§ 4. Struktura

organizacji międzynarodowych

Organizacja międzynarodowa jest strukturą całościową składającą

się z elementów składowych. Elementy te są organami organizacji

międzynarodowej. Nie należy ich mylić z organami międzynarodowy-

mi jako bezpośrednimi organami państw. Organy tej samej organiza-

cji międzynarodowej różnią się między sobą pod względem charakteru

swego składu, sposobu powoływania, zakresu kompetencji czy trybu

działania.

Całość kompetencji przysługującej organizacji międzynarodowej

musi być przypisana jej organom. Wobec istnienia wielu organów

niezbędny jest podział kompetencji.

Charakterystykę organów wszystkich organizacji międzynarodo-

wych utrudnia to, że struktura każdej z nich jest swoista. Niemniej

jednak można nakreślić niektóre elementy schematu organizacyjnego,

które powtarzają się, zwłaszcza w przypadku powszechnych organiza-

cji międzynarodowych. Przeważający schemat tych organizacji obej-

muje organy trojakiego rodzaju. Mają one cechy zgromadzenia, rady

i sekretariatu.

W każdej organizacji międzynarodowej jest organ plenarny,

pod nazwą zgromadzenia, konferencji czy kongresu. W skład takiego

organu wchodzą wszystkie państwa członkowskie. Jest on więc naj-

bardziej reprezentatywny, ale w przypadku organizacji międzynarodo-

wej powszechnej jest mało operatywny. Dlatego organizacje takie

potrzebują co najmniej jednego organu, w którym reprezentowana

jest tylko część państw członkowskich. Zazwyczaj nosi on nazwę

rady, komitetu lub komisji. Z tego rodzaju organów rezygnują tylko

178

organizacje międzynarodowe o bardzą wąskim zakresie działania.

Nieodzowny jest wreszcie organ administracyjny, pod na-

zwą sekretariatu lub biura, chyba że wyjątkowo funkcję tę pełni jedno

z państw członkowskich.

Charakter składu organów organizacji międzynarodowych jest

różny. Przede wszystkim należy odróżnić organy, których członkami

są państwa od innych organów. Te pierwsze można określić mianem

organów przedstawicielskich, te drugie - nieprzed-

stawicielskich. Możliwość pośredniego charakteru składu or-

ganu organizacji międzynarodowej występuje na przykładzie Między-

narodowej Organizacji Pracy7. Członkami tej organizacji są państwa,

ale ich delegacje mają charakter trójczłonowy, to znaczy składają się

z przedstawicieli rządów, pracodawców i pracowników, którzy w za-

łożeniu są od siebie niezależni. Ponadto, niektóre organizacje zachod-

nioeuropejskie wprowadziły obok organów rządowych organy złożo-

ne z przedstawicieli parlamentów poszczególnych państw członkow-

skich.

Wyjątkowa jest struktura organizacyjna trzech wspólnot zachod-

nioeuropejskich: Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali, Europejskiej

Wspólnoty Gospodarczej (Wspólnoty Europejskiej) oraz Europejskiej

Wspólnoty Energii Atomowej8. Wspólnoty te mają wprawdzie odręb-

ny byt prawny, ale wspólne organy główne (Zgromadzenie, Trybunał

i inne) o różnych kompetencjach, w zależności od tego, w jakim

charakterze funkcjonują. Jest to możliwe dzięki temu, że członkami

każdej z tych wspólnot są te same państwa, a połączenie ich organów

ma prowadzić do połączenia trzech wpólnot w jeden organizm - Unię

Europejską.

Najbardziej rozbudowaną strukturę organizacyjną stanowi ONZ,

nawet nie uwzględniając kilkunastu samodzielnych organizacji wy-

specjalizowanych i innych, które łącznie składają się na system czy

rodzinę Narodów Zjednoczonych. Bardzo liczne organy ONZ można

klasyfikować według różnych kryteriów.

Karta NZ rozróżnia organy główne i pomocnicze ONZ.

Organów głównych jest sześć, a mianowicie: Zgromadzenie Ogólne,

7 Tamże, t. II, część I, Warszawa 1966, s. 66-67.

8 Tamże, t. III: Organizacje międzynarodowe o charakterze regionalnym. Warszawa

1973, s. 339-544.

179

Rada Bezpieczeństwa, Rada Gopodarcza i Społeczna, Rada Powier-

nicza, Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości oraz Sekretariat.

W skład Zgromadzenia Ogólnego ONZ wchodzą wszys-

tkie państwa członkowskie. Ma ono bardzo szeroki zakres kompetencji.

Może omawiać wszelkie sprawy wchodzące w zakres Karty NZ oraz

dotyczące kompetencji i funkcji któregokolwiek organu ONZ. Może

ono także uchwalać zalecenia w takich sprawach, z wyjątkiem sporów

lub sytuacji, co do których Rada Bezpieczeństwa wykonuje swoje

funkcje. Zgromadzenie Ogólne zbiera się raz do roku na sesję zwyczaj-

ną, a poza tym może być zwoływane na sesje nadzwyczajne na żądanie

Rady Bezpieczeństwa lub większości członków ONZ. Sesja Zgromadze-

nia Ogólnego wybiera swego przewodniczącego oraz jego zastępców.

Rada Bezpieczeństwa składa się z piętnastu członków.

Chiny, Francja, Rosja, Stany Zjednoczone i Wielka Brytania są

stałymi członkami Rady Bezpieczeństwa. Niestałych członków w licz-

bie dziesięciu wybiera na okres dwóch lat Zgromadzenie Ogólne,

kierując się ich wkładem w dzieło utrzymania pokoju i bezpieczeństwa

międzynarodowego oraz właściwym podziałem geograficznym. Po-

dział ten, według zalecenia Zgromadzenia Ogólnego, jest taki, że pięć

miejsc przypada państwom Afryki i Azji, dwa miejsca państwom

Ameryki Łacińskiej, jedno miejsce państwom Europy Wschodniej

oraz dwa miejsca państwom Europy Zachodniej i innym państwom.

Polska była członkiem Rady Bezpieczeństwa w latach 1946-1947,

1960, 1970-1971 oraz 1982-1983. Każdy członek Rady Bezpieczeńst-

wa powinien być stale reprezentowany w siedzibie ONZ, aby mogła

ona pełnić swe funkcje bez przerwy.

W zakresie spraw dotyczących pokoju i bezpieczeństwa między-

narodowego Karta NZ przyjęła zasadę priorytetu kompetencji Rady

Bezpieczeństwa. Jest ona bowiem tym organem ONZ, na którym

spoczywa główna odpowiedzialność za utrzymanie pokoju i bez-

pieczeństwa międzynarodowego i w tym charakterze działa w imieniu

wszystkich członków ONZ. Do głównych kompetencji Rady Bez-

pieczeństwa należy pokojowe załatwianie sporów oraz podejmowanie

akcji w razie zagrożenia lub naruszenia pokoju. W tym drugim

zakresie jest ona władna stosować dwa rodzaje sankcji: sankcje nie

pociągające za sobą użycia sił zbrojnych oraz sankcje zbrojne. Chara-

kteru sankcji nie mają natomiast operacje pokojowe ONZ wymagają-

ce zgody państwa, na terytorium którego są przeprowadzane.

180

Rada Gospodarcza i Społeczna składa się z 54 człon-

ków wybieranych przez Zgromadzenie Ogólne na okres trzech lat.

Cały skład członkowski tej Rady, zgodnie z zaleceniem Zgromadzenia

Ogólnego, jest podzielony według regionów geograficznych. Tak więc

państwa Afryki mają 14 miejsc, państwa Europy Zachodniej i inne

- 13 miejsc, państwa Azji - 11 miejsc, państwa Ameryki Łacińskiej

- 10 miejsc oraz państwa Europy Wschodniej - 6 miejsc. Ponowna

wybieralność jest dopuszczalna, co umożliwia stałym członkom Rady

Bezpieczeństwa również stałe zasiadanie w Radzie Gospodarczej

i Społecznej.

Rada Gospodarcza i Społeczna prowadzi lub inicjuje studia oraz

wydaje zalecenia dotyczące międzynarodowych stosunków gospodar-

czych, społecznych, kulturalnych, oświatowych i zdrowotnych oraz

praw człowieka. Jest ona organem koordynującym działalność wszyst-

kich organizacji wyspecjalizowanych tworzących system czy rodzinę

Narodów Zjednoczonych.

Według Karty NZ liczba członków Rady Powierniczej jest

zmienna i zależy od liczby państw, które administrują terytoriami

powierniczymi. W skład Rady Powierniczej wchodzą jeszcze Stany

Zjednoczone jako jedyne państwo administrujące oraz inni stali człon-

kowie Rady Bezpieczeństwa. Rada Powiernicza, aczkolwiek zachowu-

je charakter organu głównego ONZ, jest w rzeczywistości organem

szczątkowym. Sprawowała nadzór nad administracją terytoriów po-

wierniczych.

Skład osobowy Międzynarodowego Trybunału Spra-

wiedliwości oraz Sekretariat ONZ ma inny charakter.

.Członkowie MTS oraz personel Sekretariatu ONZ nie są przed-

stawicielami państw, których są obywatelami lub z których pochodzą.

Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości składa się z 15 sę-

dziów. Każdy z nich powinien być obywatelem innego państwa, a ra-

zem powinni oni stanowić ciało reprezentujące główne formy cywiliza-^

cji oraz podstawowe systemy prawne świata. Sędziów MTS wybiera na

okres dziewięciu lat Zgromadzenie Ogólne i Rada Bezpieczeństwa

ONZ, przy czym możliwy jest ponowny wybór. Polskimi sędziami

MTS byli kolejno Bohdan Winiarski i Manfred Lachs. Międzynarodo'

wy Trybunał Sprawiedliwości spełnia dwie funkcje - sądową i opinio-

dawczą. Sędziowie korzystają z przywilejów i immunitetów dyploma-

tycznych w przypadku gdy sprawują funkcje sędziowskie.

181

Sekretariat ONZ składa się z Sekretarza Generalnego

jako głównego funkcjonariusza administracyjnego Organizacji oraz

personelu, jaki może być potrzebny. Liczba osób zatrudnionych

obecnie w ONZ wynosi około 10 tysięcy. Sekretarza Generalnego

mianuje na okres pięciu lat Zgromadzenie Ogólne na zalecenie Rady

Bezpieczeństwa. Sekretarz Generalny mianuje personel Sekretariatu

na podstawie regulaminu uchwalonego przez Zgromadzenie Ogólne.

Rekrutacja personelu powinna opierać się na jak najszerszej pod-

stawie geograficznej.

Przy wykonywaniu swych obowiązków Sekretarz Generalny oraz

personel Sekretariatu ONZ nie powinni zwracać się ani otrzymywać

instrukcji od jakiegokolwiek rządu lub władzy poza Organizacją. Jako

funkcjonariusze międzynarodowi są oni odpowiedzialni

tylko wobec ONZ.

Wykonywanie funkcji przez organy główne organizacji między-

narodowych wymaga niejednokrotnie tworzenia przez nie organów

pomocniczych. Organ pomocniczy jest z natury rzeczy podporząd-

kowany organowi głównemu, który go utworzył.

Karta NZ przewidziała wyraźnie utworzenie organów pomoc-

niczych przez Zgromadzenie Ogólne, Radę Bezpieczeństwa oraz Radę

Gospodarczą i Społeczną, nie wykluczając takiej możliwości również

w stosunku do innych organów głównych ONZ.

Zgromadzenie Ogólne powołało dużą liczbę organów pomocni-

czych, które można ująć w trzy grupy.

Pierwszą grupę stanowią tzw. organy sesyjne, których rola

polega na usprawnieniu przebiegu sesji Zgromadzenia Ogólnego.

Są to:

1) siedem komitetów głównych, w których są reprezentowane

wszystkie państwa członkowskie ONZ,

2) komitet ogólny złożony z przewodniczącego Zgromadzenia

Ogólnego, jego 21 zastępców oraz przewodniczących siedmiu komite-

tów głównych,

3) komitet pełnomocnictw.

Drugą grupę organów pomocniczych Zgromadzenia Ogólnego

stanowią komitety, komisje i rady zajmujące się stale różnymi

szczegółowymi dziedzinami. Jednym z tego rodzaju organów jest

Komisja Prawa Międzynarodowego zajmująca się przygotowywaniem

projektów umów kodyfikacyjnych.

181

- Trzecią grupę stanowią powołane przez Zgromadzenie Ogólne

organy o autonomicznym charakterze i różnej strukturze. Do

tej kategorii organów należy Konferencja Narodów Zjednoczonych

w Sprawie Handlu i Rozwoju (UNCTAD) zajmująca się między-

narodową współpracą ekonomiczną. Jej cechą charakterystyczną jest

to, że jest ona oparta na członkostwie państw. Członkami UNCTAD

są zarówno państwa członkowskie, jak i nie należące do ONZ.

Spośród organów pomocniczych Rady Bezpieczeństwa trzeba wy-

mienić przede wszystkim Wojskowy Komitet Sztabowy,

który został przewidziany w Karcie NZ. Składa się on z szefów lub

zastępców szefów sztabów pięciu stałych członków Rady Bezpieczeńs-

tgwa. Ponadto, są to misje obserwacyjne oraz siły pokojowe, stac-

jonujące głównie na Bliskim Wschodzie. W siłach tych uczestniczą

między innymi jednostki Wojska Polskiego.

Rozbudowaną strukturę organizacyjną ma również Rada Gos-

podarcza i Społeczna. Spośród jej organów pomocniczych trzeba

wyróżnić z jednej strony komisje funkcjonalne, z drugiej zaś - komisje

regionalne. Przykładem komisji pierwszego rodzaju może być Komi-

sja Praw Człowieka. Komisji regionalnych ekonomicznych lub ekono-

miczno-społecznych jest pięć dla różnych regionów świata, a miano-

wicie dla: l) Afryki, 2) Europy, 3) Ameryki Łacińskiej i Karaibów, 4)

Azji i Oceanii oraz 5) Azji Zachodniej. Jest charakterystyczne, że

członkami komisji regionalnych Rady Gospodarczej i Społecznej są

nie tylko państwa należące, ale i nie należące do ONZ. Członkami

stowarzyszonymi niektórych komisji są terytoria niesuwerenne.