- •§ 2. Społeczność międzynarodowa
- •§ 3. Prawo międzynarodowe
- •§ 4. Podmiotowość prawnomiędzynarodowa
- •§ 5. Odpowiedzialność prawnomiędzynarodowa
- •§ 6. Źródła prawa międzynarodowego
- •§2. Zasada suwerenności państw
- •§ 3. Zasada samostanowienia narodów
- •§4. Zasada ochrony praw człowieka
- •§5. Zasada wypełniania zobowiązań
- •§2. Powstanie państw
- •§ 3. Uznanie państw
- •§ 4. Tożsamość państw
- •§ 5. Upadek państw
- •§6. Sukcesja państw
- •§ 2. Państwa składowe
- •§ 3. Wspólnoty powstańcze
- •§ 4. Terytoria zależne
- •§ 5. Organizacje międzynarodowe
- •§2. Ludność
- •§ 3. Władza
- •§ 2. Morskie wody przybrzeżne
- •§ 3. Morskie strefy specjalne
- •§4. Morze otwarte
- •§ 5. Dno I podziemie mórz
- •§ 6. Przestrzeń powietrzna
- •§ 7. Przestrzeń kosmiczna
- •§ 2. Przedstawicielstwa dyplomatyczne
- •§ 3. Prawo konsulatu I stosunki konsularne
- •§ 4. Urzędy konsularne
- •§ 2. Statuty organizacji międzynarodowych
- •§ 3. Członkostwo organizacji międzynarodowych
- •§ 4. Struktura
- •§ 5. Głosowanie I uchwały
- •§ 2. Zawieranie umów międzynarodowych
- •§3. Obowiązywanie I wykonywanie
- •§ 4. Nieważność I wygasanie
- •§ 2. Dyplomatyczne sposoby załatwiania
- •§ 3. Sądowe sposoby załatwiania
- •§ 2. Zapobieganie konfliktom zbrojnym
- •§ 3. Reżim konfliktów zbrojnych
- •§4. Zakończenie konfliktów zbrojnych
- •Innych występuje pod nazwą „Prawo międzynarodowe publiczne".
- •I inne dokumenty prawnomiędzynarodowe, o czym informują przypi-
- •§ 2. Społeczność międzynarodowa
- •§ 3. Prawo międzynarodowe
§ 3. Reżim konfliktów zbrojnych
Międzynarodowa delegalizacja wojen agresywnych nie tylko nie
uchyliła mocy obowiązującej dawniejszego prawa wojennego, ale
także nie przekreśliła celowości jego doskonalenia. Dlatego też mimo
zniesienia ius ad helium (prawa do wszczynania wojen), nadal istnieje
ius in bello (prawo stosowane podczas wojny). To drugie prawo
obejmuje wszystkie państwa - zarówno państwa agresorskie, jak
i państwa broniące się, a także państwa neutralne.
Dawne prawo międzynarodowe wojenne miało charakter zwycza-
jowy. Począwszy od połowy XIX wieku zaczęto je kodyfikować, przy
czym pierwszym aktem w tym procesie była deklaracja paryska
w przedmiocie prawa wojny morskiej z dnia 30 marca 1856 r. 19
Największe jednak znaczenie w tej dziedzinie miała kodyfikacja doko-
nana na II konferencji pokojowej w 1907 r. w Hadze. Przyjęto na niej
(18 października 1907 r.) trzynaście konwencji, z których jedenaście
dotyczyło prawa wojennego20.
Po II wojnie światowej, a więc już w czasie obowiązywania Karty
NZ, przeprowadzono w Genewie obszerną kodyfikację prawa wojen-
nego przyjmując dnia 12 sierpnia 1949 r. cztery konwencje: l) o polep-
szeniu losu rannych i chorych na polu walki, 2) o polepszeniu losu
rannych, chorych i rozbitków w wojnie morskiej, 3) o traktowaniu
jeńców wojennych oraz 4) o ochronie osób cywilnych podczas wojny21.
Tamże, s. 62-71.
19 B. Winiarski, Wybór źródeł do nauki prawa międzynarodowego. Warszawa 1938,
s. 35-36.
20 Tamże, s. 85-128.
21 M. Flemming, op. cii. s. 44-213.
230
Dnia 10 czerwca 1977 r. przyjęto dwa protokoły dodatkowe do
konwencji genewskich z 1949 r., zmierzające do uzupełnienia i roz-
szerzenia ochrony ofiar wojny. Jeden z tych protokołów dotyczy
konfliktów zbrojnych międzynarodowych, drugi - konfliktów zbroj-
nych nie mających charakteru międzynarodowego22.
Zarówno wymienione, jak i wszystkie inne konwencje prawa wojen-
nego nie pozbawiły znaczenia norm zwyczajowych z tego zakresu, które
obowiązują wszystkie państwa. Należy też podkreślić, że postanowienia
konwencji haskich miały obowiązywać tylko w sytuacji, kiedy wszystkie
państwa wojujące były ich stronami (klauzula si omnes), ale w toku obu
wojen światowych nie kwestionowano ich mocy obowiązującej, mimo że
uczestniczyły w nich również państwa nie będące stronami tych konwen-
cji. Konwencje genewskie natomiast mają wyraźne zastosowanie również
wtedy, gdy jedno z państw biorących udział w konflikcie zbrojnym nie
jest ich stroną. Państwa będące ich stronami pozostają związane nimi
również wobec państwa trzeciego, jeśli przyjmie ono i będzie stosowało
ich postanowienia. Jednakże uznaje się, że w sytuacjach nie objętych
normami umownymi, ludność i strony wojujące pozostają pod opieką
zasad prawa narodów wypływających ze zwyczajów oraz z zasad huma-
nitarności i wymagań sumienia społecznego. Jest to tak zwana klauzula
Martensa zawarta we wstępie do konwencji haskiej dotyczącej praw
i zwyczajów wojny lądowej z 1907 r.23
Prawo wojenne jest dość rozbudowanym działem prawa między-
narodowego. Składają się na nie zarówno normy dotyczące wszelkich
działań wojennych, jak i normy specjalne dotyczące działań wojen-
nych na lądzie, na morzu, a częściowo także w powietrzu.
Szczególną cechą współczesnego prawa wojennego jest to, że zawie-
ra ono pewne minimum zasad obowiązujących w konfliktach we-
wnątrzpaństwowych, co wiąże się z międzynarodową ochroną praw
człowieka we wszelkich okolicznościach. Według brzmiącego jednako-
wo art. 3 czterech konwencji genewskich z 1949 r., osoby nie biorące
bezpośrednio udziału w działaniach wojennych, włącznie z członkami
sił zbrojnych, którzy złożyli broń oraz osoby, które stały się niezdolne
na skutek choroby, ran, pozbawienia wolności lub jakiegokolwiek
innego powodu, mają być traktowane w sposób humanitarny. W sto-
22 Tamże, s. 214-294.
23 Tamże, s. 25.
231
s.unku do tych osób są i pozostaną zakazane zamachy na życie
i nietykalność cielesną, branie zakładników, zamachy na godność
osobistą, skazywanie i wykonywanie egzekucji bez uprzedniego wyro-
ku wydanego przez sąd należycie ukonstytuowany i dający niezbędne
gwarancje procesowe. Ranni i chorzy powinni być zbierani i leczeni.
Rozwinięcie tych postanowień stanowi protokół dodatkowy II
z 1977 r. do konwencji genewskich z 1949 r.
W stosunkach międzypaństwowych od bardzo dawna znana była
instytucja wypowiadania wojen. Trzecia konwencja haska
z 1907 r. ustaliła, że kroki wojenne między państwami nie powinny
rozpoczynać się bez uprzedniego i niedwuznacznego zawiadomienia,
które będzie mieć bądź formę umotywowanego wypowiedzenia wojny,
bądź formę ultimatum z warunkowym wypowiedzeniem wojny. Stan
wojny powinien być bez zwłoki zakomunikowany państwom neutral-
nym24. Według współczesnego prawa międzynarodowego, wypowie-
dzenie wojny towarzyszące agresji nie usuwa jej przestępczego charak-
teru, natomiast podstępna napaść stanowi kwalifikowaną zbrodnię
międzynarodową, zwiększającą odpowiedzialność międzynarodową za
agresję.
Z punktu widzenia prawa międzynarodowego wojna jest stosun-
kiem między państwami, a nie między ludnością państw wojują-
cych. Prawo czyni zasadniczą różnicę między siłami zbrojnymi a lud-
nością cywilną, między celami wojskowymi a cywilnymi oraz między
obiektami bronionymi a nie bronionymi. Działania wojenne mogą
być przeprowadzone tylko przeciwko siłom zbrojnym państwa nie-
przyjacielskiego, a nie przeciwko jego ludności cywilnej, gdyż jedynym
dopuszczalnym celem wojny - niezależnie od jej zasadniczych kwalifi-
kacji jako wojny agresywnej lub wojny obronnej - jest pokonanie
przeciwnika pod względem militarnym.
W skład sił zbrojnych państw może wchodzić nie tylko armia
regularna, ale także pospolite ruszenie i oddziały ochotnicze, jeśli
odpowiadają następującym warunkom: l) mają na czele osobę od-
powiedzialną za swych podwładnych, 2) noszą stałą dającą się rozpo-
znać z daleka odznakę wyróżniającą, 3) jawnie noszą broń oraz 4)
przestrzegają w swych działaniach praw i zwyczajów wojennych. Za
stronę wojującą powinna być uważana również ludność terytorium
24 Tamże, s. 23-24.
232
nie zajętego, która przy zbliżaniu się nieprzyjaciela dobrowolnie
chwyta za broń, jeśli jawnie nosi broń i zachowuje prawa i zwycza-
je wojenne.
Głównym celem prawa międzynarodowego wojennego jest ograni-
czenie okrucieństw, jakie niesie ze sobą wszelki konflikt zbrojny.
Humanitarny charakter tego prawa wyraża się w różnych ogranicze-
niach, jakie nakłada ono na strony wojujące, przede wszystkim w ich
stosunkach wzajemnych, a ponadto w ich stosunkach z państwami
neutralnymi.
Ogólny zakaz atakowania nie bronionych miast i obiektów znaj-
duje rozwinięcie w specjalnej ochronie, która obejmuje budowle służą-
ce naukom i sztukom, szpitale i domy opieki społecznej, miejsca kultu
religijnego oraz pomniki historii. Obiekty takie tym samym nie po-
winny być używane do celów wojskowych. Ponadto, protokół dodat-
kowy I z 1977 r. zobowiązuje strony wojujące do prowadzenia działań
wojennych z zachowaniem troski o ochronę środowiska naturalnego.
Wprawdzie zabijanie, ranienie i branie do niewoli członków sił
zbrojnych państwa nieprzyjacielskiego jest nieuchronnym następ-
stwem każdego konfliktu zbrojnego, ale strony wojujące nie mają
pełnej swobody w doborze środków wzajemnego szkodzenia sobie.
Przede wszystkim zakazane jest stosowanie tak zwanych broni
masowej zagłady.
Tak więc protokół genewski z dnia 17 czerwca 1925 r. wprowadził
zakaz używania na wojnie gazów duszących, trujących lub podobnych
oraz środków bakteriologicznych25. Dotychczas nie ma natomiast
umowy międzynarodowej, która wyraźnie zakazywałaby użycia broni
atomowej (Jądrowej), ale zakaz taki wynika z całości prawa wojen-
nego, w szczególności zaś z zasady humanitaryzmu. Użycie
takiej broni z natury rzeczy nie może być skierowane tylko przeciwko
siłom zbrojnym przeciwnika, ale musi ugodzić także ludność cywilną,
a nawet państwa neutralne częstokroć byłyby w takim razie po-
szkodowane.
Prawo międzynarodowe nakazuje humanitarne traktowanie cho-
rych i rannych w wojnie lądowej oraz chorych i rannych i rozbitków
podczas działań wojennych na morzu. Specjalnej ochronie prawno-
międzynarodowej podlegają formacje i urządzenia sanitarne. Jednak-
25 Tamże, s. 43-44.
233
że zakazane jest nadużycie znaków ochronnych służb sanitarnych.
Znakami tymi są krzyż i czerwony półksiężyc.
W sposób humanitarny powinni być traktowani jeńcy wo-
jenni, byli członkowie sił zbrojnych państwa wojującego, którzy
znaleźli się we władzy państwa nieprzyjacielskiego. Odpowiedzialność
za przestrzeganie prawa jenieckiego ponosi przede wszystkim państwo
zatrzymujące jako całość, jak i jego jednostka wojskowa wykonująca
bezpośrednią władzę nad jeńcami wojennymi. Państwo zobowiązane
jest zapewnić jeńcom wojennym odpowiednie zakwaterowanie, wyży-
wienie i opiekę lekarską. Mają oni prawo do poszanowania ich
godności, do wymiany korespondencji z rodzinami i do wykonywania
praktyk religijnych.
Jeńcy wojenni schwytani podczas ucieczki mogą być karani tylko
dyscyplinarnie. Nie mogą być wykorzystywani do działań zbrojnych,
ani zatrudniani do prac niebezpiecznych lub szkodliwych dla zdro-
wia. Z tym zastrzeżeniem, że szeregowi jeńcy wojenni mogą być
zatrudniani jako robotnicy, podoficerowie - przy pracach nadzor-
czych, a oficerowie - tylko na własną prośbę. Jeńcy wojenni nie
mogą zrzec się samodzielnie swego statusu i przysługujących im
uprawnień. Po zakończeniu działań wojennych powinni oni być
niezwłocznie zwolnieni i repatrionowani.
W czasie II wojny światowej prawo międzynarodowe dotyczące
traktowania jeńców wojennych było niejednokrotnie brutalnie gwał-
cone. Tak np. Niemcy hitlerowskie w szczególnie bestialski sposób
obchodziły się z radzieckimi jeńcami wziętymi do niewoli po napaści
na ZSRR w 1941 r., zaś służby bezpieczeństwa ZSRR na wiosnę 1940 r.
dokonały niesłychanego w dziejach mordu na kilkunastu tysiącach
polskich jeńców wojennych.
Działania wojenne powinny być przeprowadzone w taki sposób,
aby możliwie najlepiej chronić przed ich skutkami ludność cy-
wilną. Ochrona dotyczy całej ludności cywilnej, a w szczególności
osób rannych, chorych, kobiet ciężarnych i dzieci. Prawnomiędzyna-
rodowa ochrona osób cywilnych i ludności cywilnej obejmuje nie
tylko sferę działań wojennych, ale i terytorium okupowane.
Okupacja wojenna jest to zajęcie i ustanowienie władzy
przez siły zbrojne państwa wojującego na części lub całości terytorium
państwa nieprzyjacielskiego. Jest to stan przejściowy i dlatego pań-
stwu-okupantowi nie wolno zmieniać statusu terytorium okupowane-
234
go. Powinno ono szanować prawo miejscowe, choć może wydawać
własne przepisy prawne związane z wykonywaniem władzy okupa-
cyjnej. Ludność terytorium okupowanego nie może być zmuszana
ani nakłaniana do służby w siłach zbrojnych państwa nieprzyjaciels-
kiego. Zabronione jest zarówno przesiedlanie ludności cywilnej z te-
rytorium okupowanego, jak i osiedlanie własnej ludności na takim
terytorium.
Ochronie podlega również własność prywatna na teryto-
rium okupowanym. Okupant może jednak dokonać zajęcia prze-
znaczonej do celów wojennych własności ruchomej państwa nieprzy-
jacielskiego oraz użytkować własność nieruchomą tego państwa.
Zagadnienie własności inaczej jest uregulowane w odniesieniu do
wojny morskiej, której dopuszczalnym celem jest nie tylko znisz-
czenie sił zbrojnych państwa nieprzyjacielskiego, ale także jego
osłabienie pod względem gospodarczym. W odróżnieniu od wojny
lądowej, nieprzyjacielska własność prywatna w wojnie morskiej nie
podlega ochronie prawnomiędzynarodowej. Tak zwane prawo
łupu może być wykonywane nawet w stosunku do własności neu-
tralnej, jeśli stanowi ona kontrabandę wojenną, czyli składa się
z przedmiotów, które mogą służyć do wzmocnienia potencjału wo-
jennego państwa nieprzyjacielskiego. Prawo to w ramach działań
wojennych na morzu mogą realizować tylko okręty wojenne pań-
stwa nieprzyjacielskiego, gdyż korsarstwo definitywnie zniosła de-
klaracja paryska w przedmiocie wojny morskiej z 1856 r. Polegało
ono na tym, że państwa upoważniały statki prywatne w drodze tak
zwanych listów kaperskich do dokonywania wrogich aktów nie-
przyjacielskich.
Prawo wojenne dotyczące wojny morskiej zostało częściowo
skodyfikowane na II konferencji pokojowej w Hadze w 1907 r.
Większość przyjętych wtedy konwencji dotyczyła właśnie tej dziedziny
prawa międzynarodowego. Nie ma natomiast specjalnych umów mię-
dzynarodowych dotyczących wojny powietrznej. Jednakże za-
kazy co do niektórych metod walki i używania niektórych rodzajów
broni, które obowiązują w wojnie lądowej i morskiej odnoszą się
również do wojny powietrznej. Przede wszystkim również w tym
zakresie ma zastosowanie zasada humanitaryzmu.
Należy podkreślić, że pojęcie neutralności nie zostało usunię-
te ze współczesnego prawa międzynarodowego wraz z delegalizacją
285
wojen agresywnych. Wprawdzie państwa członkowskie ONZ nie po-
winny traktować całkiem jednakowo agresora i ofiarę agresji, ale
Karta NZ nie jest układem sojuszniczym, który zobowiązywałby je
kategorycznie do zbrojnego udziału w konflikcie wojennym. Po-
wstrzymywanie się od takiego udziału jest istotnym elementem współ-
czesnego pojęcia neutralności wojennej. Jest charakterystyczne, że
konwencje genewskie o ochronie ofiar wojny z 1949 r. nadal przewi-
dują, że w ramach konfliktu zbrojnego między jakimiś państwami
inne państwa mogą zachować neutralność.
W zasadzie nadal zachowują moc obowiązującą dwie konwencje
haskie z 1907 r. - konwencja o prawach i obowiązkach państw i osób
neutralnych w razie wojny lądowej (V konwencja) oraz konwencja
dotycząca praw i obowiązków państw nautralnych w razie wojny
morskiej (XIII konwencja)26.
Terytorium państwa neutralnego jest nienaruszalne. Nie
mogą na nim być prowadzone żadne działania wojenne, ani nie może
ono być wykorzystywane do przemarszu wojsk czy transportu broni
dla państw wojujących. Zasada ta odnosi się nie tylko do terytorium
lądowego państwa neutralnego, ale także do jego terytorium powiet-
rznego oraz terytorium morskiego, jeśli je posiada.
Wszelkie zamachy na swą neutralność państwa mogą odeprzeć
siłą i taki fakt nie może być uważany za czyn wrogi. W wypadku
wkroczenia oddziałów wojskowych państw wojujących na teryto-
rium państwa neutralnego, to ostatnie powinno je internować moż-
liwie daleko od terenu wojny i zapewnić im utrzymanie. Państwo
neutralne ponosi odpowiedzialność międzynarodową tylko za włas-
ne postępowanie, a nie za postępowanie swoich obywateli, którzy
mogą nawet zaciągnąć się do armii państw wojujących. W takiej
sytuacji obywatele ci tracą status neutralny, ale nie powinni być
surowiej traktowani przez państwo wojujące niż obywatele państwa
nieprzyj acielskiego.
Dopuszczalność, z punktu widzenia prawa międzynarodowego,
udziału obywateli państwa neutralnego w działaniach wojennych po
jednej ze stron walczących bywa czasem nadużywana. Tak trzeba
kwalifikować masowy udział oddziałów chińskich ochotników ludo-
wych w wojnie koreańskiej w latach 1950-1953.
26 B. Winiarski, op. cit., s. 112-114 i 124-128.
236
