§ 2. Społeczność międzynarodowa

\

Z punktu widzenia prawa międzynarodowego społeczność między-

narodową stanowi ogół państw. Innymi słowy - społeczność między-

narodowa to społeczność państw, które nie tylko współist-

nieją, ale i utrzymują wzajemne stosunki.

•

9

Są trzy cechy, które charakteryzują społeczność międzynarodową

w porównaniu ze społecznością państwową, a mianowicie:

1) nieduża, bo nie przekraczająca dwustu, liczba jej uczestników,

2) uznanie suwerennego charakteru tych uczestników, którzy są

wzajemnie równouprawnieni, a tym samym

3) jej organizacja wewnętrzna jest mniej rozwinięta, choć podlega

stałemu rozwojowi w konsekwencji postępującej internacjonalizacji

życia współczesnego.

Skład społeczności międzynarodowej jest zmienny. Wiek XX

przyniósł czterokrotny wzrost liczebny społeczności międzynarodo-

wej, przy czym w jego początkowym okresie znaczną większość

stanowiły państwa europejskie i amerykańskie. Dzisiejsza społeczność

międzynarodowa obejmuje zaś państwa położone we wszystkich za-

mieszkałych częściach świata. Ich liczba według stanu na dzień l sty-

cznia 1994 r. wynosiła 1904.

W ramach powszechnej społeczności międzynarodowej obejmują-

cej wszystkie państwa świata istnieją grupy państw połączone ściślej-

szymi więzami gospodarczymi, politycznymi czy ideologicznymi.

Z drugiej strony nie każde państwo utrzymuje jakieś stosunki ze

wszystkimi innymi państwami. Nie ma jednak dziś państwa, które

znajdowałoby się w stanie całkowitej izolacji międzynarodowej, a więc

poza społecznością międzynarodową.

Stosunki łączące uczestników społeczności międzynarodowej mają

z natury rzeczy charakter międzynarodowy. Wyrażenie „sto-

sunki międzynarodowe" bywa jednak rozumiane dwojako: w znacze-

niu węższym znaczą one to samo, co stosunki międzypaństwowe,

w znaczeniu szerszym obejmują ponadto stosunki między osobami

i organizacjami istniejącymi w różnych państwach. Stosunki między-

państwowe stanowią więc główną część stosunków międzynarodo-

wych sensu largo, a zarazem są podstawą międzynarodowych stosun-

ków niepaństwowych czy pozapaństwowych.

Trzeba jeszcze zaznaczyć, że stosunki międzypaństwowe obejmują

zarówno te, w których państwa uczestniczą samodzielnie, jak też

zbiorowo jako członkowie organizacji międzynarodowej. Do stosun-

ków międzypaństwowych można także przyporządkować stosunki

państw z innymi niż państwa podmiotami prawa międzynarodowego

4 Zob. Wykaz państw zamieszczony w Aneksie.

oraz między tymi ostatnimi. W społeczności międzynarodowej złożo

nej z państw jako suwerennych jednostek geopolitycznych nie ma za;

podmiotów ponadpaństwowych.

§ 3. Prawo międzynarodowe

Prawo, które reguluje stosunki wzajemne państw tworzących spo

łeczność międzynarodową określa się współcześnie w języku polskin

najczęściej mianem prawa międzynarodowego. Dawnie

prawo międzynarodowe nazywano prawem narodów. Termh

ten wywodzi się z łacińskiego terminu ius gentium, którym określane

nie prawo międzynarodowe, lecz część prawa rzymskiego dotycząc;

cudzoziemców. Natomiast termin „prawo międzynarodowe", klon

odpowiada łacińskiemu terminowi ius inter gentes, pojawił się w pis

miennictwie polskim w II połowie XIX wieku, a obecnie jest po

wszechnic używany. Jego odpowiednikiem w języku rosyjskim jes

termin mieżdunarodnoje prawo, w języku angielskim - internationa

law, w języku francuskim - droit international.

W programie studiów prawniczych i administracyjnych omawian;

dziedzina prawa jest określana jako prawo międzynarodow

publiczne, co odróżnia ją od prawa prywatnego mię

dzynarodowego. Mylna jest sugestia, że prawo międzynarodow

stanowi system norm, które dzielą się na część publiczną oraz częś

prywatną. W rzeczywistości są to całkiem różne dziedziny prawa

Tylko prawo międzynarodowe publiczne jest rzeczywiście prawen

międzynarodowym, podczas gdy prawo prywatne międzynarodow

jest częścią prawa państwa, które wskazuje prawo właściwe dl;

międzynarodowych stosunków osobistych i majątkowych w zakresi

prawa cywilnego. Nie zmienia tego okoliczność, że źródłem praw;

prywatnego międzynarodowego - oprócz ustawodawstwa państwo

wego - bywają także umowy międzynarodowe, które mogą regulowa

również inne kwestie należące w zasadzie do kompetencji wewnętrzne

państw. W tym stanie rzeczy przymiotnik „publiczne" w nazwi

prawa międzynarodowego służy uniknięciu nieporozumień, ale mery

torycznie jest on zbędny. •'.,

Trzeba jeszcze dodać, że słowo „naród" w nazwie prawa między

narodowego jest synonimem państwa, aczkolwiek na ogół słowo t

10

11

oznacza wspólnotę etniczną lub też całą ludność państwa. Toteż

bardziej adekwatna dla omawianej dziedziny byłaby nazwa prawo

międzypaństwowe.

Wykład prawa międzynarodowego wymaga niejednokrotnie na-

wiązywania do prawa poszczególnych państw. Prawo to określa się

zazwyczaj takimi terminami, jak „prawo wewnętrzne" lub „prawo

krajowe". Obydwa te terminy nie są jednak precyzyjne, gdyż prawo

państwa reguluje nie tylko jego stosunki wewnętrzne, ale także sto-

sunki zagraniczne, a pojęcie kraju jest wieloznaczne. Wydaje się, że

skoro w polskiej terminologii prawniczej przyjął się ostatnio termin

„prawo konstytucyjne" na oznaczenie tej części prawa państwa, którą

poprzednio nazywano „prawem państwowym", to tym ostatnim ter-

minem można określać całość tego prawa.

Określenie zakresu prawa międzynarodowego wymaga przede

wszystkim dwojakiego zabiegu. Z jednej strony konieczne jest wy-

odrębnienie norm prawnomiędzynarodowych spośród ogółu norm

o charakterze międzynarodowym, z drugiej zaś trzeba określić kryte-

rium odróżniające normy prawa międzynarodowego od norm pra-

wnych innego rodzaju.

Konieczność przeprowadzenia pierwszego zabiegu wynika z tego,

że w stosunkach międzynarodowych istnieją różne systemy normaty-

wne. W stosunkach tych oprócz prawa międzynarodowego występują

również takie zjawiska, jak kurtuazja międzynarodowa, moralność

międzynarodowa czy prakseologia międzynarodowa.

Normy kurtuazji międzynarodowej są stosowane przez

państwa w celu ułatwienia sobie wzajemnych stosunków. Wyrastając

ze wspólnego pnia grzeczności okazywanej przez ludzi innym lu-

dziom, są one dostosowane do właściwości stosunków międzynarodo-

wych. Do tej dziedziny należą na przykład reguły protokołu

dyplomatycznego. Aczkolwiek zazwyczaj są one bardzo skru-

pulatnie przestrzegane, ich ewentualne naruszenie nie stanowiłoby

naruszenia prawa międzynarodowego.

Moralność międzynarodowa składa się z norm moral-

nych dotyczących stosunków międzynarodowych. Niektóre umowy

międzynarodowe odwołują się do moralności międzynarodowej, a nie-

jednokrotnie posługują się takimi pojęciami moralnymi, jak sprawied-

liwość czy słuszność. Poglądy moralne poszczególnych ludzi, a nawet

poszczególnych narodów, różnią się między sobą, ale co do niektó-

12

rych kwestii międzynarodowych są jednakowe lub przynajmniej zbież

ne. Dzięki temu moralność międzynarodowa jest jednym z czynników

kształtujących prawo międzynarodowe. W rezultacie niektóre podstawo

we zasady stosunków międzynarodowych, jak na przykład zasada sza

cunku dla innych państw, mają charakter zarazem moralny i prawny.

Historia stosunków międzynarodowych wskazuje, że państwa po

dejmujące swe decyzje wychodzą wprawdzie zazwyczaj od regu

prakseologii międzynarodowej, ale zarazem liczą się on<

przynajmniej w pewnym stopniu z normami prawa międzynarodowe

go. Należy podkreślić tę okoliczność, że pomimo licznych przypad

ków naruszania prawa międzynarodowego, żadne państwo nie podaj<

w wątpliwość jego mocy obowiązującej. Spory interpretacyjne dotycz;

treści prawa międzynarodowego, a nie jego istnienia. System prawe

międzynarodowego opiera się przy tym na założeniu, że jego nornr

mają prymat w stosunkach międzynarodowych. Kryterium rozróż

nienia norm prawa międzynarodowego oraz innych norm między

narodowych znajduje się w stanowisku państw, które decydują o tym

co jest prawnie obowiązujące w ich stosunkach wzajemnych. Pod

stawą mocy obowiązującej prawa międzynarodowego jest bowien

zgoda państw.

W praktyce przeprowadzenie powyższego rozróżnienia nie zawszi

jest łatwe. Trudność tę powiększa okoliczność, że niejako pomiędzy

prawem międzynarodowym a innymi normami międzynarodowymi s;

jeszcze normy, które w nauce określane są mianem „miękkiego'

prawa międzynarodowego. Ich źródłem są przede wszystkim liczni

uchwały organizacji międzynarodowych czy konferencji międzynaro

dowych. Niektóre spośród tych uchwał są skonstruowane w sposól

bardzo podobny do umów międzynarodowych, niemniej nimi nie są

Są jednak bardzo często powoływane w pracach naukowych z zakreśl

prawa międzynarodowego. Przykładem dokumentu znajdującego sii

na granicy między prawem międzynarodowym a „miękkim" prawen

międzynarodowym jest Deklaracja zasad prawa międzynarodowego

dotyczących przyjaznych stosunków między państwami z dni;

24 października 1970 r.5 Jako rezolucja Zgromadzenia Ogólnego

ONZ jest ona źródłem „miękkiego" prawa międzynarodowego, ali

przedmiotem jej jest prawo międzynarodowe w znaczeniu ścisłym.

5 K. Kocot, K. Wolfke, op. cit., s. 524-533.

13