§2. Zasada suwerenności państw

Wyrażenie „zasada suwerenności" jest skrótem myślowym obej-

mującym różne elementy. Trzeba przede wszystkim odróżniać suwe-

renność jako pewien, stan faktyczny od prawa do osiągnięcia

lub zachowania-takiego stanu wynikającego z norm prawnomiędzyna-

rodowych. w- tym przedmiocie.

Prawnomiędzynarodowa definicja suwerenności jest samookreś-

leniem się państw. Prawo międzynarodowe mogło i zarazem musiało

powstać dlatego, że rozwój społeczny ludzkości odbywał się w ra-

mach jej podziału na oddzielne i samodzielne jednostki geopolitycz-

ne.

Pierwotnie suwerenność mogła oznaczać swobodę tylko w sensie

faktycznym, a jej granice były wyznacznikiem siły państwa. Następ-

nie, nie zmieniając swojej istoty, suwerenność państwa stała się także

funkcją rozwoju prawa międzynarodowego.

Pojęcia suwerenności państwa nie należy absolutyzować. Pojmo-

wanie suwerenności państwa jako jego nieograniczonej wolnosciJhyło-

by sprzeczne z samą ideą prawa międzynarodowego. Snwftrftnringp t^—

wolność^ aleJue_dowolnoś,ć.a_JŁOStępowanj]^Państwa tworząc społe-

cznow-międzyn^rodową^^^^ ograniczong_swpbodę

5i^ojęcie~śuwerenności państwa Halezy kojarzyć z'jego

nością międzynarodową, w szczególności zaś odpowie-

dzialnością za międzynarodowe zobowiązania umowne.

Pojęciem przeciwstawnym suwerenności jest podległość, której nie

można utożsamiać z jakimikolwiek zobowiązaniami międzynarodo-

wymi. Jakieś zobowiązania międzynarodowe ma oczywiście każde

państwo. Ale państwo, zaciągając zobowiązania międzynarodowe,

zna ich treść, poza której obrębem jest ono swobodne. Natomiast

jednostka geopolityczna podległa innemu państwu lub państwom nie

tylko musi uzyskiwać zgodę na to, co chce przedsięwziąć, ale też może

być obarczona obowiązkiem postępowania takiego, jakiego sobie nie

życzy. Ujmując rzecz od strony negatywnej, suwerenność ^saństw

.oznacza brak podporządkowania innym państwom.

Należy-odrózniać o g'r'3'nTczeni a suwerenności od jej naru-

szeń. Tym. pierwszym Jerminem można określać przypadki działań

zgodnych, -a-tym- drugim -'"dźiąłao.-sprzecznych z prawem między-

narodowym. Kryterium rozgraniczającym te dwie~sferyJest poszano-

34

wanie, względnie brak poszanowania woli państwa. Wszelkie naru-

szenia suwerenności państwa są nakazane -i powodują odpowiedzial-

nósc~międzynarodow^^e^ron^_^ń6tw__WMfflych^ta^k;b^^

Przede wszystkim zakazana jest groźba użycia siły lub użycie siły

przeciwko integralności terytorialnej i niepodległości politycznej ja-

kiegokolwiek państwa. Złamanie tego zakazu może jednak uszczup-

lić czy nawet zlikwidować suwerenność innych państw tylko w sensie

faktycznym, a nie prawnomiędzynarodowym, gdyż nawet w razie

całkowitego pozbawienia państwa władzy na jego terytorium jest

ono chronione zasadą zachowania przez nie tożsamości w prawie

międzynarodowym.

Inaczej przedstawia się kwestia ograniczeń suwerenności państwa

zgodnych z prawem międzynarodowym. Zakres koniecznych ograni-

czeń tego rodzaju określa powszechne prawo międzynarodowe. Są

one jednakowe dla wszystkich państw. Suwerenność wszystkich

państw jest także ograniczona w drodze międzynarodowych zobowią-

zań umownych, których zakres jest z natury rzeczy różny, gdyż zależy

od woli każdego z niph. W istocie swej zawieranie umów między-

narodowych jest zarazem przejawem suwerenności państw, jak i jej

samoograniczenia.

W warunkach rzeczywistego poszanowania woli państwa

dopuszczalne są wszelkie samoograniczenia, aż do samolikwidacji

państwa w drodze jego zjednoczenia z innym państwem czy państwa-

mi. Suwerenność każdego państwa nie jest więc^ wartością^ bezwzględnie

chronioną przez, prawo międzynarodowe^ aczkolwiek--składa się ona

na_ podstawę i strukturę całej społeczności międzynarodowej.

Dopuszczalność' maksymalnych samoograniczeń suwerenności

państw nie oznacza, że w każdej sytuacji zachowują one swój status

prawnomiędzynarodowy. Państwo, aby pozostać państwem w sensie

prawa międzynarodowego, musi zachować suwerenność i jej przejawy

w postaci zdolności traktatowej, prawa legacji oraz możności zrzesza-

nia się w organizacjach międzynarodowych. W braku tych uprawnień

stałoby się ono częścią składową jakiegoś państwa lub też - na co

współczesne prawo międzynarodowe nie zezwala - zostałoby sprowa-

dzone do statusu terytorium zależnego od innego państwa czy

państw. Można jednak uważać, że państwo, którego sprawy zagrani-

czne w pewnym zakresie prowadzi inne państwo, zachowuje charakter

suwerenny, jeśli posiada ono prawo samodzielnego decydowania

35

o swojej polityce zagranicznej i w stosunkach międzynarodowych

występuje jako oddzielny podmiot.

Samoograniczenia suwerenności państw będące następstwem za-

wieranych przez nie umów międzynarodowych są stosunkowo łatwo

sprawdzalne. Znacznie trudniej jest ustalić ograniczenia natury poli-

tycznej o charakterze pozatraktatowym. Niekiedy twierdzi się, że

jakieś państwo jest formalnie suwerenne, a praktycznie zależne. Jest

to właściwie sfera, która wymyka się spod oceny prawa między-

narodowego, chyba że chodzi o sytuacje jaskrawo z nim sprzecz-

ne. W związku z tym zjawiskiem do języka dyplomatycznego przenik-

nęły takie terminy jak „państwo marionetkowe" czy ,,państwo satelic-

kie".

Suwerenności państwa nie należy utożsamiać z wielkością od-

działywania na stosunki międzynarodowe, co z natury rzeczy zależy

od jego ogólnego potencjału. Trzeba podkreślić, że domniemanie

przemawia na rzecz suwerenności państwa, a jej ograniczenia mogą

wynikać - poza powszechnym prawem międzynarodowym - tylko

z dobrowolnie zawartych umów międzynarodowych.

Poszanowanie woli państwa jako kryterium dopuszczalności ogra-

niczania jego suwerennoścr-wTąźe się z kwestią, kto jest wyrazicielem

jego woli. Z reguły w tym "charakterze występują organy państwa,

zwłaszcza jego organy najwyższe. Od tej reguły trzeba jednak przewi-

dzieć pewne wyjątki. Prawnomiędzynarodowa skuteczność najważ-

niejszych decyzji państw przesądzających o ich istnieniu zależy nie

tylko od rządów, ale i ich ludności. Wymaga tego poszanowanie

zasady samostanowienia narodów.