§4. Morze otwarte

Te części oceanu światowego, na których państwa nadbrzeżne nie

mają żadnych praw suwerennych ani uprawnień wyłącznych, określa

się mianem morza otwartego lub morza pełnego. Na

tym obszarze ma zastoswanie zasada wolności mór z. W prawie

międzynarodowym jest ona przyjęta od kilku wieków, w szczególności

znana jest w dziełach Hugona Grocjusza, ale współcześnie zwęził się

przestrzenny zakres jej obowiązywania i częściowo zmieniła się jej

treść. Ta pierwsza zmiana wiąże się z uznaniem prawa państw nad-

brzeżnych do ustanawiania morskich stref specjalnych o szerokości do

200 mil, ta druga - jest wynikiem postępu technicznego.

Z uprawnień wynikających z zasady wolności mórz mogą korzys-

tać wszystkie państwa, a więc zarówno państwa mające dostęp do

morza, jak i państwa śródlądowe. Deklaracja barcelońska z dnia 20

kwietnia 1921 r. w sprawie uznania prawa do bandery państw po-

zbawionych wybrzeża morskiego przewiduje rejestrację statków ta-

kich państw dokonywaną w jakiejś miejscowości położonej na teryto-

rium każdego z nich20.

Bandera, czyli flaga jest zewnętrznym znakiem przynależności

państwowej statku. Dowodem takiej przynależności są dokumenty,

jakie statek otrzymuje wraz z rejestracją w określonym państwie.

Prawo międzynarodowe stanowi warunek, aby każdy statek miał

jakąś przynależność państwową, ale tylko jedną. Tworzy ona węzeł

20 B.Winiarski, op. cit., s. 306.

136

prawny między państwem a statkiem, toteż między państwem przynale-

żności a statkiem powinien istnieć związek rzeczywisty, a nie fikcyjny.

Zasady powyższe odnoszą się do wszystkich morskich jednostek

pływających, a więc do okrętów wojennych oraz statków, wśród

których należy wyróżnić statki pełniące specjalną służbę państwową

(celne, sanitarne, hydrograficzne, pożarnicze, pilotowe i inne) oraz

statki handlowe służące do przewozu ładunku lub pasażerów, do

rybołówstwa lub ekpioatacji innych bogactw morskich albo do pro-

wadzenia innej działalności gospodarczej.

Zasada wolności mórz nie oznacza bynajmniej samowoli ich użyt-

kowników. Ograniczeniem wolności każdego państwa jest przede

wszystkim obowiązek nieprzeszkadzania innym państwom w korzys-

taniu z tych samych praw. Zarazem państwa we wspólnym interesie

przyjmują różne dodatkowe ograniczenia, aby zapewnić nieskrępowa-

ne korzystanie z morza otwartego.

Według konwencji genewskiej o morzu otwartym z 1958 r. zasada

wolności mórz obejmuje między innymi cztery następujące elementy:

l) wolność żeglugi, 2) wolność rybołówstwa, 3) wolność zakładania

podmorskich kabli i rurociągów, 4) wolność przelotu. Konwencja

o prawie morza z 1982 r. uzupełniła i inaczej uszeregowała elementy

składające się na zasadę wolności mórz, a mianowicie: l) wolność

żeglugi, 2) wolność przelotu, 3) wolność układania podmorskich kabli

i rurociągów, 4) wolność budowania sztucznych wysp i innych in-

stalacji, 5) wolność rybołówstwa, 6) wolność badań naukowych.

Konwencja ta zawiera także postulat pokojowego korzystania z mo-

rza otwartego.

Wolność żeglugi jest najważniejszym elementem wolności

mórz. Oznacza ona możliwość swobodnego pływania statków i okrę-

tów wszystkich państw. Znajdując się na morzu otwartym, statki

i okręty morskie podlegają wyłącznej władzy i jurysdykcji tego państ-

wa, którego banderę podnoszą. Nazywa się to zwierzchnict-

wem okrętowym. Wykonywanie tego zwierzchnictwa przysługu-

je okrętom wojennym i statkom strażniczym państwa bandery. Zda-

rzenia na pokładach statków i okrętów traktowane są zazwyczaj tak,

jak gdyby miały miejsce na terytorium państwa sprawującego nad

nimi zwierzchnictwo okrętowe. Niemniej jednak nie są one uważane

za „pływającą" część terytorium państwa.

Od zasady wyłącznej kompetencji państwa bandery istnieje kilka

137

wyjątków. Piractwo uważane jest za zbrodnię prawa między-

narodowego (delictum iuns gentium) podlegającą powszechnej repre-

sji. Każde państwo ma prawo zatrzymać statek piracki, schwytać

piratów i ukarać ich według swego prawa albo wydać państwu

macierzystemu. Konwencje kodyfikujące prawo międzynarodowe mo-

rskie określają, że piractwem jest każdy akt gwałtu, zatrzymania

statku lub jakikolwiek akt grabieży popełniony dla celów osobistych

przez załogę lub pasażerów prywatnego statku lub samolotu.

Innym wyjątkiem od zasady wyłącznej kompetencji państwa ban-

dery na morzu otwartym jest prawo pościgu. Prawo to przy-

sługuje państwu nadbrzeżnemu w sytuacji, gdy statek obcy lub osoby

znajdujące się na jego pokładzie dopuściły się naruszenia prawa tego

państwa podczas przebywania na jego morskich wodach wewnętrz-

nych, morzu terytorialnym lub morskich strefach specjalnych. Pościg

może być prowadzony na morzu otwartym, jeśli spełnia dwa warunki.

Po pierwsze, musi być „gorący", to znaczy musi rozpocząć się w czasie,

kiedy obcy statek lub jedna z jego łodzi znajduje na obszarze pod-

legającym władzy i jurysdykcji państwa podejmującego pościg. Po drugie

zaś pościg musi być ciągły, a za jego przerwanie uważa się wpłynięcie

ściganego statku na morze terytorialne państwa bandery lub państwa

trzeciego. Wykonywanie prawa pościgu przysługuje okrętom wojennym

i samolotom wojskowym oraz innym statkom i samolotom państwo-

wym, które są do tego upoważnione przez władze państwa ścigającego.

Umowy międzynarodowe mogą wprowadzić także inne ogranicze-

nia zasady wyłącznej kompetencji państwa bandery. Tak więc np.

załoga okrętu wojennego ma prawo złożenia wizyty i dokonania

rewizji, gdy istnieje uzasadnione podejrzenie, że obcy statek upra-

wia handel niewolnikami.

Wolność rybołówstwa należy rozumieć w sensie prawa

wszystkich państw i ich obywateli do uprawiania rybołówstwa, a także

eksploatacji innych żywych zasobów morskich. Chodzi o ssaki morskie,

takie jak wieloryby i foki, skorupiaki, a także pewne gatunki roślin.

Znaczenie wolności eksploatacji żywych zasobów morza otwartego

niewątpliwie zmalało wraz z uznaniem prawa państw nadbrzeżnych do

ustanawiania 200-milionowych stref wyłącznego rybołówstwa czy wy-

łącznych stref ekonomicznych. Ponadto, wolność ta współcześnie co-

raz bardziej łączy się z koniecznością międzynarodowej ochrony tych

zasobów. W drodze zawierania umów międzynarodowych państwa

138

we wspólnym interesie zgadzają się na pewne ograniczenia w korzys

taniu z prawa ich ekpioatacji na niektórych przynajmniej obszarach

morza otwartego. Umowy takie przewidują okresy ochronne, żaka

używania niektórych narzędzi oraz określenia wielkości połowu.

Ochrona biologiczna zasobów mórz wiąże się z ochroną środowis

ka morskiego. Państwa są zobowiązane do zapobiegania zanieczys2

czeniom wód morskich i powinny karać za naruszenia przepisó\

ochronnych; chodzi o zanieczyszczenia olejami, różnymi środkair

chemicznymi i odpadami radioaktywnymi.

Wolność zakładania podmorskich kabli i ru

r o c i ą g ó w jest połączona z obowiązkiem ich ochrony. Zakładają

takie urządzenia, państwa powinny zwrócić uwagę na już istniejące

a ponadto są zobowiązane do wydania przepisów prawnych uznają

cych karalność zerwania lub uszkodzenia podmorskich kabli i ruro

ciągów. Ochronę kabli podmorskich przewidziała już konwencji

z dnia 14 marca 1884 r.21 w tej sprawie.

Warto podkreślić, że przepisy wprowadzające polski kodeks kara

z dnia 19 kwietnia 1969 r. stanowią, że podlega karze, kto przeryw,

lub uszkadza kabel podmorski albo narusza przepisy obowiązując

przy zakładaniu lub naprawie takiego kabla, kto bezprawnie usuw,

olej lub inną substancję i zanieczyszcza przez to powierzchnię mórz;

w strefie zakazanej oraz kto uzbraja lub przysposabia statek morsk

przeznaczony do dokonania na morzu rabunku lub na takim statki

przyjmuje służbę (art. X i XI)22.