§ 2. Dyplomatyczne sposoby załatwiania

sporów międzynarodowych

W praktyce międzynarodowej najważniejszym i najczęściej stoso-

wanym, a zarazem najprostszym sposobem załatwiania sporów mię-

dzynarodowych są rokowania dyplomatyczne prowadzone

przez państwa będące w sporze. Są to rokowania, czyli negocjacje

bezpośrednie, które w drodze usuwania różnic w stanowiskach stron

prowadzą do załatwienia sporu międzynarodowego. Warunkiem osią-

gnięcia tego celu jest zazwyczaj chęć i umiejętność znalezienia przez

strony rozwiązania kompromisowego.

Rokowania dyplomatyczne w imieniu państw mogą prowadzić ich

szefowie, szefowie rządów, ministrowie spraw zagranicznych lub inne

osoby specjalnie upoważnione. Brak stosunków dyplomatycznych

między państwami uczestniczącymi w sporze nie wyklucza prowadze-

nia rokowań dyplomatycznych. Tak np. Chiny Ludowe i Stany

Zjednoczone zanim nawiązały stosunki dyplomatyczne przez wiele lat

prowadziły takie rokowania w Warszawie.

Bezpośrednie rokowania dyplomatyczne mogą być prowadzone

zarówno ustnie, jak i w formie pisemnej albo obydwie te formy są

stosowane łącznie. Od porozumienia stron zależy w jakim stopniu ich

przebieg ma charakter publiczny.

Wszczęcie bezpośrednich rokowań dyplomatycznych przez pańs-

twa uczestniczące w sporze jest wprawdzie dobrowolne, ale według

niektórych umów międzynarodowych ich przeprowadzenie powinno

nastąpić zanim spór zostanie poddany innym środkom pokojowego

załatwienia. Obowiązek przeprowadzenia rokowań nie oznacza

oczywiście obowiązku osiągnięcia porozumienia przez strony spór

wiodące.

Rokowania dyplomatyczne mogą nie tylko poprzedzać zastoso-

wanie innych sposobów pokojowego załatwiania sporów między-

narodowych, ale i następować po tych spośród nich, które mogą

211

tego wymagać. Na przykład, po przeprowadzenmiu postępowania

badawczego państwa mogą wszcząć rokowania mające na celu usta-

lenie warunków załatwienia sporów na podstawie ustaleń komisji

badawczej.

W procedurze dyplomatycznej zmierzającej do załatwienia sporu

międzynarodowego mogą uczestniczyć podmioty trzecie w stosunku

do stron sporu. Najczęściej są to państwa lub organizacje między-

narodowe, ale mogą to być także wybitne osobistości. Jeśli chodzi

o państwa, to roli tej mogą podjąć się te z nich, które utrzymują

przyjazne stosunki z obiema stronami sporu. Inicjatywa w tej sprawie

może wyjść zarówno ze strony państw będących w sporze, jak

i państw trzecich. Rola organizacji międzynarodowych w sytuacjach

sporów między państwami jest określona w ich statutach.

Udział czynników trzecich w zakresie dyplomatycznych sposobów

załatwiania sporów międzynarodowych może mieć formę bądź dob-

rych usług, bądź też pośrednictwa, czyli mediacji.

Dobre usługi polegają na ułatwieniu stronom wszczęcia ro-

kowań dyplomatycznych lub ponownego nawiązania ich w razie

przerwania, ale bez czynnego w nich udziału. Pośrednictwo

natomiast jest środkiem dalej idącym niż dobre usługi, gdyż zakłada

ono czynny udział pośrednika w rokowaniach dyplomatycznych,

a czasem nawet kierowania nimi. Praktyka międzynarodowa nie

zawsze jednak odróżnia te dwie instytucje od siebie, czym można

tłumaczyć fakt, że Karta NZ w zestawie środków pokojowego załat-

wiania sporów międzynarodowych pomija dobre usługi (art. 33).

Skorzystanie z prawa proponowania dobrych usług czy pośrednic-

twa nie może być nigdy poczytywane przez którąkolwiek ze stron

uczestniczących w jakimkolwiek sporze międzynarodowym za akt

mało przyjazny. Tak np. Związek Radziecki w 1945 r. świadczył

dobre usługi w sporze między Francją a Wielką Brytanią dotyczącym

Libanu i Syrii, a w 1966 r. wystąpił jako pośrednik w sporze między

Indiami i Pakistanem. Przykładem zaś pośrednictwa podjętego przez

Organizację Narodów Zjednoczonych może być udział hr. F. Ber-

nadotte, R. Bunche'a i G. Jarringa w wieloletnim sporze między

Izraelem a państwami arabskimi.

Do dyplomatycznych sposobów załatwiania sporów międzynaro-

dowych należą także badania oraz koncyliacja, czyli poje-

dnawstwo. Polegają one na powołaniu organów wspólnych

212

państw-stron sporu, zwanych komisjami badawczymi i koncyliacyj-

nymi. Komisje te mogą być organami stałymi lub też powoływanymi

ad hoc. Postępowanie przed nimi jest kontradyktoryjne. Funkcje

badawcze i koncyliacyjne mogą także pełnić organizacje międzynaro-

dowe.

Zadaniem komisji badawczej - nazywanej czasem komisją śledczą

- jest wyjaśnienie stanu faktycznego, jeśli między stronami sporu

powstała różnica zdań co do tego. Wyniki badań nie są wprawdzie dla

stron obowiązujące pod względem prawnomiędzynarodowym, ale

mogą ułatwić załatwienie sporu.

Zadanie komisji koncyliacyjnej jest dalej idące niż komisji badaw-

czej i polega na zalecaniu stronom określonego załatwienia sporu.

Wszczęcie postępowania koncyliacyjnego następuje w rezultacie

przedstawienia sporu przez obie strony, chyba że umowa między-

narodowa przewiduje taką możliwość na wniosek jednej ze stron.

W odróżnieniu od pośrednictwa komisja koncyliacyjna samodzielnie

formułuje swoje zalecenia. Zalecenia takie mogą proponować zmianę

obowiązującego stanu prawnomiędzynarodowego i nie mają mocy

wiążącej dla stron sporu.