Добавил:
Upload Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
Antonowicz Prawo międzynarodowe.doc
Скачиваний:
0
Добавлен:
01.07.2025
Размер:
1 Мб
Скачать
☆

§ 3. Reżim konfliktów zbrojnych

Międzynarodowa delegalizacja wojen agresywnych nie tylko nie

uchyliła mocy obowiązującej dawniejszego prawa wojennego, ale

także nie przekreśliła celowości jego doskonalenia. Dlatego też mimo

zniesienia ius ad helium (prawa do wszczynania wojen), nadal istnieje

ius in bello (prawo stosowane podczas wojny). To drugie prawo

obejmuje wszystkie państwa - zarówno państwa agresorskie, jak

i państwa broniące się, a także państwa neutralne.

Dawne prawo międzynarodowe wojenne miało charakter zwycza-

jowy. Począwszy od połowy XIX wieku zaczęto je kodyfikować, przy

czym pierwszym aktem w tym procesie była deklaracja paryska

w przedmiocie prawa wojny morskiej z dnia 30 marca 1856 r. 19

Największe jednak znaczenie w tej dziedzinie miała kodyfikacja doko-

nana na II konferencji pokojowej w 1907 r. w Hadze. Przyjęto na niej

(18 października 1907 r.) trzynaście konwencji, z których jedenaście

dotyczyło prawa wojennego20.

Po II wojnie światowej, a więc już w czasie obowiązywania Karty

NZ, przeprowadzono w Genewie obszerną kodyfikację prawa wojen-

nego przyjmując dnia 12 sierpnia 1949 r. cztery konwencje: l) o polep-

szeniu losu rannych i chorych na polu walki, 2) o polepszeniu losu

rannych, chorych i rozbitków w wojnie morskiej, 3) o traktowaniu

jeńców wojennych oraz 4) o ochronie osób cywilnych podczas wojny21.

Tamże, s. 62-71.

19 B. Winiarski, Wybór źródeł do nauki prawa międzynarodowego. Warszawa 1938,

s. 35-36.

20 Tamże, s. 85-128.

21 M. Flemming, op. cii. s. 44-213.

230

Dnia 10 czerwca 1977 r. przyjęto dwa protokoły dodatkowe do

konwencji genewskich z 1949 r., zmierzające do uzupełnienia i roz-

szerzenia ochrony ofiar wojny. Jeden z tych protokołów dotyczy

konfliktów zbrojnych międzynarodowych, drugi - konfliktów zbroj-

nych nie mających charakteru międzynarodowego22.

Zarówno wymienione, jak i wszystkie inne konwencje prawa wojen-

nego nie pozbawiły znaczenia norm zwyczajowych z tego zakresu, które

obowiązują wszystkie państwa. Należy też podkreślić, że postanowienia

konwencji haskich miały obowiązywać tylko w sytuacji, kiedy wszystkie

państwa wojujące były ich stronami (klauzula si omnes), ale w toku obu

wojen światowych nie kwestionowano ich mocy obowiązującej, mimo że

uczestniczyły w nich również państwa nie będące stronami tych konwen-

cji. Konwencje genewskie natomiast mają wyraźne zastosowanie również

wtedy, gdy jedno z państw biorących udział w konflikcie zbrojnym nie

jest ich stroną. Państwa będące ich stronami pozostają związane nimi

również wobec państwa trzeciego, jeśli przyjmie ono i będzie stosowało

ich postanowienia. Jednakże uznaje się, że w sytuacjach nie objętych

normami umownymi, ludność i strony wojujące pozostają pod opieką

zasad prawa narodów wypływających ze zwyczajów oraz z zasad huma-

nitarności i wymagań sumienia społecznego. Jest to tak zwana klauzula

Martensa zawarta we wstępie do konwencji haskiej dotyczącej praw

i zwyczajów wojny lądowej z 1907 r.23

Prawo wojenne jest dość rozbudowanym działem prawa między-

narodowego. Składają się na nie zarówno normy dotyczące wszelkich

działań wojennych, jak i normy specjalne dotyczące działań wojen-

nych na lądzie, na morzu, a częściowo także w powietrzu.

Szczególną cechą współczesnego prawa wojennego jest to, że zawie-

ra ono pewne minimum zasad obowiązujących w konfliktach we-

wnątrzpaństwowych, co wiąże się z międzynarodową ochroną praw

człowieka we wszelkich okolicznościach. Według brzmiącego jednako-

wo art. 3 czterech konwencji genewskich z 1949 r., osoby nie biorące

bezpośrednio udziału w działaniach wojennych, włącznie z członkami

sił zbrojnych, którzy złożyli broń oraz osoby, które stały się niezdolne

na skutek choroby, ran, pozbawienia wolności lub jakiegokolwiek

innego powodu, mają być traktowane w sposób humanitarny. W sto-

22 Tamże, s. 214-294.

23 Tamże, s. 25.

231

s.unku do tych osób są i pozostaną zakazane zamachy na życie

i nietykalność cielesną, branie zakładników, zamachy na godność

osobistą, skazywanie i wykonywanie egzekucji bez uprzedniego wyro-

ku wydanego przez sąd należycie ukonstytuowany i dający niezbędne

gwarancje procesowe. Ranni i chorzy powinni być zbierani i leczeni.

Rozwinięcie tych postanowień stanowi protokół dodatkowy II

z 1977 r. do konwencji genewskich z 1949 r.

W stosunkach międzypaństwowych od bardzo dawna znana była

instytucja wypowiadania wojen. Trzecia konwencja haska

z 1907 r. ustaliła, że kroki wojenne między państwami nie powinny

rozpoczynać się bez uprzedniego i niedwuznacznego zawiadomienia,

które będzie mieć bądź formę umotywowanego wypowiedzenia wojny,

bądź formę ultimatum z warunkowym wypowiedzeniem wojny. Stan

wojny powinien być bez zwłoki zakomunikowany państwom neutral-

nym24. Według współczesnego prawa międzynarodowego, wypowie-

dzenie wojny towarzyszące agresji nie usuwa jej przestępczego charak-

teru, natomiast podstępna napaść stanowi kwalifikowaną zbrodnię

międzynarodową, zwiększającą odpowiedzialność międzynarodową za

agresję.

Z punktu widzenia prawa międzynarodowego wojna jest stosun-

kiem między państwami, a nie między ludnością państw wojują-

cych. Prawo czyni zasadniczą różnicę między siłami zbrojnymi a lud-

nością cywilną, między celami wojskowymi a cywilnymi oraz między

obiektami bronionymi a nie bronionymi. Działania wojenne mogą

być przeprowadzone tylko przeciwko siłom zbrojnym państwa nie-

przyjacielskiego, a nie przeciwko jego ludności cywilnej, gdyż jedynym

dopuszczalnym celem wojny - niezależnie od jej zasadniczych kwalifi-

kacji jako wojny agresywnej lub wojny obronnej - jest pokonanie

przeciwnika pod względem militarnym.

W skład sił zbrojnych państw może wchodzić nie tylko armia

regularna, ale także pospolite ruszenie i oddziały ochotnicze, jeśli

odpowiadają następującym warunkom: l) mają na czele osobę od-

powiedzialną za swych podwładnych, 2) noszą stałą dającą się rozpo-

znać z daleka odznakę wyróżniającą, 3) jawnie noszą broń oraz 4)

przestrzegają w swych działaniach praw i zwyczajów wojennych. Za

stronę wojującą powinna być uważana również ludność terytorium

24 Tamże, s. 23-24.

232

nie zajętego, która przy zbliżaniu się nieprzyjaciela dobrowolnie

chwyta za broń, jeśli jawnie nosi broń i zachowuje prawa i zwycza-

je wojenne.

Głównym celem prawa międzynarodowego wojennego jest ograni-

czenie okrucieństw, jakie niesie ze sobą wszelki konflikt zbrojny.

Humanitarny charakter tego prawa wyraża się w różnych ogranicze-

niach, jakie nakłada ono na strony wojujące, przede wszystkim w ich

stosunkach wzajemnych, a ponadto w ich stosunkach z państwami

neutralnymi.

Ogólny zakaz atakowania nie bronionych miast i obiektów znaj-

duje rozwinięcie w specjalnej ochronie, która obejmuje budowle służą-

ce naukom i sztukom, szpitale i domy opieki społecznej, miejsca kultu

religijnego oraz pomniki historii. Obiekty takie tym samym nie po-

winny być używane do celów wojskowych. Ponadto, protokół dodat-

kowy I z 1977 r. zobowiązuje strony wojujące do prowadzenia działań

wojennych z zachowaniem troski o ochronę środowiska naturalnego.

Wprawdzie zabijanie, ranienie i branie do niewoli członków sił

zbrojnych państwa nieprzyjacielskiego jest nieuchronnym następ-

stwem każdego konfliktu zbrojnego, ale strony wojujące nie mają

pełnej swobody w doborze środków wzajemnego szkodzenia sobie.

Przede wszystkim zakazane jest stosowanie tak zwanych broni

masowej zagłady.

Tak więc protokół genewski z dnia 17 czerwca 1925 r. wprowadził

zakaz używania na wojnie gazów duszących, trujących lub podobnych

oraz środków bakteriologicznych25. Dotychczas nie ma natomiast

umowy międzynarodowej, która wyraźnie zakazywałaby użycia broni

atomowej (Jądrowej), ale zakaz taki wynika z całości prawa wojen-

nego, w szczególności zaś z zasady humanitaryzmu. Użycie

takiej broni z natury rzeczy nie może być skierowane tylko przeciwko

siłom zbrojnym przeciwnika, ale musi ugodzić także ludność cywilną,

a nawet państwa neutralne częstokroć byłyby w takim razie po-

szkodowane.

Prawo międzynarodowe nakazuje humanitarne traktowanie cho-

rych i rannych w wojnie lądowej oraz chorych i rannych i rozbitków

podczas działań wojennych na morzu. Specjalnej ochronie prawno-

międzynarodowej podlegają formacje i urządzenia sanitarne. Jednak-

25 Tamże, s. 43-44.

233

że zakazane jest nadużycie znaków ochronnych służb sanitarnych.

Znakami tymi są krzyż i czerwony półksiężyc.

W sposób humanitarny powinni być traktowani jeńcy wo-

jenni, byli członkowie sił zbrojnych państwa wojującego, którzy

znaleźli się we władzy państwa nieprzyjacielskiego. Odpowiedzialność

za przestrzeganie prawa jenieckiego ponosi przede wszystkim państwo

zatrzymujące jako całość, jak i jego jednostka wojskowa wykonująca

bezpośrednią władzę nad jeńcami wojennymi. Państwo zobowiązane

jest zapewnić jeńcom wojennym odpowiednie zakwaterowanie, wyży-

wienie i opiekę lekarską. Mają oni prawo do poszanowania ich

godności, do wymiany korespondencji z rodzinami i do wykonywania

praktyk religijnych.

Jeńcy wojenni schwytani podczas ucieczki mogą być karani tylko

dyscyplinarnie. Nie mogą być wykorzystywani do działań zbrojnych,

ani zatrudniani do prac niebezpiecznych lub szkodliwych dla zdro-

wia. Z tym zastrzeżeniem, że szeregowi jeńcy wojenni mogą być

zatrudniani jako robotnicy, podoficerowie - przy pracach nadzor-

czych, a oficerowie - tylko na własną prośbę. Jeńcy wojenni nie

mogą zrzec się samodzielnie swego statusu i przysługujących im

uprawnień. Po zakończeniu działań wojennych powinni oni być

niezwłocznie zwolnieni i repatrionowani.

W czasie II wojny światowej prawo międzynarodowe dotyczące

traktowania jeńców wojennych było niejednokrotnie brutalnie gwał-

cone. Tak np. Niemcy hitlerowskie w szczególnie bestialski sposób

obchodziły się z radzieckimi jeńcami wziętymi do niewoli po napaści

na ZSRR w 1941 r., zaś służby bezpieczeństwa ZSRR na wiosnę 1940 r.

dokonały niesłychanego w dziejach mordu na kilkunastu tysiącach

polskich jeńców wojennych.

Działania wojenne powinny być przeprowadzone w taki sposób,

aby możliwie najlepiej chronić przed ich skutkami ludność cy-

wilną. Ochrona dotyczy całej ludności cywilnej, a w szczególności

osób rannych, chorych, kobiet ciężarnych i dzieci. Prawnomiędzyna-

rodowa ochrona osób cywilnych i ludności cywilnej obejmuje nie

tylko sferę działań wojennych, ale i terytorium okupowane.

Okupacja wojenna jest to zajęcie i ustanowienie władzy

przez siły zbrojne państwa wojującego na części lub całości terytorium

państwa nieprzyjacielskiego. Jest to stan przejściowy i dlatego pań-

stwu-okupantowi nie wolno zmieniać statusu terytorium okupowane-

234

go. Powinno ono szanować prawo miejscowe, choć może wydawać

własne przepisy prawne związane z wykonywaniem władzy okupa-

cyjnej. Ludność terytorium okupowanego nie może być zmuszana

ani nakłaniana do służby w siłach zbrojnych państwa nieprzyjaciels-

kiego. Zabronione jest zarówno przesiedlanie ludności cywilnej z te-

rytorium okupowanego, jak i osiedlanie własnej ludności na takim

terytorium.

Ochronie podlega również własność prywatna na teryto-

rium okupowanym. Okupant może jednak dokonać zajęcia prze-

znaczonej do celów wojennych własności ruchomej państwa nieprzy-

jacielskiego oraz użytkować własność nieruchomą tego państwa.

Zagadnienie własności inaczej jest uregulowane w odniesieniu do

wojny morskiej, której dopuszczalnym celem jest nie tylko znisz-

czenie sił zbrojnych państwa nieprzyjacielskiego, ale także jego

osłabienie pod względem gospodarczym. W odróżnieniu od wojny

lądowej, nieprzyjacielska własność prywatna w wojnie morskiej nie

podlega ochronie prawnomiędzynarodowej. Tak zwane prawo

łupu może być wykonywane nawet w stosunku do własności neu-

tralnej, jeśli stanowi ona kontrabandę wojenną, czyli składa się

z przedmiotów, które mogą służyć do wzmocnienia potencjału wo-

jennego państwa nieprzyjacielskiego. Prawo to w ramach działań

wojennych na morzu mogą realizować tylko okręty wojenne pań-

stwa nieprzyjacielskiego, gdyż korsarstwo definitywnie zniosła de-

klaracja paryska w przedmiocie wojny morskiej z 1856 r. Polegało

ono na tym, że państwa upoważniały statki prywatne w drodze tak

zwanych listów kaperskich do dokonywania wrogich aktów nie-

przyjacielskich.

Prawo wojenne dotyczące wojny morskiej zostało częściowo

skodyfikowane na II konferencji pokojowej w Hadze w 1907 r.

Większość przyjętych wtedy konwencji dotyczyła właśnie tej dziedziny

prawa międzynarodowego. Nie ma natomiast specjalnych umów mię-

dzynarodowych dotyczących wojny powietrznej. Jednakże za-

kazy co do niektórych metod walki i używania niektórych rodzajów

broni, które obowiązują w wojnie lądowej i morskiej odnoszą się

również do wojny powietrznej. Przede wszystkim również w tym

zakresie ma zastosowanie zasada humanitaryzmu.

Należy podkreślić, że pojęcie neutralności nie zostało usunię-

te ze współczesnego prawa międzynarodowego wraz z delegalizacją

285

wojen agresywnych. Wprawdzie państwa członkowskie ONZ nie po-

winny traktować całkiem jednakowo agresora i ofiarę agresji, ale

Karta NZ nie jest układem sojuszniczym, który zobowiązywałby je

kategorycznie do zbrojnego udziału w konflikcie wojennym. Po-

wstrzymywanie się od takiego udziału jest istotnym elementem współ-

czesnego pojęcia neutralności wojennej. Jest charakterystyczne, że

konwencje genewskie o ochronie ofiar wojny z 1949 r. nadal przewi-

dują, że w ramach konfliktu zbrojnego między jakimiś państwami

inne państwa mogą zachować neutralność.

W zasadzie nadal zachowują moc obowiązującą dwie konwencje

haskie z 1907 r. - konwencja o prawach i obowiązkach państw i osób

neutralnych w razie wojny lądowej (V konwencja) oraz konwencja

dotycząca praw i obowiązków państw nautralnych w razie wojny

morskiej (XIII konwencja)26.

Terytorium państwa neutralnego jest nienaruszalne. Nie

mogą na nim być prowadzone żadne działania wojenne, ani nie może

ono być wykorzystywane do przemarszu wojsk czy transportu broni

dla państw wojujących. Zasada ta odnosi się nie tylko do terytorium

lądowego państwa neutralnego, ale także do jego terytorium powiet-

rznego oraz terytorium morskiego, jeśli je posiada.

Wszelkie zamachy na swą neutralność państwa mogą odeprzeć

siłą i taki fakt nie może być uważany za czyn wrogi. W wypadku

wkroczenia oddziałów wojskowych państw wojujących na teryto-

rium państwa neutralnego, to ostatnie powinno je internować moż-

liwie daleko od terenu wojny i zapewnić im utrzymanie. Państwo

neutralne ponosi odpowiedzialność międzynarodową tylko za włas-

ne postępowanie, a nie za postępowanie swoich obywateli, którzy

mogą nawet zaciągnąć się do armii państw wojujących. W takiej

sytuacji obywatele ci tracą status neutralny, ale nie powinni być

surowiej traktowani przez państwo wojujące niż obywatele państwa

nieprzyj acielskiego.

Dopuszczalność, z punktu widzenia prawa międzynarodowego,

udziału obywateli państwa neutralnego w działaniach wojennych po

jednej ze stron walczących bywa czasem nadużywana. Tak trzeba

kwalifikować masowy udział oddziałów chińskich ochotników ludo-

wych w wojnie koreańskiej w latach 1950-1953.

26 B. Winiarski, op. cit., s. 112-114 i 124-128.

236

Соседние файлы в предмете [НЕСОРТИРОВАННОЕ]