§5. Zasada wypełniania zobowiązań

międzynarodowych

Społeczne zjawisko prawa składa się obecnie ze stu kilkudziesię-

ciu porządków prawnopaństwowych oraz prawa międzynarodowego.

Każda norma prawna należy albo do dziedziny prawa jakiegoś państ-

wa, albo do dziedziny prawa międzynarodowego. Nie istnieje nato-

miast jakakolwiek trzecia dziedzina prawa, różna zarówno od prawa

państwowego, jak i od prawa międzynarodowego. Wynika to z niero-

zerwalnego związku zachodzącego między pojęciem państwa i poję-

ciem prawa.

Mówiąc o prawie państwowym ma się na myśli albo prawo

danego państwa, albo też uogólnienie prawa wszystkich państw,

Prawo międzynarodowe występuje zaś jako konkretna całość,

chociaż podmiotowy zakres obowiązywania jego poszczególnych

norm jest różny. Prawa międzynarodowego nie należy też traktować

jako dziedziny równorzędnej każdej gałęzi prawa z osobna (prawo

konstytucyjne, karne czy cywilne), ale jako dziedziny, która różni się

od całości prawa poszczgólnych państw. Dopatrywanie się ściślejszych

związków prawa międzynarodowego z prawem konstytucyjnym czy

także z innymi gałęziami tak zwanego prawa publicznego jest nieuza-

sadnione.

Podkreślenie różnicy między prawem międzynarodowym a pra-

wem państwowym nie oznacza braku związków między nimi. Związek

ten można ujmować w różnych aspektach.

Obydwie dziedziny prawa oddziaływują na siebie w sensie meryto-

rycznym. Treść każdej z nich jest w jakiejś mierze zdeterminowana

przez treść drugiej, tworzą więc one określoną całość, co jest wyraź-

niej widoczne, kiedy bierze się pod uwagę dłuższe okresy ich roz-

woju. Ten wzajemny wpływ nie jest jednak równorzędny, gdyż prymat

pod tym względem należy zdecydowanie od prawa państwowego.

Umowy międzynarodowe bywają natomiast przekaźnikiem treści spo-

łecznych, z jednych państw do innych. Tak więc zapewne nie mogłoby

dojść do zawarcia konwencji o prawach politycznych kobiet z dnia

31 marca 1953 r.19 gdyby w tym czasie w wielu państwach prawa

" K. Kocot, K. Wolfke, op. cit., s. 209-212.

W

politycze kobiet nie były już uznawane, ale zawarcie tej konwencji

przyspieszyło proces przyznawania kobietom praw politycznych

w państwach, które wcześniej tych praw nie uznawały.

Czymś innym niż merytoryczne związki między prawem między-

narodowym i prawem państwowym jest kwestia ich związków formal-

nych. Chodzi mianowicie o kwestię rozgraniczenia sfer ich obowiązy-

wania i stosowania. W związku z tym powstaje w szczególności

pytanie, czy na tym tle może dojść do konfliktu między prawem

międzynarodowym i prawem państwowym?

Dualistyczna koncepcja prawa wychodzi z założenia nie-

przecinania się obu porządków prawnych - międzynarodowego i pań-

stwowego. Może ona wydawać się nieadekwatna do obecnej sytuacji

charakteryzującej się internacjonalizacją życia społeczeństw we współ-

czesnych państwach, gdzie niemal w każdej dziedzinie uregulowanej

zasadniczo przez prawo państwowe państwa zawierają umowy mię-

dzynarodowe. Istnieje więc wiele potencjalnych konfliktów pomiędzy

normami prawa państwa a jego międzynarodowymi zobowiązaniami

umownymi, za których obowiązywanie, a tym bardziej stosowanie

ponosi ono odpowiedzialność wobec innych państw.

Koncepcja dualityczna może jednak zachować swą aktualność,

jeśli przyjmie się, że pojęcie prawa międzynarodowego należy ograni-

czyć wyłącznie do norm dotyczących stosunków między podmiotami

tego prawa. Przy takim założeniu ewentualny konflikt występowałby

nie tyle między prawem państwowym a prawem międzynarodowym,

co między prawem państwowym a treścią międzynarodowego zobo-

wiązania umownego. Dając pierwszeństwo swemu prawu, państwo

mogłoby naruszyć podstawową zasadę prawa międzynarodowego

- pacia sunt servanda.

Monistyczna koncepcja prawa uznająca jedność obu porząd-

ków: państwowego i międzynarodowego - wymaga rozstrzygnięcia

kwestii, któremu z nich przypisać prymat nad drugim.

Przypisanie prawu państwowemu prymatu nad prawem między-

narodowym oznaczałoby przekreślenie mocy obowiązującej tego osta-

tniego. Taki bowiem skutek miałaby sytuacja, w której państwo

mogłoby legalnie nie wykonywać zobowiązań międzynarodowych

sprzecznych z wcześniejszymi lub późniejszymi normami jego prawa.

Prymat prawa międzynarodowego nad prawem państwowym

można rozumieć w tym sensie, że w razie konfliktu między zobowią-

48

zaniem międzynarodowym państwa a przepisem jego prawa, ten drug

powinien ustąpić miejsca pierwszemu. Chodzi oczywiście o zobowią

zania międzynarodowe zaciągnięte dobrowolnie i zgodnie z zasadź

równości państwa. Zaciągając zobowiązywania międzynarodowe pań

stwa powinny baczyć, aby nie były one sprzeczne z ich prawem, chybc

że są zdecydowane je zmienić. Poszczególne państwa nie są zobowią.

zane do przestrzegania umów międzynarodowych, których nie stał}

się stronami lub których postanowień nie przyjęły jako państwe

trzecie, ani - z bardzo nielicznymi wyjątkami wcześniej przewidziany-

mi w statutach - uchwał organizacji międzynarodowych, za którym:

nie głosowały, ani też wyroków w sprawach, których one nie poddał}

dobrowolnie jurysdykcji sądów międzynarodowych. Źródłem obowią-

zków międzynarodowych państwa nie może nigdy być prawo jakiego-

kolwiek innego państwa. Możliwa natomiast jest sytuacja, gdy umo-

wa międzynarodowa jest źródłem zarazem prawa międzynarodowego,

jak i prawa państwowego, ale tylko tych państw, które ją przyjęły

W społeczności międzynarodowej złożonej z państw jako suweren-

nych jednostek geopolitycznych z natury rzeczy nie ma nadrzędnego

prawodawcy.

Wyższość zobowiązań międzynarodowych nad sprzecznymi z nimi

przepisami prawa państwowego uznaje wyraźnie konwencja o prawie

traktatów z dnia 23 maja 1969 r., która głosi, że strona umowy nie

może powoływać się na postanowienia swojego prawa jako uzasad-

nienie niewykonania umowy (art. 27)20. Zgodne z tym są także

klauzule niektórych ustaw polskich, które zastrzegają, że ich po-

stanowień nie stosuje się, jeśli w danej sprawie inaczej stanowi umowa

międzynarodowa. Czyni tak na przykład ustawa o prawie prywatnym

międzynarodowym z dnia 12 listopada 1969 r.21

Prawo międzynarodowe nie reguluje kwestii, w jaki sposób

państwa powinny zapewnić zgodność swego prawa z prawem między-

narodowym. W praktyce stosowane są różne sposoby: obowiązywanie

norm prawa międzynarodowego w państwie propio vigore, ogólna

inkorporacja prawa międzynarodowego do prawa państwa, transfor-

macja poszczególnych norm prawnomiędzynarodowych w normy pra-

10 Tamże, s. 501.

21 DZ.U. z 1965 r. Nr 46, póz. 290.

49

Państw Amerykańskich z dnia 30 kwietnia 1948 r. przewiduje, że

członkami tej organizacji mogą stać się wszystkie państwa amerykań-

skie (art. ź)2. Organizacja Jedności Afrykańskiej może zaś obejmować

niepodległe i suwerenne państwa afrykańskie kontynentalne, Madaga-

skar oraz inne wyspy położone w sąsiedztwie Afryki (art. I i IV)3.

Współczesna społeczność międzynarodowa składa się z państw

o różnych ustrojach społeczno-politycznych. Prawo międzynarodowe,

licząc się z tym stanem rzeczy, zawiera zasadę pokojowego współist-

niema^pa.ństHL.bez względu na ich ustrój. Poręczając każdemu państ-

wu prawo wyboru i zmiany ustroju społecŻiTo^poiTtycznego, dąży

zarazem nie do podkreślania, lecz do niwelowąn.ia.„następstw, jakie

mogą wynikać z fakturze państwa współczesne różnią się między sobą

pod tym względem. Należy podkreślić, że w świecie współczesnym

istnieje jeden system prawa międzynarodowego, który przyznaje jed-

nakowe uprawnienia i nakłada jednakowe obowiązki na wszystkie

państwa, bez względu na ich ustrój społeczno-polityczny. W obrębie

tego systemu mogą wprawdzie istnieć bardziej rozwinięte partykular-

ne systemy prawnomiędzynarodowe, ale pod warunkiem, że są one

zgodne z systemem powszechnym.

Do niedawna rozpowszechniona była koncepcja podziału państw

współczesnych na trzy główne grupy: państwa socjalistyczne, państwa

kapitalistyczne oraz państwa „trzeciego świata". Podział ten nigdy nie

był jednoznaczny, a po załamaniu się ustroju socjalistycznego w pańs-

twach Europy Środkowej i Wschodniej stał się całkiem anachronicz-

ny. Pewne znaczenie, zwłaszcza w międzynarodowych stosunkach

gospodarczych, zachowuje natomiast podział na „państwa rozwinię-

te" i „państwa rozwijające się", aczkolwiek także nie jest on wyraźny.

Terminami tymi posługuje się wielokrotnie, nie podając jednak ich

definicji, Karta Praw i Obowiązków Gospodarczych Państw uchwalo-

na przez Zgromadzenie Ogólne ONZ dnia 12 grudnia 1974 r.4

Bardzo długą tradycję w_nauce_r»rawa_międzynarodowego ma

podział państw naCIe_d_n o l i t e i z ł o żonę?) Kryterium tego po-

działu stanowi ustrój terytorialny państw, a w szczególności stosunek

2 K. Kocot, K. Wolfke, Wybór dokumentów do nauki prawa międzynarodowego,

Wrocław-Warszawa 1976, s. 122.

3 Tamże, s. 167-168.

4 Tamże, s. 633-647.

52

całości państwa do jego części składowych. O ile państwa jednolita

występują w stosunkach międzynarodowych jako niepodzielne cało-

ści, to w obrębie państw złożonych są ich części składowe o odrębnyrr

ustroju, który może w pewnych sprawach wykluczać ingerencję or-

ganów ogólnopaństwowych.

Współcześnie występują dwie formy państwa złożonego, a miano-

wicie:. tLaAs-Łw^ó"~z~w i ą z-ko w e- i--p ań s t w o zróżnicowane

Różnice między tymi dwiema formami można ująć w terfsposób, że

państwo związkowe jest zbudowane symetrycznie, a państwo zróż-

nicowane - asymetrycznie. W odróżnieniu od państwa związkowego.

które składa się z dwóch lub więcej części wzajemnie równorzędnych.

państwo zróżnicowane jest zbudowane jednolicie w swej części zasad-

niczej, która jest niekoniecznie największa pod względem obszaru,

a zarazem posiada w obrębie swoich granic inne terytorium lub

terytoria, które będąc z nim integralnie związane mają zarazem jakieś

odrębne cechy ustrojowe. Terytoria te określa się czasem jako frag-

menty państwowe.

Odrębność ustrojowa fragmentów państwowych może mieć po-

stać bardziej lub mniej korzystną w porównaniu ze statusem in-

nych jednostek administracyjno-terytorialnych państwa różnicowa-

nego. W pierwszym przypadku można mówić o terytoriach

autonomicznych. Wyjątkowo może zdarzyć się, że autono-

mia części terytorium państwa jest oparta na akcie międzynarodo-

wym, czego przykładem jest status Wysp Alandzkich w ramach

Finlandii.

Trzeba jeszcze zaznaczyć, że niektóre państwa związkowe są zara-

zem państwami zróżnicowanymi. Ma to miejsce wtedy, kiedy w skład

państwa związkowego - oprócz jego zasadniczych i równorzędnych

części składowych - wchodzą jeszcze terytoria bezpośrednio administ-

rowane przez rząd związkowy.

Kategoria państw złożonych jest niezbyt liczna zarówno w grupie

państw związkowych5, jak i w grupie państw zróżnicowanych6.

5 Argentyna, Australia, Austria, Brazylia, Indie, Jugosławia, Kanada, Komory,

Malezja, Meksyk, Nigeria, Niemcy, Saint Christopher i Nevis, Stany Zjednoczone,

Szwajcaria, Wenezuela oraz Zjednoczone Emiraty Arabskie.

6 Birma, Chiny, Dania, Hiszpania, Irak, Portugalia, Rosja, Tanzania, Ukraina

oraz Wielka Brytania.

53

Z punktu widzenia prawa międzynarodowego można wyróżnić

trzy typy państwa złożonego:

1) państwo, którego części składowe mają ogólną kompetencję

w sprawach zagranicznych i są zatem tak zwanymi państwami składo-

wymi,

2) państwo, którego części składowe mają bardzo ograniczone

uprawnienia w dziedzinie stosunków zagranicznych, i z tego względu

nie można im przypisywać statusu państw składowych,

3) państwo, którego części składowe nie mają żadnych uprawnień

międzynarodowych, ale mają zastrzeżone przed ingerencją władz cent-

ralnych kompetencje w dziedzinach dotyczących interesów państw

obcych.

Jedynym przykładem państwa złożonego pierwszego typu byt

współcześnie Związek Radziecki, Drugi typ państwa złożonego jest

także bardzo nieliczny. Tak więc kantony według konstytucji Szwaj-

carii z dnia 29 maja 1874 r. są uprawnione do zawierania umów

z państwami sąsiednimi w sprawach gospodarczych, stosunków

sąsiedzkich oraz policji, ale pod warunkiem, że umowy takie nie

zawierają jakichkolwiek postanowień, które naruszałyby prawa in-

nych kantonów czy też wyrządzałyby szkodę państwu jako całości7.

Także kraje Republiki Federalnej Niemiec według konstytucji z dnia

23 maja 1949 r. mogą za zgodą rządu federalnego zawierać umowy

międzynarodowe w sprawach należących do ich kompe-

tencji8.

Trochę liczniejszy jest trzeci typ państwa złożonego. Rozwój sto-

sunków międzynarodowych sprawia, że państwa obce mogą być

zainteresowane każdą dziedziną działalności państwowej. Tak więc

Grenlandia oraz Wyspy Owcze, które wchodzą w skład Danii, mają

autonomię tylko w sprawach wewnętrznych, ale uprawnienia ich

rządów miejscowych w sprawach rybołówstawa i niektórych innych

mają aspekty międzynarodowe, zwłaszcza wobec nie uczestniczenia

we wspólnotach europejskich.

" A.J. Peaale, Constitutions ofNattona, The Haguc 1956, t. III, s. 329-330.

• Tmnłt, t. I, l. 35.

54