§ 6. Źródła prawa międzynarodowego

Źródłami prawa międzynarodowego w znaczeniu material-

nym są czynniki, które determinują lub wpływają na treść norm

prawnomiędzynarodowych. Czynniki te są różnorakie, a ogólnie moż-

na je określić mianem współdziałania i rywalizacji państw w ich

wzajemnych stosunkach. Źródłami prawa międzynarodowego w zna-

czeniu poznawczym są zbiory dokumentów i materiałów z za-

kresu praktyki prawnomiędzynarodowej. Natomiast źródłami prawa

międzynarodowego w znaczeniu ściśle prawniczym są formy,

w których tworzone są normy prawnomiędzynarodowe.

Twórcami prawa międzynarodowego są tylko państwa, więc źród-

łami tego prawa są tylko formy, w których przejawia się wola

państw ustanowienia norm prawnomiędzynarodowych. Tym kryte-

rium należy kierować się sporządzając katalog kategorii źródeł prawa

międzynarodowego. Jest to tym bardziej ważne, że państwa dotych-

czas nie zawarły umowy międzynarodowej, w której wyczerpująco

i wiążąco ustaliłyby, co należy uważać za źródła prawa między-

narodowego. Poszukując miarodajnej odpowiedzi na to pytanie nale-

ży uwzględnić samą naturę prawa międzynarodowego oraz sięgnąć do

aktów prawnomiędzynarodowych mających związek z tą kwestią.

Tak więc Karta Narodów Zjednoczonych we wstępie mówi o po-

szanowaniu zobowiązań wynikających z traktatów oraz innych źródeł

prawa międzynarodowego. Z formuły tej wynika, że traktaty są

źródłem prawa międzynarodowego - może najważniejszym, bo wy-

mienionym, ale nie jedynym. Są przynajmniej dwa inne źródła.

Z problematyką źródeł prawa międzynarodowego wiąże się po-

stanowienie Statutu Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwo-

ści, które określa podstawę wyrokowania MTS (art. 38). Stwier-

dzając, że zadaniem Trybunału jest rozstrzyganie przedłożonych mu

sporów zgodnie z prawem międzynarodowym, Statut MTS wymie-

nia:

1) umowy międzynarodowe - ogólne bądź partykularne, ustana-

wiające normy wyraźnie uznane przez państwa wiodące spór,

2) zwyczaj międzynarodowy jako dowód powszechnej praktyki

przyjętej za prawo,

3) ogólne zasady prawa uznane przez narody cywilizowane,

4) orzeczenia sądowe oraz opinie najwybitniejszych znawców prą-

23

wa międzynarodowego w różnych krajach jako środek pomocniczy do

ustalania norm prawnomiędzynarodowych.

Wobec ograniczonego znaczenia tego przepisu, wymienione w nim

elementy niekoniecznie wyczerpują zestaw źródeł prawa międzynaro-

dowego, ale każdy z tych elementów taki właśnie charakter posiada.

Zarazem z przepisu tego wynika potrzeba ścisłego odróżnienia źró-

deł prawa międzynarodowego z jednej strony oraz środków, które

pomagają stwierdzić istnienie norm prawa międzynarodowego

- z drugiej.

Pierwszoplanowa rola umów międzynarodowych jako

źródła prawa międzynarodowego jest niewątpliwa. Umowy między-

narodowe są bezpośrednim wyrazem woli państw ustanowienia praw

i obowiązków wzajemnych. Jest oczywiste, że chodzi tylko o umowy

obowiązujące, a nie takie, które nie nabrały jeszcze mocy obowiązują-

cej lub ją już utraciły. Nie obowiązujące umowy międzynarodowe

mają w tym zakresie znaczenie tylko o tyle, o ile wyrażają zwyczajowe

normy prawa międzynarodowego.

Z kategorii źródeł prawa międzynarodowego należy wyłączyć

umowy międzynarodowe, które są sprzeczne z bezwzględnie obowią-

zującymi normami prawa międzynarodowego, nawet w przypadku,

jeśli faktycznie są stosowane. W praktyce jednak bardzo trudno jest

przeprowadzić dowód, że dana umowa międzynarodowa ma taki

charakter, gdyż nie ma instancji, która bez woli państw zainteresowa-

nych orzekałaby o takich sprawach.

Przyjmując założenie, że normami prawa międzynarodowego są

tylko abstrakcyjne reguły postępowania podmiotów tego prawa, nale-

żałoby przypisać charakter źródeł prawa międzynarodowego tylko

tym umowom międzynarodowym, które takie reguły zawierają. Są to

tak zwane umowy-ustawy, które należałoby odróżnić od tak

zwanych umów-kontraktów, ustalających konkretne prawa

i obowiązki w oparciu o już istniejące normy prawnomiędzynarodo-

we. Rozróżnienie to jest jednak mało przydatne na gruncie prawa

międzynarodowego, które w porównaniu do prawa państwowego ma

charakter znacznie bardziej konkretno-indywidualny. Wynika to stąd,

że państwa w stosunkach międzynarodowych występują zarówno

w roli prawodawcy, jak i uczestników stosunków prawnomiędzynaro-

dowych, W rezultacie bardzo wiele umów międzynarodowych zawiera

przepisy obydwu rodzajów.

23

Zwyczaj jako źródło prawa międzynarodowego charakteryzuje

się dwoma zasadniczymi i niezbędnymi elementami. Elementem obie-

Jctywnym jest powszechna i jednolita praktyka państw w jakiejś

dziedzinie ich wzajemnych stosunków. Elementem subiektywnym zaś

jest przekonanie państw, że praktyka ta tworzy, i w rezultacie jest

wymagana, prawo międzynarodowe. Wbrew sformułowaniu art. 38

Statutu MTS, powszechna i jednolita praktyka jest dowodem istnienia

zwyczaju międzynarodowego, a nie na odwrót.

Przez praktykę międzynarodową należy rozumieć działalność

wszelkich organów państw, zwłaszcza zaś tych, które są powołane do

reprezentowania ich w stosunkach międzynarodowych. Składają się

na nią umowy międzynarodowe oraz takie akty jednostronne państw,

jak prawodawstwo, oświadczenia rządowe, wyroki sądowe czy decyzje

administracyjne w sprawach zagranicznych. Praktyka państw prowa-

dząca do powstawania zwyczajowych norm prawa międzynarodowego

powinna być nie tylko zgodna, ale również nieprzerwana i odpowiednio

długotrwała. Nie ma jednak terminów, które byłyby wymagane jako

konieczne czy wystarczające dla ukształtowania się zwyczajowej normy

prawa międzynarodowego i w praktyce okres takiego procesu jest

bardzo różny. Współcześnie bywa on krótszy niż w czasach dawniej-

szych. Można uważać, że kiedy państwa nie zaprotestowały przeciwko

przelotowi „sputnika" przez ich terytoria powietrzne, odpowiednia

norma zwyczajowa powstała w ciągu kilku godzin.

Powszechności praktyki międzynarodowej jako dowodu istnienia

normy zwyczajowej prawa międzynarodowego nie należy rozumieć

w tym sensie, że warunkiem powstania takiej normy jest czynne

uczestnictwo w tym procesie wszystkich państw. Część z nich może

zachować się biernie, milcząco akceptując jakąś praktykę. Również

państwa nowo powstałe są związane wieloma normami zwyczajowy-

mi, w których tworzeniu nie miały możności wziąć udziału. Jednakże

konsekwentny sprzeciw państwa czy grupy państw wobec jakiejś

praktyki innych państw prowadzi do ograniczenia zasięgu obowiązy-

wania zwyczajowej normy prawa międzynarodowego. Stąd też zjawis-

ko regionalnych instytucji prawa międzynarodowego o charakterze

zwyczajowym.

Spośród zwyczajowych norm międzynarodowych charakter pra-

wnie wiążący mają tylko te, które są za takie uznawane przez pństwa.

A więc musi istnieć to, co określa się łacińskim terminem opmiowris

24

necessitatis. Chcąc dowieść istnienia zwyczajowej normy prawnomię-

dzynarodowej, należy wykazać przeświadczenie państw, że określona

praktyka tworzy i tym samym jest wymagana przez prawo między-

narodowe.

Zwyczaj odgrywał bardzo dużą rolę w poprzednich okresach

historii prawa międzynarodowego, ale i współcześnie zachowuje nie-

małe znaczenie, mimo że coraz bardziej obfitym źródłem prawa

międzynarodowego staje się umowa międzynarodowa. Umowy mię-

dzynarodowe kodyfikujące poszczególne gałęzie prawa międzynaro-

dowego częstokroć stwierdzają, że w zakresie przez nie nie uregulowa-

nym zachowują moc dotychczasowe normy zwyczajowe. Ponadto,

należy zwrócić uwagę na to, że umowy międzynarodowe o najwięk-

szym nawet zasięgu podmiotowym nie obejmują w praktyce wszyst-

kich państw. Toteż powszechne prawo międzynarodowe to przede

wszystkim normy zwyczajowe, chociaż często znajdują one potem

swój wyraz także w umowach międzynarodowych.

Ogólne zasady prawa są to zasady, które - niezależnie od

ich pochodzenia - uznawane są w systemach prawnych wszystkich

państw. Wzmianka w art. 38 Statutu MTS o uznaniu ich przez

narody (w sensie państw) cywilizowane jest już dzisiaj anachroniz-

mem. Niektóre z tych zasad zostały sformułowane jeszcze w prawie

rzymskim i zazwyczaj są przytaczane w języku łacińskim. Nie sposób

podać ich kompletnego zestawienia, ale przykładowo można przyto-

czyć następujące zasady:

- nemo plus iuris in alium transferre potest quam ipse habet (nikt

nie może komuś przekazać więcej praw niż sam posiada),

- nemo potest commodum capere de iniuria sua propria (nikt nie

może wyciągać korzyści z własnego bezprawia),

- nemo iudex in causa sua (nikt nie może być sędzią we własnej

sprawie),

- lex specialis derogat legi generali (prawo szczególne uchyla

prawo ogólne),

- audiatur et altera pars (należy wysłuchać również drugiej stro-

ny).

Z uwagi na swój elementarny charakter ogólne zasady prawa

powinny być traktowane nie tyle jako źródło, co jako część prawa

międzynarodowego. Można powoływać się na nie w razie braku

odpowiednich norm umownych lub zwyczajowych.

25

Ani orzecznictwo sądowe, ani doktryna nie mogą być uważane za

źródła prawa międzynarodowego, gdyż nie są one wyrazami woli

państw. Zadaniem sądu jest stosowanie, a nie tworzenie prawa,

natomiast rolą ludzi nauki jest wyjaśnianie prawa obowiązującego (de

legę lata) lub ewentualnie postulowanie norm prawnych, jakie ich

zdaniem powinny obowiązywać (de legę ferendd). Z tego względu

orzecznictwo sądowe i doktryna są tylko środkami, które pomagają

w ustalaniu norm prawa międzynarodowego.

Wyodrębniającym się współcześnie źródłem prawa międzynaro-

dowego stają się uchwały organizacji międzynarodowych. Chara-

kter taki mają tylko te uchwały organizacji międzynarodowych,

które spełniają dwa warunki. Po pierwsze, są wiążące pod względem

prawnomiędzynarodowym, co jest wyjątkiem od zasady, że uchwały

organizacji międzynarodowych są zaleceniami nie mającymi charak-

teru wiążącego z punktu widzenia prawa międzynarodowego. Po

drugie zaś, tworzą nowe normy prawnomiędzynarodowe, czyli nie

ograniczają się do jednorazowego uregulowania konkretnej sprawy,

lecz ustalają abstrakcyjnie sformułowane reguły postępowania na

przyszłość.

Uchwały prawotwórcze organizacji międzynarodowych można po-

dzielić - z punktu widzenia ich adresatów - na dwa rodzaje. W więk-

szości przypadków adresatami uchwał prawotwórczych organizacji

międzynarodowych są organy tych organizacji oraz państwa człon-

kowskie w zakresie ich działalności w ramach tychże organizacji.

Uchwały takie są niezbędne dla normalnego i sprawnego funk-

cjonowania organizacji międzynarodowych, toteż możliwość ich

uchwalania domniemywa się nawet wtedy, kiedy nie jest to wyraźnie

przewidziane w statutach. Normy statutowe nie mogą bowiem być

dostatecznie szczegółowe i wybiegające w przyszłość, aby można było

zrezygnować z ich uzup^niania i rozwijania. Jako przykład aktów

z zakresu prawa wewnętrznego organizacji międzynarodowych służyć

mogą uchwalane przez ni6 ^^lami^y zawierające szczegółowe normy

proceduralne, przepisy finB1180^, o^Y też przepisy regulujące sprawy

związane z siedzibą org^1112^.^'

Znacznie rzadsze w P^

twórcze organizacji mi?",

państw w zakresie ich

Podstawą takich uchw^

lił*-"^ "•>

^ ^„- .. ^^ są Spadki, kiedy uchwały prawo-

organizacji mi^"ahi^0^^ są skierowane Pod adresem

w zakresie ich ^o^'10^^02'1 ramami ^n organizacji.

ramami

wyraźne

upoważnienie ze

strony państw zamieszczone w statucie organizacji międzynarodawej

lub ewentualnie w innej umowie międzynarodowej.

Uchwały prawotwórcze organizacji międzynarodowych, wiążące

wszystkie państwa członkowskie w zakresie ich działalności, )oza

ramami tych organizacji mogą być podejmowane w trojaki spcsób:

jednomyślnie, tak zwanym systemem contracting out lub też większoś-

cią głosów.

Zasada jednomyślności w podejmowaniu uchwał prawotwórczych

organizacji międzynarodowych stanowi pełne poszanowanie suweren-

ności państw członkowskich. Przykładem takiego systemu może być

Organizacja Współpracy i Rozwoju Gospodarczego. Z tego puiktu

widzenia nie budzi zastrzeżeń również system contracting out, l<tóry

polega na tym, że uchwały podejmowane są większością głosów ale

państwa pozostające w mniejszości mogą wyłączyć ich stosowmie

względem siebie. Tak jest na przykład w Organizacji Międzynar>do-

wej Lotnictwa Cywilnego. Natomiast statutowa możliwość p<dej-

mowania uchwał prawotwórczych przez organizacje międzynarocowe

większością głosów stanowi ograniczenie suwerenności państw cłon-

kowskich. Ma to miejsce w zachodnioeuropejskich wspólnotach gos-

podarczych.

Wymienione kategorie źródeł prawa międzynarodowego odgrywa-

ją różną rolę w praktyce stosunków międzynarodowych. Og»lne

zasady prawa mają znaczenie tylko uzupełniające. Uchwały priwo-

twórcze organizacji międzynarodowych są wprawdzie niezbędne ale

nie powinny przekraczać granicy wyznaczonej faktem, że są one

pośrednim wyrazem woli państw. Podstawowymi źródłami )ra-

wa międzynarodowego są zwyczaje i umowy międzynarodowe, ich

wzajemny stosunek wraz z rozwojem stosunków międzynarodo\ych

ulega zmianie na korzyść umów międzynarodowych, do któych

niewątpliwie należy przyszłość. Stopniowe przekształcanie norm wy-

czajowych w normy umowne odbywa się w drodze kodyfikacji piiwa

międzynarodowego.

Kodyfikacja prawa międzynarodowego polega na zawierniu

przez państwa umów międzynarodowych będących zbiorem systina-

tycznie ułożonych przepisów regulujących postępowanie podmi(:ów

Prawa międzynarodowego. Przygotowanie projektu umowy kodyka*

^Jnej odbywa się w różny sposób. Może to być dziełem sarych

Państw, organizacji międzynarodowych, a nawet osób prywatneh*

Vf.

Ani orzecznictwo sądowe, ani doktryna nie mogą być uważane za

źródła prawa międzynarodowego, gdyż nie są one wyrazami woli

państw. Zadaniem sądu jest stosowanie, a nie tworzenie prawa,

natomiast rolą ludzi nauki jest wyjaśnianie prawa obowiązującego (de

legę lata) lub ewentualnie postulowanie norm prawnych, jakie ich

zdaniem powinny obowiązywać (de legę ferenda). Z tego względu

orzecznictwo sądowe i doktryna są tylko środkami, które pomagają

w ustalaniu norm prawa międzynarodowego.

Wyodrębniającym się współcześnie źródłem prawa międzynaro-

dowego stają się uchwały organizacji międzynarodowych. Chara-

kter taki mają tylko te uchwały organizacji międzynarodowych,

które spełniają dwa warunki. Po pierwsze, są wiążące pod względem

prawnomiędzynarodowym, co jest wyjątkiem od zasady, że uchwały

organizacji międzynarodowych są zaleceniami nie mającymi charak-

teru wiążącego z punktu widzenia prawa międzynarodowego. Po

drugie zaś, tworzą nowe normy prawnomiędzynarodowe, czyli nie

ograniczają się do jednorazowego uregulowania konkretnej sprawy,

lecz ustalają abstrakcyjnie sformułowane reguły postępowania na

przyszłość.

Uchwały prawotwórcze organizacji międzynarodowych można po-

dzielić - z punktu widzenia ich adresatów - na dwa rodzaje. W więk-

szości przypadków adresatami uchwał prawotwórczych organizacji

międzynarodowych są organy tych organizacji oraz państwa człon-

kowskie w zakresie ich działalności w ramach tychże organizacji.

Uchwały takie są niezbędne dla normalnego i sprawnego funk-

cjonowania organizacji międzynarodowych, toteż możliwość ich

uchwalania domniemywa się nawet wtedy, kiedy nie jest to wyraźnie

przewidziane w statutach. Normy statutowe nie mogą bowiem być

dostatecznie szczegółowe i wybiegające w przyszłość, aby można było

zrezygnować z ich uzupełniania i rozwijania. Jako przykład aktów

z zakresu prawa wewnętrznego organizacji międzynarodowych służyć

mogą uchwalane przez nie regulaminy zawierające szczegółowe normy

proceduralne, przepisy finansowe, czy też przepisy regulujące sprawy

związane z siedzibą organizacji.

Znacznie rzadsze w praktyce są przypadki, kiedy uchwały prawo-

twórcze organizacji międzynarodowych są skierowane pod adresem

państw w zakresie ich działalności poza ramami tych organizacji.

Podstawą takich uchwał powinno być wyraźne upoważnienie ze

26

strony państw zamieszczone w statucie organizacji międzynarodowej

lub ewentualnie w innej umowie międzynarodowej.

Uchwały prawotwórcze organizacji międzynarodowych, wiążące

wszystkie państwa członkowskie w zakresie ich działalności, poza

ramami tych organizacji mogą być podejmowane w trojaki sposób:

jednomyślnie, tak zwanym systemem contracting out lub też większoś-

cią głosów.

Zasada jednomyślności w podejmowaniu uchwał prawotwórczych

organizacji międzynarodowych stanowi pełne poszanowanie suweren-

ności państw członkowskich. Przykładem takiego systemu może być

Organizacja Współpracy i Rozwoju Gospodarczego. Z tego punktu

widzenia nie budzi zastrzeżeń również system contracting out, który

polega na tym, że uchwały podejmowane są większością głosów, ale

państwa pozostające w mniejszości mogą wyłączyć ich stosowanie

względem siebie. Tak jest na przykład w Organizacji Międzynarodo-

wej Lotnictwa Cywilnego. Natomiast statutowa możliwość podej-

mowania uchwał prawotwórczych przez organizacje międzynarodowe

większością głosów stanowi ograniczenie suwerenności państw człon-

kowskich. Ma to miejsce w zachodnioeuropejskich wspólnotach gos-

podarczych.

Wymienione kategorie źródeł prawa międzynarodowego odgrywa-

ją różną rolę w praktyce stosunków międzynarodowych. Ogólne

zasady prawa mają znaczenie tylko uzupełniające. Uchwały prawo-

twórcze organizacji międzynarodowych są wprawdzie niezbędne, ale

nie powinny przekraczać granicy wyznaczonej faktem, że są one

pośrednim wyrazem woli państw. Podstawowymi źródłami pra-

wa międzynarodowego są zwyczaje i umowy międzynarodowe. Ich

wzajemny stosunek wraz z rozwojem stosunków międzynarodowych

ulega zmianie na korzyść umów międzynarodowych, do których

niewątpliwie należy przyszłość. Stopniowe przekształcanie norm zwy-

czajowych w normy umowne odbywa się w drodze kodyfikacji prawa

międzynarodowego.

Kodyfikacja prawa międzynarodowego polega na zawieraniu

przez państwa umów międzynarodowych będących zbiorem systema-

tycznie ułożonych przepisów regulujących postępowanie podmiotów

prawa międzynarodowego. Przygotowanie projektu umowy kodyfika»

cyjnej odbywa się w różny sposób. Może to być dziełem samych

państw, organizacji międzynarodowych, a nawet osób prywatnych.

27

Organem Organizacji Narodów Zjednoczonych powołanym do speł-

niania takiego zadania jest Komisja Prawa Międzynarodowego.

Należy podkreślić, że Karta Narodów Zjednoczonych przewiduje

jednoczesne popieranie stopniowego rozwoju prawa międzynaro-

dowego i jego kodyfikacji. Statut Komisji Prawa Międzynarodo-

wego uchwalony przez Zgromadzenie Ogólne ONZ dnia 21 listopada

1947 r. stanowi, że kodyfikacja prawa międzynarodowego oznacza

ściślejsze formułowanie i systematyzowanie norm prawa międzynaro-

dowego w tych dziedzinach, w których istnieje już rozległa praktyka

państw, precedensy i doktryna. Natomiast stopniowy rozwój prawa

międzynarodowego występuje w dziedzinach, które nie zostały jeszcze

uregulowane przez prawo międzynarodowe lub w których praktyka

nie rozwinęła go w stopniu dostatecznym.

W rzeczywistości powyższe dwie funkcje nie dadzą się od siebie

oddzielić. Zwyczajowe normy prawa międzynarodowego nie są na

ogół tak dalece rozwinięte, aby ich kodyfikacja mogła nie zawierać

elementów kreacyjnych.

Materialnym tworzywem w rozwijaniu i kodyfikacji prawa mię-

dzynarodowego jest szeroko pojęta praktyka międzynarodowa, w tym

umowy międzynarodowe, orzecznictwwo sądów międzynarodowych,

uchwały konferencji i organizacji międzynarodowych, ustawodawst-

wo państw dotyczące stosunków międzynarodowych i wreszcie dzieła

naukowe.

Owocem dotychczasowych prac Komisji Prawa Międzynarodowe-

go ONZ jest kodyfikacja następujących dziedzin prawa międzynaro-

dowego: prawo morskie (1958), stosunki dyplomatyczne (1961), sto-

sunki konsularne (1963), prawo traktatów (1969), emisje specjalne

(1969), stosunki między państwami a powszechnymi organizacjami

międzynarodowymi (1975), sukcesja państw w zakresie umów między-

narodowych (1978), sukcesja państw w zakresie własności, archiwów

i długów państwowych (1983) oraz traktaty między państwami a or-

ganizacjami międzynarodowymi lub między organizacjami między-

narodowymi (1986).

Na forum ONZ dokonano kodyfikacji niektórych dziedzin prawa

międzynarodowego bez udziału KPM. Dotyczy to na przykład nowe-

go ujęcia prawa międzynarodowego morskiego (1982). W dziedzinie

kodyfikacji prawa międzynarodowego wojennego dużą rolę odgrywa

Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża.

28

Rozdział n

Zasady podstawowe

§ l. Zasady podstawowe w ogólności

Na system prawa międzynarodowego składają się zarówno normy

powszechnie obowiązujące wszystkie państwa, jak i normy pa-

rtykularne, obowiązujące tylko niektóre z nich. Ponadto, spośród

ogółu norm powszechnego prawa międzynarodowego można wyróż-

nić te, które mają znaczenie podstawowe. Określa się je często

mianem zasad lub zasad podstawowych.

Z norm prawa międzynarodowego wynikają jakieś prawa i obo-

wiązki dla państw lub ewentualnie dla innych podmiotów tego prawa.

Prawa i obowiązki wynikające z zasad podstawowych prawa między-

narodowego określa się często mianem podstawowych praw i obowią-

zków państw.

Zasady podstawowe prawa międzynarodowego mają charakter

bezwzględnie obowiązujący, czyli stanowią ius cogens. Należy je od-

różnić od ius dispositiyum, którego normy mogą być uchylone zgodną

wolą państwa w ich wzajemnych stosunkach. Według konwencji

o prawie traktatów z 1969 r. norma prawa międzynarodowego o cha-

rakterze iuris cogentis może być zmieniona jedynie przez późniejszą

normę posiadającą taki sam charakter.

Nie ma w pełni miarodajnego, wyczerpującego i definitywnego

katalogu podstawowych zasad prawa międzynarodowego. Przy jego

sporządzaniu należy obecnie oprzeć się na Karcie Narodów Zjed-

noczonych jako najważniejszym źródle współczesnego prawa między-

narodowego. Tak uczyniono w przypadku Deklaracji zasad prawa

międzynarodowego dotyczących przyjaznych stosunków i współdzia-

29

łania państw zgodnie z Kartą Narodów Zjednoczonych uchwa-

lonej przez Zgromadzenie Ogólne ONZ dnia 24 października

1970 r. Deklaracja ta wymienia i omawia siedem następujących

zasad1.

1) państwa w ich stosunkach międzynarodowych powinny po-

wstrzymywać się od groźby lub użycia siły przeciwko integralności

terytorialnej lub niepodległości politycznej jakiegokolwiek państwa

lub w jakikolwiek inny sposób niezgodny z celami Organizacji Naro-

dów Zjednoczonych;

2) państwa powinny załatwiać swoje spory międzynarodowe środ-

kami pokojowymi w taki sposób, aby pokój międzynarodowy, bez-

pieczeństwo i sprawiedliwość nie zostały zagrożone;

3) żadne państwo ani grupa państw nie mają prawa mieszać się

bezpośrednio lub pośrednio z jakiegokolwiek powodu w wewnętrzne

lub zewnętrzne sprawy jakiegokolwiek państwa;

4) państwa mają obowiązek współdziałania ze sobą, bez względu

na różnice ich ustrojów politycznych, gospodarczych i społecznych,

w różnych dziedzinach stosunków międzynarodowych w celu utrzy-

mania pokoju i bezpieczeństwa międzynarodowego oraz w celu popie-

rania międzynarodowej stabilizacji gospodarczej i postępu, ogólnego

dobrobytu narodów i współdziałania międzynarodowego, wolnego od

dyskryminacji opartej na takich różnicach;

5) zasada równouprawnienia i samostanowienia narodów,

w myśl której wszystkie narody mają prawo swobodnie określać, bez

ingerencji zewnętrznej, swój status polityczny oraz dążyć do rozwoju

gospodarczego, społecznego i kulturalnego, natomiast każde państ-

wo ma obowiązek szanować to prawo zgodnie z postanowieniami

Karty;

6) zasada równości suwerennej państw obejmuje następujące skła-

dniki:

a) wszystkie państwa niezależnie od różnic gospodarczych, społe-

cznych, politycznych lub innego rodzaju są równoprawnymi człon-

kami społeczności międzynarodowej,

b) każde państwo korzysta z praw związanych z pełną suweren-

nością,

1 -K. Kocot, K. Wolfke, Wybór dokumentów do nauki prawa międzynarodowego,

Wroctaw-Warezawa 1976, s. 524-533.

30

c) każde państwo ma obowiązek szanowania osobowości innego

państwa,

d) integralność terytorialna i niepodległość polityczna każdego

państwa jest nienaruszalna,

e) każde państwo ma prawo swobodnie wybrać i rozwijać swój

system polityczny, społeczny, gospodarczy i kulturalny,

f) każde państwo ma obowiązek w pełni stosować się w dobrej

wierze do swych zobowiązań międzynarodowych oraz współżyć w po-

koju z innymi państwami;

7) państwa mają obowiązek wypełniać w dobrej wierze zobowią-

zania przyjęte przez nie zgodnie z Kartą Narodów Zjednoczonych

i oparte na powszechnie uznanych zasadach i normach prawa między-

narodowego.

Zgromadzenie Ogólne ONZ uznało, że powyższe zasady są powią-

zane wzajemnie i każda z nich powinna być interpretowana w kontek-

ście pozostałych zasad. Ponadto oświadczyło ono, że wyrażone w tej

Deklaracji zasady Karty Narodów Zjednoczonych stanowią podsta-

wowe zasady prawa międzynarodowego, wobec czego wszystkie pańs-

twa powinny kierować się nimi i ściśle je przestrzegać w stosunkach

międzynarodowych.

Merytorycznie podobny katalog podstawowych zasad prawa mię-

dzynarodowego zawiera Akt Końcowy Konferencji Bezpieczeństwa

i Współpracy w Europie z dnia l sierpnia 1975 r.2 Deklaracja zasad

rządzących stosunkami wzajemnymi między państwami uczestniczą-

cymi nie ma wprawdzie charakteru umowy wiążącej pod względem

prawnomiędzynarodowym, ale jej treść należy do omawianej dziedzi-

ny. Liczbę zasad prawa międzynarodowego podnosi ona do dziesię-

ciu, deklarując, że państwa uczestniczące w KBWE będą:

l) szanować suwerenną równość i indywidualność każdego z nich,

jak również wszystkie prawa składające się na suwerenność i objęte

nią, zwłaszcza prawo każdego państwa do równości wobec prawa,

integralności terytorialnej oraz wolności i niepodległości politycznej:

2 ) powstrzymywać się w swych wzajemnych stosunkach, jak

również w swych stosunkach międzynarodowych w ogóle, od groźby

użycia siły lub jej użycia przeciwko integralności terytorialnej lub

niepodległości politycznej któregokolwiek państwa;

2 Tamże, s. 653-663.

3) uważać wzajemnie za nienaruszalne wszystkie granice każdego

z nich, jak również granice wszystkich państw w Europie, i dlatego

będą powstrzymywać się - teraz i w przyszłości - od zamachów na te

granice;

4) szanować integralność terytorialną każdego z państw uczest-

niczących;

5) załatwiać spory wynikłe między nimi środkami pokojowymi

w taki sposób, aby pokój i bezpieczeństwo międzynarodowe oraz

sprawiedliwość nie zostały zagrożone;

6) powstrzymywać się od jakiejkolwiek ingerencji, bezpośredniej

lub pośredniej, indywidualnej lub zbiorowej, w wewnętrzne lub ze-

wnętrzne sprawy należące do zakresu jurysdykcji wewnętrznej innego

państwa;

7) szanować prawa człowieka i podstawowe wolności, włączając

w to wolność myśli, sumienia, religii lub przekonań każdego, bez

względu na różnicę rasy, płci, języka lub religii;

8) szanować równe prawa narodów i ich prawo do samostanowie-

nia, działając zawsze zgodnie z celami i zasadami Karty Narodów

Zjednoczonych i odpowiednimi normami prawa międzynarodowego,

włączając w to normy odnoszące się do integralności terytorialnej

państw;

9) rozwijać współpracę między sobą i ze wszystkimi państwami we

wszystkich dziedzinach zgodnie z celami i zasadami Karty Narodów

Zjednoczonych;

10) wykonywać w dobrej wierze zobowiązania ciążące na nich na

mocy prawa międzynarodowego, wynikające zarówno z powszechnie

uznanych zasad i norm prawa międzynarodowych, jak i z umów,

których są one stronami.

Jeszcze szerszy katalog zasad rządzących stosunkami między pańs-

twami zawiera Karta Praw i Obowiązków Ekonomicznych Państw

ujęta w rezolucji Zgromadzenia Ogólnego ONZ z dnia 12 grudnia

1974 r.3 Karta ta stanowi, że stosunkami gospodarczymi między

państwami, podobnie jak stosunkami politycznymi i innymi, rządzą

następujące zasady:

l) suwerenności, integralności terytorialnej i niezależności poli-

tycznej państw,

3 Tamie, s. 636.

32

2) równości suwerennej wszystkich państw,

3) nieagresji,

4) nieinterwencji,

5) wzajemnych i równych korzyści,

6) pokojowego współistnienia,

7) równouprawnienia i samostanowienia narodów,

8) pokojowego załatwiania sporów,

9) naprawienia aktów niesprawiedliwości dokonanych przy użyciu

siły, a pozbawiających państwo naturalnych środków niezbędnych dla

jego normalnego rozwoju,

10) wypełniania w dobrej wierze zobowiązań międzynarodowych,

11) poszanownia praw człowieka i podstawowych swobód,

12) niepodejmowania prób zdobycia hegemonii i sfer wpływów,

13) popierania międzynarodowej sprawiedliwości społecznej,

14) międzynarodowej współpracy na rzecz rozwoju,

15) swobodnego dostępu do morza dla krajów śródlądowych,

zgodnie z powyższymi zasadami.

Niezależnie od węższego czy szerszego katalogu podstawowych

zasad prawa międzynarodowego istnieją trzy zasady, które stanowią

fundament współczesnego prawa międzynarodowego, a mianowicie:

zasada suwerenności państw, zasada samostanowienia

narodów oraz zasada poszanowania praw człowieka.

Najważniejsza jest niewątpliwie zasada suwerenności państw, któ-

ra wynika z istoty prawa międzynarodowego jako regulatora stosun-

ków między państwami charakteryzującymi się oddzielnością teryto-

rialną i samodzielnością polityczną. Zasada suwerenności państw jest

właściwie syntezą takich zasad jak integralność terytorialna i niezależ-

ność polityczna państw, ich równość i wzajemność, nieagresja i niein-

gerencja w sprawy wewnętrzne państwa.

Zasadę samostanowienia narodów oraz zasadę praw człowieka

wprowadziła dopiero Karta Narodów Zjednoczonych. Odgrywają

one coraz większą rolę we współczesnych stosunkach międzynarodo-

wych. Interpretacja tych zasad powinna zmierzać do usunięcia sprze-

czności między nimi a zasadą suwerenności państw, w stosunku do

której są one poniekąd konkurencyjne.

Niejako zwieńczeniem powyższych trzech zasad jest zasada wypeł-

niania w dobrej wierze zobowiązań międzynarodowych. Bez tej

zasady prawo międzynarodowe straciłoby swój sens.

33