały się, to nie było to wynikiem jego własne
działalności. W marcu 1990 r. Andora zawarła układ handlów}
z Europejską Wspólnotą Gospodarczą, będący jej pierwszą umową
międzynarodową w ponad 700-letniej historii. Zapoczątkowało te
działalność w kierunku usamodzielnienia się, zakończoną w 1993 r
przyjęciem w poczet członków ONZ.
Znacznie liczniejszą grupę wśród tertytoriów zależnych stanowią
nadal terytoria kolonialne. Karta Narodów Zjednoczonych przewidu-
je istnienie dwóch kategorii terytoriów kolonialnych, a mianowicie
terytoria niesamodzielne (rozdział XI) oraz terytorig
powiernicze (rozdziały XII i XIII).
Według rezolucji Zgromadzenia Ogólnego ONZ z dnia 15 grudnia
1960 r., prima facie terytorium niesamodzielne to terytorium, które
geograficznie jest odrębne od kraju administracyjnego oraz różni si^
od niego pod względem etnicznym i (lub) kulturalnym. Stwierdziwszy
różnice geograficzne oraz etniczne lub kulturalne można uwzględnić
81
dodatkowe elementy natury administracyjnej, politycznej, prawnej,
ekonomicznej, historycznej i innej, jeśli wpływają one na stosunki mię-
dzy państwem metropolitalnym i danym terytorium w sposób, który to
terytorium stawia arbitralnie w położeniu podporządkowania9.
Podstawową cechą terytorium niesamodzielnego jest
jego nierównoprawny status w stosunku do państwa, które nim
administruje. Różnice geograficzne, etniczne czy też kulturalne nie
odgrywają samodzielnej roli i same przez się nie przesądzają statusu
prawno-ustrojowego danej ludności. Mogą one występować także
w państwach, które przestrzegają zasady równouprawnienia wszyst-
kich narodów i narodowości i których żadna część nie ma charakteru
terytorium niesamodzielnego. Posiadłości zamorskie mocarstw kolo-
nialnych rzeczywiście różnią się od metropolii pod względem geografi-
cznym, etnicznym i kulturalnym i to z reguły leży u podstaw ich
kolonialnego położenia. Treścią ich statusu jako terytoriów samo-
dzielnych jest jednak stan, który powyższa rezolucja określa mianem
arbitralnego podporządkowania.
W konkluzji należy stwierdzić, że w ujęciu Karty Narodów Zjed-
noczonych terytorium niesamodzielne to terytorium zamorskie, które-
go ludność znajduje się w stanie nierównoprawnym w stosunku do
ludności państwa administrującego.
W rezultacie postępów dekolonizacji liczba terytoriów niesamo-
dzielnych znacznie zmalała. Zgromadzenie Ogólne ONZ nadal zaj-
muje się jeszcze losem politycznym takich terytoriów jak Anguilla,
Bermudy, Brytyjskie Wyspy Dziewicze, Falklandy (Malwiny), Gibral-
tar, Guam, Kajmany, Monserrat, Nowa Kaledonia, Pitcairn, Sahara
Zachodnia, Samoa Amerykańskie, Święta Helena, Tokelau, Turks
i Caikos oraz Wyspy Dziewicze Stanów Zjednoczonych. Niektóre
spośród tych terytoriów są członkami stowarzyszonymi lub nawet
pełnoprawnymi kilku organizacji wyspecjalizowanych ONZ.
Terytoria powiernicze są to terytoria niesamodzielne,
które zostały poddane powiernictwu ONZ. Terytoria powiernicze są
więc szczególnym rodzajem terytoriów niesamodzielnych. W praktyce
jednak termin „terytoria niesamodzielne" rozumiany jest bardziej
wąsko, to znaczy z wyłączeniem terytoriów powierniczych.
9 Resolutións adopted by the General Assembly during its flfteenth session, Vol. I,
September-December 1960, s. 29-30.
82
Zakres terytorialny systemu powiernictwa międzynarodowego
określa art. 77 Karty NZ. Stanowi on, że system ten stosuje się do
terytoriów następujących kategorii, które mogą być jemu poddane
w drodze układów powierniczych: l) terytoria obecnie znajdujące się
pod mandatem, 2) terytoria, które mogą być oderwane od państw
nieprzyjacielskich w wyniku II wojny światowej oraz 3) terytoria
dobrowolnie poddane temu systemowi przez państwa odpowiedzialne
za ich administrację.
O ile rozdział XI Karty NZ powinien działać automatycznie
w stosunku do objętych nim terytoriów, o tyle nadanie poszczegól-
nym terytoriom statusu powierniczego miało odbyć się w drodze
zawarcia układów powierniczych. Karta NZ nie przewiduje auto-
matycznego poddawania powiernictwu międzynarodowemu teryto-
riów należących do trzech kategorii wymienionych w art. 77. Teryto-
ria te nie muszą, lecz mogą stać się terytoriami powierniczmi, przy
czym Karta realizację tej możności przyznaje w przypadku każdej
z tych kategorii komu innemu. W pierwszym przypadku (terytoria
mandatowe) - Organizacji Narodów Zjednoczonych. W drugim (tery-
toria oderwane od państw nieprzyjacielskich) - państwom odpowie-
dzialnym za działania przeciwko państwom nieprzyjacielskim. W trze-
cim (terytoria dobrowolnie poddane powiernictwu) - państwom ad-
ministrującym danymi terytoriami.
Spośród 11 terytoriów poddanych powiernictwu ONZ tylko jedno
- Karoliny, Mariany i Wyspy Marshalla znajdujące się pod administ-
racją Stanów Zjednoczonych, miało charakter strategiczny. Podstawo-
we cele systemu powiemiczgo dotyczą zarówno strategicznych, jak
i niestrategicznych terytoriów powierniczych. Główna różnica między
tymi dwiema kategoriami terytoriów powierniczych polega na tym, że
w stosunku do terytoriów strategicznych funkcje nadzorcze Organizacji
Narodów Zjednoczonych wykonuje Rada Bezpieczeństwa, podczs gdy
Zgromadzenie Ogólne nadzoruje terytoria niestrategiczne. Jednakże na
podstawie art. 10 Karty NZ Zgromadzenie Ogólne może uchwalać
ogólne rezolucje dotyczące wszystkich terytoriów powierniczych. Tak
więc uchwalona przez Zgromadzenie Ogólne ONZ Deklaracja o przy-
znaniu niepodległości krajom i narodom kolonialnym dotyczy również
strategicznego terytorium powierniczego na Pacyfiku.
W obrębie tego terytorium powierniczego powstały cztery jedno-
stki geopolityczne: l) Republika Wysp Marshalla, 2) Federacja Sta-
83
nów Mikronezji, 3) Wspólnota Wysp Marianów Północnych oraz 4)
Republika Palau (znana również pod nazwą Belau). Wyspy Marshalla
oraz Mikronezja uzyskały status państw, ale ich obrona należy cał-
kowicie do Stanów Zjednoczonych, natomiast Wspólnota Wysp Ma-
rianów Północnych została jako oddzielne terytorium stowarzyszona
z USA.
W rezolucji z dnia 22 grudnia 1990 r. Rada Bezpieczeństwa ONZ
stwierdziła, że w stosunku do tych trzech jednostek geopolitycznych
cele systemu powierniczego zostały osiągnięte i tym samym zakoń-
czyło się stosowanie względem nich układu powierniczego10.
Wskutek tego, że państwa kolonialne nie zawsze należycie wywią-
zywały się ze swoich obowiązków prawnomiędzynarodowych powsta-
ła grupa terytoriów kolonialnych, które wbrew Karcie NZ nie były
lub nie są traktowane jako terytria niesamodzielne, ani też nie zostały
poddane powiernictwu ONZ. Dlatego też Deklaracja o przyznaniu
niepodległości krajom i narodom kolonialnym z dnia 14 grudnia
1960 r. dotyczy nie tylko dwóch kategorii terytoriów kolonialnych
przewidzianych w Karcie NZ, ale wymienia także trzecią kategorię
określoną jako wszystkie inne, które nie osiągnęły jeszcze niepodległo-
ści. Przykładem takiego terytorium była Namibia, która najpierw była
terytorium mandatowym Ligi Narodów administrowanym przez rząd
południowo-afrykański, a następnie wbrew decyzjom ONZ nadal
znajdowała się pod tą samą administracją. Zanim Namibia uzyskała
niepodległość w marcu 1990 r. była członkiem Międzynarodowej
Organizacji Pracy, Międzynarodowej Unii Telekomunikacyjnej,
UNESCO oraz Powszechnego Związku Pocztowego. Jest charak-
terystyczne, że konwencja wiedeńska o prawie traktatów między
państwami a organizacjami międzynarodowymi oraz między organi-
zacjami międzynarodowymi z dnia 21 marca 1986 r. przewidziała
możliwość, aby Namibia, reprezentowana wówczas przez Radę Naro-
dów Zjednoczonych dla Namibii, stała się stroną tej konwencji, przy
czym dokument ratyfikacyjny, czy też przystąpienia ze strony Namibii
jest równoważny takim dokumentom ze strony państw, a nie or-
ganizacji międzynarodowych, jeśli chodzi o warunek wejścia w życie
tej konwencji w postaci złożenia 35 dokumentów ratyfikacyjnych czy
też przystąpienia.
10 Yearbook ofthe United Nations 1991, s. 810-813.
Do kategorii terytoriów zależnych można przyporządkować jesz-
cze niektóre dawne terytoria niesamodzielne, co do których Zgroma-
dzenie Ogólne ONZ stwierdziło, że osiągnęły one pełną samodzielność
w formie stowarzyszenia ze swymi metropoliami. W szczególności
dotyczy to Wysp Cooka, które zostały stowarzyszone z Nową Zelan-
dią. Zgromadzenie Ogólne ONZ akceptując ten status w 1966 r.,
przewidziało zarazem możliwość jego zrewidowania w świetle De-
klaracji dekolonizacyjnej i tym samym uznało, że terytorium to
zachowało charakter kolonialny11. Wyspy Cooka są członkiem Mię-
dzynarodowej Organizacji Lotnictwa Cywilnego i Światowej Organi-
zacji Zdrowia.
Konwencja Narodów Zjednoczonych o prawie morza z dnia 10
grudnia 1982 r. przewiduje, że jej stronami oprócz wszystkich państw
i Namibii, a także niektórych organizacji międzynarodowych, mogą
stać się trzy kategorie niesuwerennych jednostek geopolitycznych,
które mają kompetencje w sprawach będących przedmiotem tej kon-
wencji, włączając w to kompetencję zawierania umów międzynarodo-
wych w takich sprawach, a mianowicie:
1) wszystkie samodzielne państwa stowarzyszone, które wybra-
ły taki status w wykonaniu aktu samostanowienia nadzorowane-
go i zaaprobowanego przez ONZ zgodnie z Deklaracją dekoloniza-
cyJną,
2) wszystkie inne samodzielne państwa stowarzyszone,
3) wszystkie terytoria, które mają pełny samorząd wewnętrzny
uznany przez ONZ, lecz nie osiągnęły pełnej niepodległości zgodnie
z Deklaracj ą dekolonizacyj na12.
