§ 3. Sądowe sposoby załatwiania

sporów międzynarodowych

Do sądowych sposobów załatwiania sporów międzynarodowych

należą dwie instytucje: arbitraż oraz sądownictwo mię-

dzynarodowe w znaczeniu ścisłym. Ich wspólną cechą jest to, że

uruchomione przez państwa prowadzą do definitywnego rozstrzyg-

nięcia sporu międzynarodowego pod względem prawnomiędzynaro-

dowym.

Według pierwszej konwencji haskiej z 1907 r. o pokojowym

załatwianiu sporów międzynarodowych arbitraż, czyli rozjemstwo

polega na rozstrzyganiu sporów między państwami przez sędziów

przez nie wybranych na podstawie prawa międzynarodowego. Defini-

cja ta zawiera najważniejsze elementy tej instytucji. Przede wszystkim

arbitraż międzynarodowy nie ma charakteru obowiązkowego, lecz

opiera się na zgodzie państw. Zgoda państw na zastosowanie

arbitrażu rodzi dla nich obowiązek wykonania w dobrej wierze

213

wyroku, od którego nie ma odwołania. Ewentualny spór co do

interpretacji wyroku arbitrażowego rozstrzyga ten sam organ, który

wydał wyrok.

Poddanie się państw postępowaniu arbitrażowemu może dotyczyć

już powstałego między nimi sporu lub też sporów mogących powstać

w przyszłości. W pierwszym przypadku odbywa się to w drodze

zawarcia umowy międzynarodowej, zwanej kompromisem. Natomiast

uprzednia zgoda państw w tym przedmiocie może przybrać dwojaką

formę: l) klauzuli arbitrażowej zamieszczonej w umowie między-

narodowej, której strony przewidują arbitraż jako sposób rozstrzyga-

nia sporów dotyczących interpretacji czy stosowania tej umowy oraz

2) dwustronnej lub wielostronnej umowy międzynarodowej, której

strony poddają arbitrażowi określone kategorie sporów prawnych,

jakie mogą między nimi wyniknąć.

Państwa będące stronami sporu ustalają skład organu arbitrażo-

wego oraz postępowanie przed nim. Skład jego jest z reguły nieparzys-

ty, aby umożliwić wydanie wyroku większością głosów - jedno, trzy,

lub pięcioosobowy. W pierwszym przypadku funkcję arbitra spełnia

zazwyczaj szef państwa trzeciego. W drugim i trzecim przypadku spór

rozstrzyga komisja, w której skład wchodzą po jednej lub po dwie

osoby delegowane przez każde państwo uczestniczące w sporze oraz

superarbiter powołany za zgodą obu państw.

Arbitraż międzynarodowy zazwyczaj ma charakter doraźny. For-

mą jego instytucjonalizacji jest Stały Trybunał Arbitrażo-

wy, przewidziany w pierwszej konwencji haskiej z 1907 r. W rzeczywi-

stości stała jest tylko lista osób wyznaczonych przez strony tej kon-

wencji, z której to listy w razie sporu strony mogą wybrać skład

sądzący. Każda ze stron konwencji wyznacza nie więcej niż cztery

osoby tworzące tak zwane grupy narodowe. Stały jest także

Sekretariat Trybunału, który mieści się w Hadze. Obecnie znaczenie

Stałego Trybunału Arbitrażowego jest znikome.

Wprawdzie niektóre obowiązujące umowy międzynarodowe prze-

widują arbitraż międzynarodowy jako sposób rozstrzygania sporów

między państwami, ale współcześnie jest on w praktyce stosowany

bardzo rzadko. Jednym z ostatnich przykładów wykorzystania tej

instytucji było rozstrzygnięcie sporu między Egiptem a Izraelem

o przynależność miejscowości Taba, położonej na wybrzeżu Morza

Czerwonego.

214

Postępowania arbitrażowe przewidują zawarte ostatnio przez Pol-

skę umowy międzynarodowe w sprawie wzajemnego popierania

i ochrony inwestycji2. Odróżniają one spory między umawiającą się

stroną a inwestorem drugiej umawiającej się strony od sporów między

umawiającymi się stronami. Ta druga kategoria sporów należy do

dziedziny prawa międzynarodowego i przewidziane dla ich rozstrzy-

gania trybunały arbitrażowe mają charakter międzynarodowy (mię-

dzypaństwowy).

Z definicji arbitrażu międzynarodowego wynika, że wyrok arbit-

• razowy oparty jest na prawie międzynarodowym. Strony sporu, które

poddały się postępowaniu arbitrażowemu, mogą jednak zdecydować,

aby organ arbitrażowy rozstrzygnął ich spór według zasad sprawied-

liwości. W takiej sytuacji działa on jako sąd polubowny. Wyrok

takiego sądu jest również obowiązujący dla stron sporu pod względem

prawnomiędzynarodowym.

W odróżnieniu od arbitrażu międzynarodowego skład sądu mię-

dzynarodowego oraz stosowana w nim procedura mają w zasadzie

charakter stały, aczkolwiek od zasady tej zdarzają się wyjątki. Sądow-

nictwo międzynarodowe w tym znaczeniu jest instytucją stosunkowo

nową. Pierwszym sądem międzynarodowym o zasięgu światowym był

Stały Trybunał Sprawiedliwości Międzynarodo-

wej związany z Ligą Narodów. Po II wojnie światowej zastąpił go

Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości będący

głównym organem sądowym Organizacji Narodów Zjednoczonych.

Działa on na podstawie Statutu opartego na Statucie STSM i będące-

go integralną częścią Karty Narodów Zjednoczonych oraz Regulami-

nu przyjętego przez Trybunał.

Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości sprawuje dwie funk-

cje: sądową i opiniodawczą.

Funkcja sądowa MTS polega na rozstrzyganiu sporów między

państwami. Tylko państwa mają międzynarodową zdolność proceso-

wą w ramach MTS. Trybunał jest otwarty przede wszystkim dla

państw-stron Statutu MTS. Są nimi ipso facto wszyscy członkowie

ONZ oraz państwa, które przystąpiły do Statutu na warunkach

określonych przez Zgromadzenie Ogólne na zalecenie Rady Bezpie-

czeństwa. Są to obecnie Nauru i Szwajcaria, a przed przyjęciem

2 Dz. U. z 1993 r.. Nr 122, póz. 543 i 550.

215

w poczet członków ONZ były nimi również Japonia, Liechtenstein

i San Marino. Łącznie liczba państw-stron Statutu MTS wynosi 186.

Ponadto, MTS może być otwarty dla państw nie będących strona-

mi Statutu, jeżeli przyjmą one warunki określone w tej sprawie przez

Radę Bezpieczeństwa. Warunki te nie mogą stwarzać sytuacji naru-

szającej zasadę równości stron przed Trybunałem. Na tej właśnie

podstawie stroną w pierwszym sporze rozstrzygniętym przez Trybunał

(incydent w Cieśnienie Korfu) była Albania nie będąca jeszcze wtedy

stroną Statutu MTS z tytułu członkostwa ONZ.

Jurysdykcja Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości jest

fakultatywna, ale państwa mogą ją uznać za obowiązkową dla

siebie. Uznanie takie odbywa się w różny sposób, a mianowicie:

1) państwa wnoszą do rozstrzygnięcia przez MTS już istniejący

spór w drodze specjalnego porozumienia (kompromisu) lub też uznają

powództwo strony przeciwnej.

2) państwa-strony umowy międzynarodowej zamieszczają w niej

klauzulę uznającą jurysdykcję MTS w sporach co do stosowania lub

interpretacji tej umowy; około 700 umów dwustronnych i wielostron-

nych zawiera taką klauzulę;

3) państwa składają deklaracje, w których na zasadzie wzajemno-

ści uznają jurysdykcję MTS w sporach prawnych dotyczących:

a) interpretacji umowy międzynarodowej, b) jakiegokolwiek zagad-

nienia prawa międzynarodowego, c) istnienia faktu, który w razie

stwierdzenia stanowiłby naruszenie zobowiązywania międzynarodo-

wego oraz d) rodzaju lub rozmiaru odszkodowania należnego z tytu-

łu naruszenia zobowiązania międzynarodowego; obecnie 56, czyli

mniej niż 1/3 państw uprawnionych związało się wzajemnie takimi

deklaracjami (1993). Wiele spośród tych deklaracji zawiera zastrzeże-

nia co do zakresu ich obowiązywania.

Polska we wrześniu 1990 r. złożyła deklarację uznającą jurysdykcję

MTS za obowiązkową ipso facto i bez specjalnego porozumienia,

w stosunku do któregokolwiek innego państwa przyjmującego takie

samo zobowiązanie i pod warunkiem wzajemności, we wszelkich

sporach, z wyjątkiem: a) sporów powstałych przed datą deklaracji

względnie wynikłych z faktów lub sytuacji powstałych przed tą datą,

b) sporów dotyczących terytorium względnie granic państwa, c) spo-

rów dotyczących zanieczyszczenia środowiska, chyba że jurysdykcja

MTS wynika z zobowiązań traktatowych Polski, d) sporów dotyczą-

216

cych odpowiedzialności względnie długów zagranicznych, e) sporów

z jakimkolwiek państwem, które złożyło deklarację uznającą jurys-

dykcję MTS za obowiązkową później niż dwanaście miesięcy przed

wniesieniem sporu przed Trybunał, f) sporów, co do których strony

postanowiły względnie postanowią zastosować inne sposoby pokojo-

wego rozwiązania, oraz g) sporów dotyczących spraw, które według

prawa międzynarodowego należą całkowicie do jurysdykcji wewnętrz-

nej państwa3.

Deklaracja powyższa zachowa swą prawomocność w okresie pię-

ciu lat i następnie będzie przedłużana na dalsze okresy jednoroczne,

chyba że zostanie wypowiedziana w drodze notyfikacji skierowanej do

sekretarza generalnego ONZ i której skuteczność zacznie się po

sześciu miesiącach od czasu takiej notyfikacji. Rząd polski zastrzegł

sobie również prawo dodania innych zastrzeżeń lub uzupełnień czy też

zmiany lub wycofania wcześniejszych zastrzeżeń.

Spory dotyczące jurysdykcji MTS rozstrzyga sam Trybunał. Wy-

daje on wtedy wyrok kompetencyjny, który trzeba odróżniać od

wyroku merytorycznego w danej sprawie. Wyroki MTS są ostateczne

i wiążące pod względem prawnomiędzynarodowym, ale tylko dla

stron sporu. Jeśli jedna ze stron odmawia wykonania wyroku, drugiej

stronie przysługuje prawo zwrócenia się do Rady Bezpieczeństwa,

która może zalecić lub podjąć decyzję w sprawie środków zapew-

nienia skuteczności wyroku.

W ciągu swej 48-letniej działalności MTS rozstrzygnął około 60

sporów między państwami.

Funkcja opiniodawcza MTS polega na udzielaniu opinii

doradczych w zakresie prawa międzynarodowego. Karta NZ upoważ-

nia Zgromadzenie Ogólne oraz Radę Bezpieczeństwa do zwracania się

do Trybunału w każdej kwestii prawnej. Zgromadzenie Ogólne nato-

miast może upoważnić inne organy ONZ oraz związane z ONZ

organizacje wyspecjalizowane do zwracania się do Trybunału o opinie

doradcze w kwestiach prawnych dotyczących działalności własnej

wspomnianych organów względnie organizacji. Upoważnienie takie

otrzymały Rada Gospodarcza i Społeczna, Rada Powiernicza oraz

niektóre organizacje wyspecjalizowane ONZ.

• * M^iltttateral Treaties deposited with the Secretary Generał. Status as at 31

December 1990, United Nations, New York 1991, s. 21-22.

217

Opinie doradcze MTS nie są wiążące dla organu proszącego i od

niego zależy, czy się do nich zastosuje. Niemniej jednak niektóre

organizacje wyspecjalizowane ONZ uznały z góry opinie doradcze,

o które zwracają się do MTS, za wiążące dla siebie.

W dotychczasowej praktyce Zgromadzenie Ogólne zwracało się

wielokrotnie do MTS o opinie doradcze w różnych kwestiach, nato-

miast Rada Bezpieczeństwa uczyniła to tylko raz, mianowicie w spra-

wie skutków prawnych wynikających dla państw z faktu, że wbrew

rezolucji Rady Bezpieczeństwa Afryka Południowa nadal prowadziła

administrację Namibii. Kilka opinii doradczych Trybunał wydał na

prośbę organizacji wyspecjalizowanych ONZ.

Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości podejmuje wszelkie

decyzje większością głosów obecnych sędziów, przy czym quorum

wynosi 9 osób. Skład MTS może być powiększony w związku z prze-

pisem, że każdej stronie przysługuje prawo delegowania swego sędzie-

go, jeśli w Trybunale nie zasiada jego obywatel. Sędzią tym, zwanym

narodowym lub ad hoc może być zarówno obywatel państwa-strony

sporu, jak i obywatel innego państwa.

Prezesa i wiceprezesa MTS wybiera na okres trzech lat oraz

powołuje sekretarza na okres siedmiu lat. Sędziowie w czasie wykony-

wania prac Trybunału korzystają z przywilejów i immunitetów dyp-

lomatycznych. Siedzibą Trybunału jest Haga.

Sądownictwo międzynarodowe w skali regionalnej także nie jest

rozwinięte. Można tutaj wymienić Trybunał Wspólnot Europejskich

utworzony na podstawie traktatu rzymskiego z 1957 r. Trybunał ten

tylko częściowo sprawuje funkcje sądu międzypaństwowego, nato-

miast głównie zajmuje się skargami osób fizycznych i prawnych na

decyzje organów Wspólnot, a także sporami między organami Wspól-

not a państwami członkowskimi.

Europejska konwencja o ochronie praw i podstawowych wolności

człowieka z dnia 14 listopada 1950 r. powołała - oprócz Europejskiej

Komisji Praw Człowieka, która nie jest organem sądowym - Europej-

ski Trybunał Praw Człowieka4. Kompetencji Trybunału podlegają

wszelkie sprawy dotyczące interpretacji i stosowania tej konwencji.

Każde państwo będące stroną konwencji, która jest otwarta dla

4 Europejska konwencja o ochronie praw i podstawowych wolności czlowieka, Sztok-

holm 1988, s. 23-28.

członków Rady Europy, może w każdej chwili złożyć oświadczenie, że

bez dodatkowego porozumienia uznaje jurysdykcję Trybunału. Wyro-

ki Trybunału są ostateczne. Rząd polski uznał jurysdykcję Europej-

skiego Trybunału Praw Człowieka w deklaracji z dnia l marca 1993 r.

pod warunkiem wzajemności ze strony państw-stron europejskiej

konwencji o ochronie praw i podstawowych wolności człowieka5.

5 Dz. U. z 1993 r. Nr 61, póz. 286.

Rozdział XI

Konflikty zbrojne

§ l. Pojęcie i klasyfikacja

konfliktów zbrojnych

Prawo międzynarodowe zawsze znało rozróżnienie między po-

kojem i wojną i zawsze jego integralną częścią było prawo

wojenne. Stan taki nadal jest aktualny, pomimo ogromnej zmiany,

jaka w tym zakresie zaszła w prawie międzynarodowym. Można

zauważyć stopniowe zastępowanie pojęcia wojny pojęciem konfli-

ktu z-brojnego. Odopowiednio do tego także termin „prawo

wojenne" bywa zastępowany terminem „prawo konfliktów zbroj-

nych". Częścią zaś tego działu prawa międzynarodowego jest „mię-

dzynarodowe prawo humanitarne konfliktów zbrojnych".

Pojęcie konfliktu zbrojnego jest szersze od pojęcia wojny, gdyż

obejmuje wszelkie przejawy walki zbrojnej, niezależnie od tego, czy

strony walczące traktują je jako wojnę w znaczeniu tradycyjnym.

Jeszcze szersze jest pojęcie użycia siły, którym posługuje się

Karta NZ, obejmując nim nie tylko konflikty zbrojne dwóch lub

więcej przeciwników, ale także akcje .zbrojne, które nie napotykają na

opór zbrojny.

Konflikty zbrojne można klasyfikować według różnych kryteriów.

Ze względu na zakres regulacji prawnomiędzynarodowej należy wy-

różnić konflikty zbrojne o charakterze międzynarodowym

i o charakterze niemiędzynarodowym.

Konflikt zbrojny między państwami ma niewątpliwie charakter

międzynarodowy. Postępowanie stron takiego konfliktu prawo między-

narodowe wojenne reguluje w pełnym zakresie. Współczesnym przy-

kładem konfliktu międzypaństwowego na dużą skalę były prowadzone

w latach 1980-1988 działania wojenne między Irakiem a Iranem

220

Wojny kolonialne (narodowowyzwoleńcze) dawniej

traktowano jako wojny domowe, nie mające charakteru międzynaro-

dowego. W dzisiejszym stanie prawa międzynarodowego należy zmie-

nić tę kwalifikację zgodnie z zasadą samostanowienia narodów, którą

Karta NZ uznała za jedną z podstawowych zasad prawa między-

narodowego. Protokół dodatkowy do konwencji genewskiej z dnia 10

czerwca 1977 r. (protokół I) kwalifikuje jako konflikty międzynarodo-

we także konflikty zbrojne, w których narody, w wykonaniu swego

prawa do samostanowienia, walczą przeciwko panowaniu kolonializ-

mu i obcej okupacji oraz przeciwko reżimom rasistowskim (art. l pkt

4)1. W tym określeniu mieści się wiele konfliktów zbrojnych z okresu

po II wojnie światowej. Jako przykład można przytoczyć konflikt

francusko-algierski w latach 1954-1962.

Do konfliktów zbrojnych o charakterze międzynarodowym należy

także zaliczyć akcję zbrojną, jaką Rada Bezpieczeństwa może podjąć

przeciwko państwu lub państwom, które dopuściły się agresji przeciw-

ko innym państwom. Przykładem takiej akcji były działania zbrojne

ONZ w Korei w latach 1950-1953. Natomiast operacja przeciwko

Irakowi, mająca na celu uwolnienie Kuwejtu spod okupacji irackiej

w latach 1990-1991, miała charakter zbiorowej interwencji zbrojnej,

do której Rada Bezpieczeństwa upoważniła i dla której stworzyła

podstawy prawnomiędzynarodowe.

Według protokołu dodatkowego do konwencji genewskiej z 10

czerwca 1977 r. ( protokół II)2 istotnym elementem konfliktu o cha-

rakterze niemiędzynarodowym jest to, aby rozgrywał się on na tery-

torium jednego państwa, między siłami zbrojnymi rządu a dysyden-

ckimi siłami zbrojnymi lub innymi zorganizowanymi grupami zbroj-

nymi, pozostającymi pod odpowiedzialnym dowództwem i sprawu-

jącymi władzę nad częścią terytorium państwa w sposób umoż-

liwiający im prowadzenie skoordynowanych działań zbrojnych

i zdolnymi do stosowania postanowień tego Protokołu. Pojęcie

takiego konfliktu nie obejmuje natomiast zamieszek wewnętrznych,

rozruchów czy sporadycznych aktów przemocy, które nie są uważa-

ne za konflikty zbrojne.

' M. Flemming, Międzynarodowe prawo wojenne. Zbiór dokumentów. Warszawa

1978,8.215. • '

2 Tamże, s. 286. ;

221

Wewnątrzpaństwowy konflikt zbrojny był tradycyjnie nazywany

wojną domową lub cywilną. Może ona mieć dwojaką postać

- jej treścią może być walka o władzę w całym państwie, albo też

walka o oderwanie części terytorium państwa. W tym drugim wypad-

ku ma miejsce wojna secesyjna. Jej aktualnym przykładem jest

obecna sytuacja w Bośni i Hercegowinie. Prawo międzynarodowe

wojenne w węższym zakresie dotyczy domowych konfliktów zbroj-

nych niż międzynarodowych konfliktów zbrojnych.

Ze względu na status stron można wyróżnić trzy rodzaje konflik-

tów zbrojnych, a mianowicie: l) między państwami, 2) między państ-

wem-metropolią a terytorium kolonialnym oraz 3) wewnątrzpańst-

wowe. Wyróżnienie tych trzech rodzajów konfliktów zbrojnych nie

wyklucza przypadków o charakterze mieszanym. Współcześnie bar-

dzo charakterystyczne jest zwłaszcza zjawisko umiędzynarodowienia

wielu konflików domowych, wskutek interwencji ze strony państwa

lub państw trzecich. Tak więc, w 30-letnim konflikcie zbrojnym

w Wietnamie można wyróżnić trzy relacje: wojna kolonialna między

Francją a Wietnamem, wojna międzypaństwowa między Wietnamem

a Stanami Zjednoczonymi oraz wojna domowa między różnymi

siłami politycznymi w Wietnamie.