- •§ 2. Społeczność międzynarodowa
- •§ 3. Prawo międzynarodowe
- •§ 4. Podmiotowość prawnomiędzynarodowa
- •§ 5. Odpowiedzialność prawnomiędzynarodowa
- •§ 6. Źródła prawa międzynarodowego
- •§2. Zasada suwerenności państw
- •§ 3. Zasada samostanowienia narodów
- •§4. Zasada ochrony praw człowieka
- •§5. Zasada wypełniania zobowiązań
- •§2. Powstanie państw
- •§ 3. Uznanie państw
- •§ 4. Tożsamość państw
- •§ 5. Upadek państw
- •§6. Sukcesja państw
- •§ 2. Państwa składowe
- •§ 3. Wspólnoty powstańcze
- •§ 4. Terytoria zależne
- •§ 5. Organizacje międzynarodowe
- •§2. Ludność
- •§ 3. Władza
- •§ 2. Morskie wody przybrzeżne
- •§ 3. Morskie strefy specjalne
- •§4. Morze otwarte
- •§ 5. Dno I podziemie mórz
- •§ 6. Przestrzeń powietrzna
- •§ 7. Przestrzeń kosmiczna
- •§ 2. Przedstawicielstwa dyplomatyczne
- •§ 3. Prawo konsulatu I stosunki konsularne
- •§ 4. Urzędy konsularne
- •§ 2. Statuty organizacji międzynarodowych
- •§ 3. Członkostwo organizacji międzynarodowych
- •§ 4. Struktura
- •§ 5. Głosowanie I uchwały
- •§ 2. Zawieranie umów międzynarodowych
- •§3. Obowiązywanie I wykonywanie
- •§ 4. Nieważność I wygasanie
- •§ 2. Dyplomatyczne sposoby załatwiania
- •§ 3. Sądowe sposoby załatwiania
- •§ 2. Zapobieganie konfliktom zbrojnym
- •§ 3. Reżim konfliktów zbrojnych
- •§4. Zakończenie konfliktów zbrojnych
- •Innych występuje pod nazwą „Prawo międzynarodowe publiczne".
- •I inne dokumenty prawnomiędzynarodowe, o czym informują przypi-
- •§ 2. Społeczność międzynarodowa
- •§ 3. Prawo międzynarodowe
§ 5. Dno I podziemie mórz
Według dawnego prawa międzynarodowego, dno i podziemie mors
kich wód wewnętrznych i morza terytorialnego podlegało całkowici
zwierzchnictwu terytorialnemu państwa nabrzeżnego. Przestrzenny za
kres tego zwierzchnictwa zaczął rozszerzać się po II wojnie światowej
Najpierw niektóre państwa jednostronnie rozciągnęły swoją władzą n,
płytkie obszary dna morskiego i jego podziemie leżące poza granicam
morza terytorialnego. Obszary te to szelf kontynentalny.
" Tamie, s. 63-67.
" DZ.U. z 1969 r. Nr 13, póz. 95 z późn. zm.
139
Problem statusu prawnomiędzynarodowego szelfu kontynentalne-
go uregulowała jedna z konwencji przyjętych w Genewie w 1958 r.
Według niej państwom nadbrzeżnym przysługują prawa suwerenne
w celu badania i eksploatacji zasobów naturalnych szelfu kontynen-
talnego. Prawa te wprawdzie nie obejmowały wód pokrywających
szelf kontynentalny, ale rozciągały się na wszelkie instalacje zbudowa-
ne w związku z ich wykonywaniem przez państwo nadbrzeżne. Ze-
wnętrzną granicę szelfu kontynentalnego konwencja z 1958 r. okreś-
liła w ten sposób, że sięga ona do miejsca, gdzie wody morskie mają
głębokość 200 m albo poza tę granicę aż do punktu, gdzie istnieje
techniczna możliwość eksploatacji zasobów szelfu. Natomiast kon-
wencja prawa morza z 1982 r. przyjęła, że minimalna szerokość szelfu
kontynentalnego, bez względu na ukształtowanie dna morskiego,
wynosi 200 mil od linii podstawowej morza terytorialnego. Zarazem
uznano, że państwa nadbrzeżne mogą rozciągnąć swoją władzę aż do
zewnętrznej krawędzi obrzeża kontynentu, tam gdzie rozciąga się ono
poza 200 mil.
Bałtyk, którego głębokość nie przekracza 200 m, w całości jest
morzem szelfowym, gdyż znajduje się na szelfie. Polska uregulowała
problemy związane z wykonywaniem swoich praw do szelfu kon-
tynentalnego w ustawie z dnia 17 grudnia 1977 r.23, a zarazem
zawarła ze swoimi sąsiadami umowy o rozgraniczeniu wód szel-
fowych.
Zewnętrzna granica szelfu kontynentalnego stanowi granicę wła-
dzy i jurysdykcji państw nadbrzeżnych. Dno i podziemie mórz poza tą
granicą stanowią wspólne dziedzictwo ludzkości. Pojęcie
to zostało sformułowane w konwencji o prawie morza z 1982 r.,
według której eksploatacja zasobów dna morskiego poza granicami
jurysdykcji państw nadbrzeżnych powinna być prowadzona w inte-
resie całej ludzkości. W tym celu przewidziano utworzenie Organizacji
Dna Morskiego, która ma sama prowadzić eksploatację za pośrednic-
twem przedsiębiorstwa międzynarodowego oraz nadzorować eksploa-
tację prowadzoną przez państwa i ich obywateli na podstawie kon-
traktów zawartych z tą Organizacją. Do czasu jej utworzenia funkcje
dotyczące obszaru jej przyszłego działania pełni Komisja Przygotowa-
wcza.
23 Dz.U. z 1977 r. Nr 37, póz. 164.
140
§ 6. Przestrzeń powietrzna
Status prawnomiędzynarodowy przestrzeni powietrznej
jest funkcją statusu obszaru, nad którym znajduje się. Tak więc każde
państwo ma całkowitą i wyłączną suwerenność w przestrzeni powiet-
rznej nad swoim terytorium lądowym i wodnym. W tym drugim
przypadku chodzi nie tylko o przestrzeń powietrzną wznoszącą się
nad wodami śródlądowymi, ale także nad morskimi wodami wewnęt-
rznymi i morzem terytorialnym. Do terytoriów podlegających suwe-
renności państw można pod względem statusu przestrzeni powietrznej
przyporządkować także terytoria zależne, aczkolwiek nie wchodzą
one w skład terytoriów państw, które nimi administrują i są od-
powiedzialne za ich stosunki międzynarodowe.
Jednakże przestrzeń powietrzna nad morzem otwartym, włączając
w to przestrzeń powietrzną nad wodami morskimi stref specjalnych
znajdujących się poza granicami morskimi państw nadbrzeżnych, nie
podlega suwerenności żadnego państwa i wszystkie państwa mają
równe prawa do korzystania z niej. To samo dotyczy przestrzeni
powietrznej nad Antarktydą jako terytorium międzynarodowym, ale
z zastrzeżeniem, że jest ono zdemilitaryzowane.
Rozwój komunikacji lotniczej doprowadził do korzystania z prze-
strzeni powietrznej państw obcych, toteż ukształtowało się prawe
międzynarodowe lotnicze. Głównym źródłem tego prawe
jest współcześnie konwencja o międzynarodowym lotnictwie cywil-
nym podpisana w Chicago dnia 7 grudnia 1944 r.24, która zastąpiła
konwencję w sprawie żeglugi powietrznej podpisaną w Paryżu dnia l;
października 1919 r.25 Na podstawie konwencji w Chicago utworzone
została Międzynarodowa Organizacja Lotnictwa Cywilnego, które
podejmuje uchwały zawierające międzynarodowe normy techniczni
dotyczące lotnictwa cywilnego. Ponadto, państwa zawarły w sprawi(
komunikacji lotniczej bardzo wiele umów partykularnych, zwłaszcz.
umów dwustronnych.
Podstawową zasadą prawa międzynarodowego lotniczego jest to
że korzystanie z przestrzeni powietrznej obcego państwa wymaga jeg(
zgody. Prawo to nie zna przy tym jakiejś instytucji nieszkodliwego
24 Dz.U. z 1959 r. Nr 35, póz. 212 i 214.
25 B. Winiarski, op. cit., s. 228-237.
141
przelotu, która byłaby analogiczna do przysługującego państwom pra-
wa nieszkodliwego przepływu przez obce morze terytorialne. Zgoda
państwa terytorialnego może być wyrażona w umowie międzynarodo-
wej wielostronnej lub dwustronnej albo też w jego ustawodawstwie.
Każdy statek powietrzny powinien mieć przynależność państwo-
wą, ale tylko jedną. Nabywa ją przez wpisanie do rejestru statków
powietrznych prowadzonego przez kompetentne władze państwowe.
Przynależność państwowa tworzy więź prawną łączącą statek powiet-
rzny z danym państwem. Każdy statek powinien też mieć swój znak
rozpoznawczy.
Z punktu widzenia prawa międzynarodowego ważne jest wyróż-
nienie z jednej strony statków powietrznych cywilnych, z drugiej zaś
statków powietrznych państwowych, a więc przede wszystkim wojs-
kowych, a także celnych i policyjnych. Specjalnym rodzajem statków
powietrznych są statki bez pilota.
Zakres zgody państwa na korzystanie z jego przestrzeni powietrz-
nej innych państw bywa w praktyce międzynarodowej różny. Zgoda
taka może dotyczyć przelotu jednokrotnego, wielokrotnych przelotów
nieregularnych lub też ustanowienia regularnej linii lotniczej.
W międzynarodowej żegludze lotniczej wyróżnia się wolność tech-
niczną i handlową. Wolność techniczna obejmuje: l) prawo przelotu
bez lądowania oraz 2) prawo lądowania tylko w celach technicznych,.
a nie handlowych. Prawo to obejmuje takie czynności, jak uzupeł-
nianie zapasu paliwa, przeprowadzanie przeglądu technicznego czy
dokonywanie wymiany załogi.
Wolność handlowa to: l) prawo przewożenia pasażerów i ładun-
ku z państwa przynależności statku powietrznego, 2) prawo zabiera-
nia pasażerów i ładunku do państwa przynależności statku powietrz-
nego, 3) prawo zabierania pasażerów i ładunku do państw trzecich
oraz prawo przewożenia pasażerów i ładunku z tych państw.
Znajdując się na terytorium własnym oraz na obszarze nie pod-
legającym suwerenności żadnego państwa, statek powietrzny podlega
wyłącznej władzy i jurysdykcji państwa, do którego należy. Upraw-
nienia państwa, do którego statek należy w stosunku do statku
powietrznego określa się mianem zwierzchnictwa samolo-
towego. Z tym związana jest zasada, że działania na pokładzie
statku powietrznego są traktowane tak, jak gdyby miały miejsce na
terytorium państwa.
1142
Sytuacja prawna statków powietrznych znajdujących się w obcej
przestrzeni powietrznej i w obcych portach lotniczych różni się zależ-
nie od tego, czy chodzi o samoloty państwowe czy też o samoloty
cywilne. Samolotem państwowym (wojskowym, policyjnym, celnym),
znajdującym się w obrębie innego państwa za jego zezwoleniem,
przysługują immunitety. Natomiast samoloty cywilne, nie tracąc więzi
z państwem przynależności, podlegają jurysdykcji państwa terytorial-
nego. Państwo to jednak nie ingeruje w ich sprawy wewnętrzne, to jest
sprawy między kapitanem, załogą i pasażerami, chyba że godzą one
swymi skutkami w jego prawo i bezpieczeństwo.
Statki powietrzne każdego rodzaju powinny przestrzegać praw
innych państw, kiedy krzystają z prawa pobytu na ich terytoriach.
Statek, który nie stosuje się do przepisów regulujących żeglugę powie-
trzną, może być zmuszony do lądowania.
Ważne miejsce w prawie międzynarodowym lotniczym zajmują
umowy międzynarodowe w sprawie zwalczania przestępstw na statkach
powietrznych. Są to: konwencja z dnia 14 września 1963 r.26 w sprawie
przestępstw i niektórych innych czynów popełnionych na pokładzie
statków powietrznych, konwencja z dnia 16 grudnia 1970 r.27 o zwal-
czaniu bezprawnego zawładnięcia statkami powietrznymi oraz konwen-
cja z dnia 23 września 1971 r.28 o zwalczaniu bezprawnych czynów
skierowanych przeciwko bezpieczeństwu lotnictwa cywilnego.
Tak więc, według pierwszej z wymienionych konwencji między-
narodowych państwo terytorialne nie może przeszkodzić w kontynuo-
waniu lotu przez statek powietrzny w celu wykonania jurysdykcji
karnej, z wyjątkiem przypadków, gdy:
a) przestępstwo wywarło skutek na terytorium tego państwa;
b) przestępstwo zostało popełnione przez obywatela tego państwa
lub w stosunku do takiego obywatela albo przez osobę mającą stałe
miejsce zamieszkania w tym państwie;
c) przestępstwo narusza bezpieczeństwo tego państwa;
d) przestępstwo stanowi naruszenie jakichkolwiek reguł lub prze-
pisów dotyczących lotu lub manewrowania statkiem powietrznym
obowiązujących w tym państwie;
26 Dz.U. z 1971 r. Nr 15, póz. 147 i 148.
" Dz.U. z 1972 r. Nr 2, póz. 181 i 182.
28 Dz.U. z 1976 r. Nr 8, póz. 37 i 38.
143
e) wykonywanie tej jurysdykcji jest konieczne w celu zapewnienia
poszanowania zobowiązań tego państwa wynikających z wielostron-
nej umowy międzynarodowej.
Prawo międzynarodowe lotnicze nie określa górnej granicy prze-
strzeni podlegającej suwerenności państw. Operuje ono pojęciem prze-
strzeni powietrznej, które nie jest pod tym względem całkowicie
jednoznaczne. Sprawa zaś wymaga uregulowania z uwagi na istotną
odmienność statusu międzynarodowego przestrzeni powietrznej z jed-
nej oraz przestrzeni kosmicznej z drugiej strony. Propozycje na ten
temat wysuwane w pracach ONZ mieszczą się na ogół w granicach od
80 do 100 kilometrów od powierzchni Ziemi.
