§ 4. Podmiotowość prawnomiędzynarodowa

Podmiotowość prawnomiędzynarodowa wyraża się w posiadaniu

praw i obowiązków wynikających z norm prawa międzynarodowego.

Nauka prawa międzynarodowego przejęła cywilist^zną koncepcję

rozróżnienia między zdolnością prawną a zdolnością do czynności

14

prawnych. Odpowiednio do tego rozróżnia się zdolność praw-

nomiędzynarodowa, a więc zdolność do posiadania praw

i obowiązków międzynarodowych oraz zdolność do czynno-

ści prawnomiędzynarodowych, czyli zdolność do nabywa-

nia praw i zaciągania zobowiązań międzynarodowych w drodze włas-

nego działania.

Zagadnienie podmiotowości prawnomiędzynarodowej nie zostało

dotychczas skodyfikowane. Należy jednak podkreślić, że konwencja

o prawie traktatów z dnia 23 maja 1969 r. mówi o państwach i innych

podmiotach prawa międzynarodowego6. Tych innych podmiotów

konwencja nie wymienia.

Z formuły powyższej wynika, że państwa są głównymi pod-

miotami prawa międzynarodowego, ale nie jedynymi. Niemniej jed-

nak przy wielu kwestiach szczegółowych z zakresu prawa między-

narodowego jest mowa tylko o państwach.

Podmiotowość prawnomiędzynarodowa państw wynika z samej

natury prawa międzynarodowego, które pomimo swej tradycyjnej

nazwy jest w swej istocie prawem międzypaństwowym.

Należy też podkreślić, że wszystkie państwa mają status podmiotów

prawa międzynarodowego, aczkolwiek z zastrzeżeniem wykluczenia

z tej kategorii jednostek geopolitycznych, które pomimo nazwy czy

brew swoim roszczeniom nie czynią zadość pojęciu państwa w prawie

międzynarodowym.

Kwestia podmiotów prawa międzynarodowego innych niż pań-

stwa jest bardzo skomplikowana. Współczesna praktyka międzynaro-

dowa wskazuje, że państwa regulując swoje stosunki wzajemne za

pomocą prawa międzynarodowego mogą rozszerzyć krąg jego pod-

miotów poza siebie samych. Dotyczy to mianowicie takich tworów,

jak: l) Stolica Apostolska, 2) wspólnoty powstańcze, 3) części składo-

we państw złożonych, 4) terytoria zależne oraz 5) organizacje między-

narodowe.

Każda z tych kategorii różni się istotnie od pozostałych, ale o nich

wszystkich można powiedzieć, że są to twory ,,państwowe". Ze

Stolicą Apostolską jest bowiem integralnie związane państwo waty-

kańskie; części składowe państw złożonych mogą wyjątkowo mieć

szerokie uprawnienia zagraniczne kwalifikujące je jako państwa skła-

6 Tamże, s. 494.

15

dowe; wspólnoty powstańcze można traktować jako państwa in statu

nascendi; niektóre terytoria zależne przed uzyskaniem niepodległości

mogą być dopuszczone do uczestnictwa w stosunkach międzynarodo-

wych w zakresie podobnym do państw; wreszcie - organizacje mię-

dzynarodowe są zrzeszeniami państw.

Wbrew pozorom koncepcja wielu kategorii podmiotów prawa

międzynarodowego nie odbiega znacznie od koncepcji podmiotowości

prawnomiędzynarodowej przysługującej wyłącznie państwom. Nie

może zresztą być inaczej, gdyż wspólną i zarazem nieodzowną cechą

wszystkich podmiotów prawa międzynarodowego jest zdolność zawie-

ra'' ranią umów podlegających temu prawu.fKryterium podmiotowości

•/ w prawie międzynarodowym stanowi zatem zdolność trakta-

'0 t o w.a,J

Status poszczególnych kategorii podmiotów prawa międzynarodo-

wego jest różny. Tylko państwa mają charakter suwerenny, a porów-

nywalny z nimi charakter ma Stolica Apostolska. Państwa składowe,

wspólnoty powstańcze i terytoria zależne są dopiero na drodze do

uzyskania suwerenności, natomiast organizacje międzynarodowe są

z istoty swej tworami niesuwerennymi. Dlatego też względem nich

należy mówić nie o uznaniu, lecz o nadaniu podmiotowości praw-

nomiędzynarodowej przez państwa. Podmiotowość organizacji mię-

dzynarodowych ma wyraźnie charakter wtórny.

Zakres treściowy podmiotowości prawnomiędzynarodowej jest ró-

żny w stosunku do różnych kategorii podmiotów prawa między-

narodowego. Jest on najszerszy względem państw, których podmioto-

wość prawnomiędzynarodowa obejmuje zdolność do następujących

czynności:

1) zawieranie umów międzynarodowych,

2) utrzymywnie stosunków dyplomatycznych i konsularnych,

3) uczestniczenie w organizacjach międzynarodowych,

4) odwoływanie się do pokojowych sposobów załatwiania sporów

międzynarodowych,

5) przedsiębranie samoobrony.

Treść podmiotowości prawnomiędzynarodowej innych podmio-

tów określa zakres jej uznania czy też nadania. W odniesieniu do

organizacji międzynarodowych kwestia ta wynika z postanowień ich

statutów.

Od podmiotów prawa międzynarodowego należy odróżniać be-

• '•••••• •• - 16

neficjentów uprawnień wynikających z norm prawnomiędzynaro-

dowych. Do tej kategorii należą osoby sprawujące funkcje organów

państwa (np. przedstawiciele dyplomatyczni) lub wchodzące w skład

organów państwa (np. jeńcy wojenni).

Osoby fizyczne, a także osoby prawne prawa państwowego nie są

podmiotami prawa międzynarodowego. Niemniej jednak umowy mię-

dzynarodowe mogą dla nich być źródłem praw i obowiązków. Przepi-

sy takich umów tworzą umiędzynarodowioną część prawa państwo-

wego.

Statusu podmiotów prawa międzynarodowego nie uzyskują rów-

nież osoby fizyczne, które ponoszą odpowiedzialność karną na pod-

stawie prawa międzynarodowego, bez względu na to, czy odpowie-

dzialność taka jest realizowana w trybie państwowym, czy nawet

trybie międzynarodowym.