§ 3. Członkostwo organizacji międzynarodowych

Problematyka członkostwa organizacji międzynarodowycł'

jest rozległa. Obejmuje ona zagadnienia zarówno merytoryczne, jak

i proceduralne związane z nabyciem i utratą praw członkowskich,

171

a także określenie rodzajów więzi łączących państwa z organizacjami

międzynarodowymi.

Członkostwo organizacji międzynarodowych zazwyczaj utożsamia

się z członkostwem pełnoprawnym. Wynika to stąd, że w wielu

organizacjach jest to jedyny rodzaj członkostwa, a we wszystkich

pozostałych organizacjach jest to najważniejszy rodzaj członkostwa.

Statuty organizacji międzynarodowych nie posługują się przy tym

wyrażeniem „członkostwo pełnoprawne", tylko używają terminu

„członkostwo", a przewidując jeszcze inny rodzaj członkostwa kwali-

fikują je przymiotnikiem „stowarzyszone".

W ramach jednego rodzaju członkostwa możliwe są podziały

państw na grupy, których sytuacja w organizacji międzynarodowej

nie jest jednakowa. Tak więc spośród 147 członków Międzynarodo-

wego Funduszu Rozwoju Rolnictwa wyróżnia się 22 państwa roz-

winięte, 12 państw produkujących ropę naftową oraz 113 państw

rozwijających się.

Ze względu na możliwość powiększania swego składu członkow-

skiego organizacje międzynarodowe mogą być bądź zamknięte,

bądź też otwarte. W tym drugim wypadku mogą być otwarte

warunkowo lub bezwarunkowo.

Zamknięty charakter organizacji międzynarodowych wynika nie

tyle z wyraźnych postanowień ich statutów, co z tego, że od razu

obejmują one państwa, którym odpowiada pozostawanie w swoim

kręgu. Jednakże rzadkie są przypadki organizacji międzynarodowych

otwartych dla wszystkich państw bez jakichkolwiek warunków. Czę-

ściej natomiast zdarzają się organizacje międzynarodowe, które dla

innych państw są otwarte pod- pewnymi warunkami. Warunki te

z reguły są sformułowane w ich statutach.

Możliwość powiększenia składu członkowskiego organizacji mię-

dzynarodowych prowadzi do rozróżnienia członków pierwo-

tnych i późniejszych. Członkami pierwotnymi są państ-

wa-założyciele danej organizacji międzynarodowej, natomiast człon-

kami późniejszymi są państwa, które zostały przyjęte do tej or-

ganizacji po jej ukonstytuowaniu się.

Rozróżnienie powyższe jest istotne tylko ze względu na sposób

nabycia przez państwo praw członkowskich, ale nie powoduje jakiej-

kolwiek różnicy w zakresie tych praw. Tak więc Karta NZ pro-

klamuje zasadę równości suwerennej wszystkich członków ONZ.

172

Członkami pierwotnymi ONZ stały się państwa, które w liczbie

pięćdziesięciu uczestniczyły w konferencji w San Francisco. Pol-

ska jest także członkiem pierwotnym ONZ. Status taki zarezer-

wowano w Karcie w sposób specjalny z uwagi na to, że przedstawi-

ciele Polski nie uczestniczyli w konferencji założycielskiej ONZ.

Wtedy bowiem mocarstwa zachodnie nie uznawały jeszcze Rządu

Tymczasowego działającego w kraju, lecz rząd emigracyjny w Lon-

dynie. Warunkiem uzyskania członkowstwa ONZ przez tych

51 państw było także podpisanie oraz ratyfikowanie Karty Naro-

dów Zjednoczonych. Polska podpisała Kartę dnia 16 października

1945 r.

Karta Narodów Zjednoczonych ustaliła pięć warunków, którym

powinien odpowiadać kandydat na członka ONZ: l) powinien być

państwem, 2) powinien być państwem miłującym pokój, 3) przyjąć

zobowiązania zawarte w Karcie oraz, zdaniem Organizacji, 4) być

zdolnym do wykonywania tych zobowiązań i 5) chcieć je wykonywać.

Przyjęcie takiego państwa w poczet członków ONZ następuje w dro-

dze decyzji Zgromadzenia Ogólnego podjętej na zalecenie Rady Bez-

pieczeństwa.

Warunek państwowości wynika z charakteru ONZ jako między-

narodowej organizacji rządowej odpowiedzialnej za utrzymanie poko-

ju i bezpieczeństwa międzynarodowego. Członkiem ONZ nie może

więc być terytorium niesuwerenne. Możliwe to jest natomiast w nie-

których organizacjach wyspecjalizowanych ONZ. Tak np., oprócz

państw, członkami Światowej Organizacji Meteorologicznej mogą być

także terytoria, które mają własną służbę meteorologiczną. Na tej

podstawie członkostwo tej organizacji nabyły: Brytyjskie Terytoria

Karaibskie, Polinezja Francuska, Hongkong, Antyle Holenderskie

oraz Nowa Kaledonia.

Ocenie Rady Bezpieczeństwa i Zgromadzenia Ogólnego podlega

kwestia, czy państwo ubiegające się o przyjęcie do ONZ miłuje pokój.

Formuła ta wywodzi się stąd, że ONZ powstała jako wynik działań

koalicji antyfaszystowskiej z czasu II wojny światowej. W pierwszych

latach powojennych formuła ta spowodowała niedopuszczenie Hisz-

panii do ONZ. Później formułę tę interpretowano bardziej liberalnie.

Liberalnie interpretowana jest także kwestia zdolności oraz chęci

wykonywania przez państwa zobowiązań wynikających z Karty NZ.

Doświadczenie ONZ wskazuje więc, że w zakresie przyjmowania

173

nowych członków przepisy proceduralne odgrywają w praktyce więk-

szą rolę niż przepisy merytoryczne.

Liczba członków organizacji międzynarodowych jest bardzo róż-

na. Liczba członków ONZ wynosi obecnie 184. Do ONZ nie należy

6 państw3. Najliczniejszą z organizacji wyspecjalizowanych ONZ jest

Światowa Organizacja Zdrowia licząca 180 członków.

Spośród międzynarodowych organizacji partykularnych najlicz-

niejszą stała się Konferencja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie

(KBWE), do której należą obecnie 53 państwa, w tym 43 państwa

europejskie, 8 nieeuropejskich państw postradzieckich oraz Kanada

i Stany Zjednoczone.

Przykładem zaś organizacji międzynarodowej liczącej zaledwie

trzech członków może być Benelux (Belgia, Holandia i Luxemburg)

czy Anzus (Australia, Nowa Zelandia i Stany Zjednoczone).

Stosunek liczbowy członków pierwotnych i późniejszych może

kształtować się różnie w poszczególnych organizacjach międzyna-

rodowych. Tak np. liczba członków ONZ powiększyła się przeszło

trzykrotnie, zaś Wspólnoty Europejskiej - dwukrotnie. Znacznie

bardziej stabilne jest członkostwo organizacji międzynarodowych

o charakterze wojskowo-politycznym. Liczba członków NATO

np. zwiększyła się z 12 do 16, natomiast spośród 8 pierwotnych

stron Układu Warszawskiego przed jego rozwiązaniem wystąpiła

jednostronnie Albania, a Niemiecka Republika Demokratyczna

uzyskała zgodę na wycofanie się w związku ze zjednoczeniem Nie-

miec.

Statuty wielu organizacji międzynarodowych zawierają przepi-

sy, w wyniku stosowania których może nastąpić ustanie członkost-

wa państw należących do tych organizacji. Są dwie formy ustania

członkostwa organizacji międzynarodowej: wystąpienie oraz wyklu-

czenie.

Prawo wystąpienia z organizacji międzynarodowych może

być wyraźnie przewidziane w ich statutach albo może być domniema-

ne jako wynikające z zachowania suwerenności przez państwa człon-

kowskie. W pierwszym przypadku obowiązujące są przepisy statuto-

we, natomiast w drugim przypadku państwa powinny spełnić dwa

warunki. Po pierwsze, powinny uprzedzić inne państwa o zamiarze

3 Kiribati, Nauru, Szwajcaria, Tonga, Tuvalu oraz Watykan.

174

wystąpienia i po drugie, powinny wywiązać się wobec organizacji

międzynarodowej ze swoich zobowiązań, zwłaszcza z zobowiązań

finansowych.

Karta NZ - w odróżnieniu od Paktu Ligi Narodów - nie zawiera

przepisu dotyczącego wystąpienia z ONZ. Niemniej jednak, na kon-

ferencji w San Francisco ustalono, że państwo może wystąpić z ONZ,

gdyby uznało, że pozostawanie w niej koliduje z jego prawem. Z moż-

liwości tej skorzystała w 1965 r. Indonezja (w związku z wyborem do

Rady Bezpieczeństwa Malezji, z którą miała spór terytorialny), ale

później uznano, że było to nie wystąpienie, lecz zawieszenie działalno-

ści, którą wznowiono w trybie dopuszczenia, a nie ponownego przyję-

cia do ONZ. Ponowne przyjęcie do organizacji międzynarodowej jest

możliwe w stosunku do państwa, które przestało być jej członkiem

i w takim samym trybie, jaki obowiązuje państwa ubiegające się

o członkostwo po raz pierwszy.

Statuty wielu organizacji międzynarodowych nie przewidują in-

stytucji wykluczenia. Tak np. nie przewiduje jej Karta Organizacji

Państw Amerykańskich z dnia 30 kwietnia 1948 r.4 Dlatego też Kuba

nadal jest członkiem OPA, aczkolwiek wskutek zawieszenia w pra-

wach członkowskich nie uczestniczy w jej działalności. Karta NZ zaś

przewiduje w art. 6, że państwo członkowskie, które uporczywie

narusza zasady Karty, może być wykluczone z ONZ przez

Zgromadzenie Ogólne na zalecenie Rady Bezpieczeństwa. Z procedu-

ry tej jednak wynika, że żadne państwo nie może być wykluczone

z ONZ wbrew stanowisku któregokolwiek stałego członka Rady

Bezpieczeństwa i tym samym stali członkowie Rady Bezpieczeństwa

praktycznie nie mogą być wykluczeni. W rezultacie przepis powyższy

nie był dotychczas stosowany, mimo bardzo surowej i szerokiej

krytyki pod adresem niektórych państw członkowskich. Natomiast

przykładem takiej praktyki może być wykluczenie Afryki Południowej

z Powszechnego Związku Pocztowego.

W praktyce organizacji międzynarodowych występuje jeszcze jedna

forma zmniejszenia składu członkowskiego, a mianowicie jako rezultat

zjednoczenia dwóch państw w jedno państwo. W ONZ znalazło to

przejściowo zastosowanie w związku z połączeniem Egiptu i Syrii

(1958-1961). Nadal zaś aktualnymi przykładami są zjednoczenie Tan-

4 L. Gelberg, op. cit., s. 288-305.

175

ganiki i Zanzibaru w jedno państwo członkowskie - Tanzanię oraz

zjednoczenie dwóch państw niemieckich i dwóch państw jemeńskich.

Od ustania członkowstwa organizacji międzynarodowej należy

odróżniać zawieszenie w prawach członkowskich. Tak np. art.

5 Karty NZ przewiduje, że członek ONZ, przeciwko któremu została

podjęta przez Radę Bezpieczeństwa akcja zapobiegawcza lub przymu-

sowa, może być zawieszony w korzystaniu z praw i przywilejów

członkowskich przez Zgromadzenie Ogólne na zalecenie Rady Bez-

pieczeństwa. Rada Bezpieczeństwa może przywrócić korzystanie

z tych praw i przywilejów.

Ograniczoną formą zawieszenia w prawach członkowskich jest

pozbawienie prawa głosowania w Zgromadzeniu Ogólnym ONZ.

Artykuł 19 Karty stanowi, że państwo-członek ONZ, które zalega

z płaceniem składek w wysokości należnej za dwa lata lub więcej, nie

ma prawa głosowania, chyba że Zgromadzenie Ogólne uzna, że

zaległość taka jest niezależna od tego państwa.

Wprawdzie przepisy Karty NZ dotyczące zawieszenia nie były

dotychczas stosowane, ale niektóre prawa Afryki Południowej zostały

zawieszone w kilku organizacjach wyspecjalizowanych ONZ. Wśród

międzynarodowych organizacji partykularnych zaś można podać

przykład zawieszenia Egiptu w prawach członka Ligi Państw Arabs-

kich w latach 1979-1987.

W rodzinie Narodów Zjednoczonych występuje zjawisko uwarun-

kowania członkostwa ONZ i niektórych jej organizacji wyspecjalizo-

wanych. Tak np. Konstytucja UNESCO wiąże członkostwo tej or-

ganizacji z członkostwem ONZ5. Utrata członkostwa ONZ powoduje

automatycznie utratę członkostwa UNESCO. Przyjęcie państwa nie

będącego członkiem ONZ w poczet członków UNESCO uzależnione

jest od pozytywnego zalecenia Rady Gospodarczej i Społecznej ONZ.

Zawieszenie w prawach i przywilejach członkowskich ONZ może, na

żądanie ONZ, spowodować również zawieszenie praw i przywilejów

członkowskich UNESCO. Podobnie przyjęcie do Międzynarodowej

Organizacji Lotnictwa Cywilnego państwa nie będącego członkiem

ONZ zależy od zgody Zgromadzenia Ogólnego ONZ6. Natomiast

5 Zbiór statutów i regulamnów organizacji międzynarodowych pod red. S. Huberta,

t. II: Organizacje wyspecjalizowane ONZ, część I, Warszawa 1966, s. 304-305.

6 Tamże, t. II, cz^ść II, Warszawa 1967, s. 720-722.

176

państwa wykluczone z ONZ oraz państwa, co do których ONZ

wydało zalecenie wykluczenia z organizacji wyspecjalizowanych, tracą

automatycznie członkostwo w Międzynarodowej Organizacji Lotnict-

wa Cywilnego.

Wiele współczesnych organizacji międzynarodowych nie poprze-

staje na członkostwie pełnoprawnym i rozszerza swoje oddziaływanie

na stosunki międzynarodowe za pomocą ograniczonego uczestnictwa

innych podmiotów w ich działalności. Ograniczone uczestnictwo

w działalności organizacji- międzynarodowej może przybrać takie

formy, jak: l) członkostwo stowarzyszone, 2) stała współpraca oraz 3)

status obserwatora.

Karta NZ nie przewiduje członkostwa stowarzyszonego w ONZ.

Instytucja ta występuje natomiast w niektórych komisjach regional-

nych Rady Gospodarczej i Społecznej, a także w niektórych or-

ganizacjach wyspecjalizowanych ONZ (IMO, UNESCO, WHO).

Przewidziano ją tam z myślą o terytoriach niesuwerennych.

Instytucją członkostwa stowarzyszonego - niekoniecznie pod tą

nazwą - posługują się także niektóre międzynarodowe organizacje

partykularne, stosując ją względem państw, które nie chcą lub nie

mogą uczestniczyć w całej ich działalności. Tak np. Nauru i Tuvalu

mają specjalne członkostwo brytyjskiej Wspólnoty Narodów, co wy-

klucza ich udział w konferencjach szefów rządów państw należących

do Wspólnoty.

We Wspólnocie Europejskiej, która liczy 12 członków (Belgia,

Dania, Francja, Grecja, Hiszpania, Holandia, Irlandia, Luksemburg,

Niemcy, Portugalia, Wielka Brytania i Włochy), członkostwo pełno-

prawne poprzedza okres stowarzyszenia państw aspirujących do ta-

kiego członkostwa. Nie dotyczyło to oczywiście państw-założycieli

Wspólnoty. Dnia 16 grudnia 1991 r. został sporządzony układ euro-

pejski stanowiący stowarzyszenie między Rzecząpospolitą Polską

a Wspólnotami Europejskimi i ich państwami członkowskimi. Nato-

miast kilkadziesiąt państw Azji, Afryki i Oceanii jest związanych

specjalną umową, która nie ma na celu doprowadzenie tych państw

do członkostwa Wspólnoty Europejskiej.

Status obserwatora jest najluźniejszą formą więzi z organiza-

cją międzynarodową. W praktyce ONZ występują trzy kategorie

obserwatorów:

l) państwa (Szwajcaria i Watykan),

177

2) organizacje narodowowyzwoleńcze (Organizacja Wyzwolenia

Palestyny),

3) międzynarodowe organizacje rządowe.

Instytucja obserwatorów organizacji międzynarodowych wykazuje

tendencję do rozpowszechniania się. W Organizacji Państw Amery-

kańskich liczącej 35 członków, aż 29 innym państwom z różnych

kontynentów oraz Wspólnocie Europejskiej przyznano status stałych

obserwatorów.