- •§ 2. Społeczność międzynarodowa
- •§ 3. Prawo międzynarodowe
- •§ 4. Podmiotowość prawnomiędzynarodowa
- •§ 5. Odpowiedzialność prawnomiędzynarodowa
- •§ 6. Źródła prawa międzynarodowego
- •§2. Zasada suwerenności państw
- •§ 3. Zasada samostanowienia narodów
- •§4. Zasada ochrony praw człowieka
- •§5. Zasada wypełniania zobowiązań
- •§2. Powstanie państw
- •§ 3. Uznanie państw
- •§ 4. Tożsamość państw
- •§ 5. Upadek państw
- •§6. Sukcesja państw
- •§ 2. Państwa składowe
- •§ 3. Wspólnoty powstańcze
- •§ 4. Terytoria zależne
- •§ 5. Organizacje międzynarodowe
- •§2. Ludność
- •§ 3. Władza
- •§ 2. Morskie wody przybrzeżne
- •§ 3. Morskie strefy specjalne
- •§4. Morze otwarte
- •§ 5. Dno I podziemie mórz
- •§ 6. Przestrzeń powietrzna
- •§ 7. Przestrzeń kosmiczna
- •§ 2. Przedstawicielstwa dyplomatyczne
- •§ 3. Prawo konsulatu I stosunki konsularne
- •§ 4. Urzędy konsularne
- •§ 2. Statuty organizacji międzynarodowych
- •§ 3. Członkostwo organizacji międzynarodowych
- •§ 4. Struktura
- •§ 5. Głosowanie I uchwały
- •§ 2. Zawieranie umów międzynarodowych
- •§3. Obowiązywanie I wykonywanie
- •§ 4. Nieważność I wygasanie
- •§ 2. Dyplomatyczne sposoby załatwiania
- •§ 3. Sądowe sposoby załatwiania
- •§ 2. Zapobieganie konfliktom zbrojnym
- •§ 3. Reżim konfliktów zbrojnych
- •§4. Zakończenie konfliktów zbrojnych
- •Innych występuje pod nazwą „Prawo międzynarodowe publiczne".
- •I inne dokumenty prawnomiędzynarodowe, o czym informują przypi-
- •§ 2. Społeczność międzynarodowa
- •§ 3. Prawo międzynarodowe
§2. Ludność
Stała JudnojicJest naturalnym składnikiem każdego państwa. Na
wet państwo watykańskie, które ma charakter zupełnie wyjątkowy
ma swoją ludność w liczbie S3.0_psób (1980 r.).
Państwa bardzo różnią się między sobą pod względem liczb;
ludności. Różnice wahają się od kilku tysięcy mieszkańców (Naun
- 9350 osób według danych z 1989 r.) do ponad miliarda (Chin:
- l 158230000 osób - pomijając ludność Tajwanu, liczącą ponad 2i
milionów według danych z 1991 r.)
Państwo jako suweren danego terytorium sprawuje zwierzchnie!
wo nadJudzmi znajdującymi się ńTTym terytorruin"'Zwrerźćhnictwi
temu w pełnym zakresie podlegają-wszystkie osoby przebywające n,
terytorium państwa, z wyjątkiem osób sprawujących funkcje organó\
innych państw lub też organizacji międzynarodowych. Osobom tyn
18 Yearbook ofthe United Nations 1975, s. 871-873.
103
- na podstawie prawa międzynarodowego - przysługują przywileje
i immunitety, co oznacza, że są one wprawdzie zobowiązane do
poszanowania prawa państwa przyjmującego, ale wielu normom tego
prawa nie podlegają, zwłaszcza tym, które mają zastosowanie w razie
bezprawnego postępowania. Z tego względu nie traktuje się ich jako
części składowej ludności państwa przyjmującego.
Z pynktu_widzęnia prawa międzynarodowego ludnośe-pąństwa
dzieli się na dwie kategorie - obywateli -tego państwa oraz
c u d z p z i e m c ów;
Obywatele stanowią główny substrat ludności państwa w sensie
jakościowym i ilościowym. Zupełnie wyjątkowe i przejściowe są przy-
padki, kiedy w państwie przebywa więcej cudzoziemców niż własnych
obywateli. Tak więc w Kuwejcie obywatele stanowili w .1983 r. 42,6%
ogółu ludności tego państwa, aczkolwiek rząd kuwejcki postanowił
przedsięwzięć środki zmierzające do zmiany tego stanu rzeczy.
Cała ludność państwa - zarówno obywatele, jak i cudzoziemcy
- podlega prawu tego państwa. Regulowanie sytuacji prawnej osób
podlegających jurysdykcji państwa należy do jego kompetencji we-
wnętrznej. Niektóre kwestie z tej dziedziny mają zarazem związek
z prawem międzynarodowym. Ponadto, państwa zawierają między
sobą umowy w sprawach dotyczących nie tylko cudzoziemców, ale
i swoich obywateli. Praktyka ta jednak nie czyni z nich podmiotów
prawa międzynarodowego.
Obywatelstwo - określane jeszcze w niektórych państwach mia-
nem poddaństwa - jest instytucją łączącą trwale pod względem pra-
wnym jednostkę ludzką z państwem. Więź ta nie ulega zerwaniu
wskutek wyjazdu za granicę, toteż zwierzchnictwo osobowe państwa
może przekraczać granice jego zwierzchnictwa terytorialnego. Obywa-
telstwo jest wprawdzie instytucją prawa państwowego, ale z funkc-
jonowaniem tej instytucji wiąże się kwestia rozgraniczenia zwierzch-
nictwa osobowego poszczególnych państw, co należy już do dziedziny
prawa międzynarodowego.
Wśród, cudzpzięmców można wyróżnić dwie kategorie-ludzi. Pier-
wszą i zazwyczaj o wiele liczniejszą kategorię stanowią ludzie będący
obywatela m'i innego lub ewentualnie innych państw.
Drugą kategorię stanowią ludzie nie będący obywatelami żadnego
państwa; określa się ich mianem bezpaństwowość ó w,- lub
apatrydów. - ..-.._..-.-'
104
Sprawy obywatelstwa państwa regulują w drodze swego ustawo-
dawstwa. Prawo państwowe jednak powinno brać pod uwagę wyma-
gania prawa międzynarodowego w tym zakresie. Tak więc konwencja
z dnia 12 kwietnia 1930 r. w sprawie niektórych zagadnień dotyczą-
cych końffiktu-Tistaw—w zakresie obywatelstwa stanowi, że każde
państwo jest władne określić w swym ustawodawstwie, kto jest jego
obywatelem, ale powinno to być zgodne z umowami międzynarodo-
wymi i zasadami prawnymi ogólnie uznanymi w przedmiocie obywa-
telstwa (art. l)19.
Ze względu na bardzo duże znaczenie instytucji obywatelstwa
zarówno dla państw, jak i dla jednostek państwa powinny starać się
uczynić zadość postulatowi, aby każdy człowiek był obywatelem
jakiegoś państwa, ale tylko jednego. Powszechna deklaracja praw
człowieka z dnia 10 grudnia 1948 r. głosi, że każdy człowiek ma
prawo do posiadania obywatelstwa20.
Stanem niepożądanym jest przede wszystkim bezpaństwowość,
która stawia jednostkę w sytuacji osoby pozbawionej macierzystego
państwa i jego opieki. Niekorzystne konsekwencje może mieć także
dwupaństwowość (podwójne obywatelstwo), a tym bardziej wielopań-
stwowość (wielorakie obywatelstwo) prowadzące do konfliktu między
obowiązkami względem różnych państw.
Państwa zawierają między sobą umowy międzynarodowe mające
na celu zapobieganie lub likwidowanie bezpaństwowości i wielopańst-
wowości, ale dotychczas zjawisk tych nie udało się wyeliminować
całkowicie ze stosunków międzynarodowych. Ich przyczyną są roz-
bieżności w ustawodawstwie poszczególnych państw dotyczącym
n a b y c-La. L u traty obywatelstwa.
Nabycie obywatelstwa może nastąpić przede wszystkim przez
urodzenie, ale także przez takie zdarzenia, jak zamążpójście czy
adopcja_ Czymś innym jest nadanie obywatelstwa cudzoziemcowi,
a więc obywatelowi innego państwa, względnie bezpaństwowcowi. Od
indywidualnego nadania obywatelstwa, czyli tak zwanej naturalizacji,
trzeba odróżniać uznanie za obywateli mniejszych czy większych grup
ludności w związku ze zmianami terytorialnymi.
568.
19 Dz. U. z 1934 r. Nr 27, póz. 217 i z 1937 r. Nr 47, póz. 361 i 362 i Nr 77, póz.
20 K. Kocot, K. Wolfke, op. <•»•(., s. 99.
105
Jeśli chodzi o nabycie obywatelstwa przez urodzenie, to państwa
stosują wobec tego zdarzenia albo zasadę Krwi (jus_sanguinis)
albo zasadę ziemi (ius soli), albo też przyznają priorytet jed-
nej z tych zasad względem drugiej. Rozbieżności ustawowe państw
w tym zakresie mogą prowadzić zarówno do podwójnego obywatel-
stwa, jak i do bezpaństwowości. Pierwszy przypadek zdarzy się,
gdy dziecko rodziców mających obywatelstwo państwa, które stosu-
je prawo krwi, urodzi się na terytorium państwa, które stosuje
prawo ziemi. Drugi przypadek zdarzy się natomiast wtedy, gdy
dziecko rodziców mających obywatelstwo państwa, które stosuje
prawo ziemi, urodzi się na terytorium państwa, które stosuje prawo
krwi.
Polska ustawa o obywatelstwie z dnia 15 lutego 1962 r. oparta jest
na zasadzie krwi, w rezultacie czego dziecko nabywa obywatelstwo
polskie przez urodzenie, jeżeli oboje rodzice są obywatelami polskimi
oraz jeżeli jedno z rodziców jest obywatelem polskim, a drugie jest
nieznane, bądź jego obywatelstwo jest nieokreślone lub nie ma żad-
nego obywatelstwa (art. 4)21. Zasada ziemi stosowana jest pomoc-
niczo wobec dziecka urodzonego lub znalezionego w Polsce, gdy
oboje rodzice nie są znani bądź nie jest określone ich obywatelstwo
lub nie mają żadnego obywatelstwa.
Oprócz urodzenia także zamążpójście jest zdarzeniem, które może
spowodować przeciwstawne skutki w świetle prawa o obywatelstwie
różnych państw. Zagadnienie obywatelstwa kobiet zamężnych daw-
niej regulowano przeważnie w myśl maksymy, że „żona idzie za
mężem". Według zaś konwencji z dnia 20 lutego 1957 r. ani zawarcie
małżeństwa, ani jego rozwiązanie pomiędzy obywatelami dwóch
państw nie wpływa samo przez się na obywatelstwo kobiety22. Nie
wszystkie państwa są jednak stronami tej konwencji.
Zarówno w związku z zamążpójściem, jak i przy wszelkich innych
okolicznościach zmiany obywatelstwa, szczególnie ważne jest shar-
monizowanie nabycia nowego obywatelstwa z utratą dawnego obywa-
telstwa. Sposobem uniknięcia podwójnego obywatelstwa—jest przy-
znanie takim ludziom prawa "o-p c j i, .czyli prawa wyboru jednego
z dwu posiadanych obywatelstw. ——•"•"
21 Dz. U. z 1962 r. Nr 10, póz. 49 z póżn. zm.
22 Dz. U. z 1959 r. Nr 56, póz. 334 i 335.
106
Utrata obywatelstwa może nastąpić w formie zwolnienie
z obywatelstwa lub pozbawienia obywatelstwa. Zwolnienie
z obywatelstwa łączy się na ogół z nabyciem obywatelstwa innegc
państwa^ natomiast pozbawienie obywatelstwa jest aktem zupełnie
wyjątkowym. Tak więc, według ustawy z dnia 15 lutego 1962 r
o obywatelstwie, obywatel polski, który przebywa za granicą może
być pozbawiony obywatelstwa polskiego, jeżeli naruszył obowiązek
wierności lub działał na szkodę żywotnych interesów Polski, jeżeli
nielegalnie opuścił terytorium Polski po dniu 9 maja 1945 r. lut
odmawia powrotu do Polski, jeżeli uchyla się od wykonywania obo-
wiązku wojskowego lub został za granicą skazany za przestępstwo
stanowiące zbrodnie pospolitą (art. 15). Przepis ten wymaga dalekc
idącej zmiany.
Problem z mi a n y. obywatelstwa może powstać w razie zmian
terytorialnych, zwłaszcza w razie cesji terytorialnej. Zmiana obywatel-
stwa nie następuje, jeżeli umowa o cesji terytorialnej przewiduje
przesiedlenie całej ludności na pozostałą część terytorium państ-
wa-cedenta. Następuje to natomiast wtedy, gdy umowa cesyjna prze-
widuje zmianę obywatelstwa całej ludności cedowanego terytorium.
co dawniej było regułą w stosunkach międzynarodowych.
Rozwiązanie pośrednie polega na tym, że umowa o cesji terytorial-
nej przyznaje całej lub części ludności prawo wyboru między obywate-
lstwem państa-cedenta a obywatelstwem państwa-cesjonariusza. Tak
więc na podstawie umów pólsko-radzieckich z jesieni 1944 r. osoby
narodowości polskiej i żydowskiej, które zamieszkiwały przedwojenną
wschodnią część terytorium państwa polskiego i które do dnia 17
września 1939 r. miały obywatelstwo polskie, mogły wybrać obywatel-
stwo polskie lub radzieckie, przy czym z wyborem obywatelstwa
polskiego wiązało się przesiedlenie. Inna rzecz, że można kwestiono-
wać legalność tej akcji, gdyż dotyczyła ona ziem, które w owym czasie
stanowiły jeszcze de iure część terytorium państwowego Polski.
Realizacja prawa państwa do określania, kto jest jego obywatelem
nie jest obojętna dla innych państw. Z jednej bowiem strony obowiąz-
kiem międzynarodowym państwa jest przyjęcie na swoje terytorium
każdego swego obywatela. Z drugiej zaś strony państwo sprawuje
w pewnym zakresie jurysdykcję osobową nad swoimi obywatelami
także wtedy, gdy znajdują się oni na terytorium innych państw oraz
na terytoriach nie podlegających jurysdykcji żadnego państwa. Koń-
107
sekwencją tego jest instytucja opieki dyplomatycznej, która
polega na tym, że państwo może występować wobec'mnycfr państw
i organizacji międzynarodowych w imieniu swoich obywateli, a jego
obywatele mogą korzystać z opieki swego państwa podczas pobytu na
terytoriach innych państw.
W związku z tym pozostaje koncepcja, według której między-
narodowa skuteczność obywatelstwa, wyrażająca się w prawie opieki
dyplomatycznej zależy od rzeczywistego, a nie tylko formalnego
związku jednostki z państwem. Koncepcja taka znalazła swój wyraz
w wyroku Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości w sprawie
Friedricha Notteboma, który - badać obywatelem Niemiec i prowa-
dząc interesy majątkowe w Gwatemali - nabył jesienią 1939 r. obywa-
telstwo Lichtensteinu bez nawiązania rzeczywistej więzi z tym państ-
wem.
Cudzoziemcem w jakimś państwie jest każda osoba nie będąca
obywatelem tego państwa. W świetle prawa polskiego natomiast nie
jest cudzoziemcem osoba będąca obywatelem innego państwa, jeśli
zarazem ma ona obywatelstwo polskie.
Wjazd cudzoziemca na terytorium państwa normalnie dochodzi do
skutku w wyniku współdziałania dwóch państw, to znaczy państwa
macierzystego oraz państwa obcego. Klasyczną formą indywidualnej
zgody na międzynarodowy ruch osobowy jest ze strony państwa
macierzystego paszport, a ze strony państwa obcego wiza. Pasz-
port może wyrażać zgodę na wyjazd do jednego państwa, grupy państw
lub do wszystkich państw świata. Z kolei wizy także mogą być różnego
rodzaju, a więc są wizy tranzytowe, pobytowe lub imigracyjne.
Zarówno wydanie paszportu swojemu obywatelowi, jak i udzielenie
wizy cudzoziemcowi jest suwerennym aktem państwa. W praktyce nie
ma państwa, które zamknęłoby całkowicie swoje granice przed wyjaz-
dami swoich obywateli czy też wjazdami cudzoziemców. Taka postawa
byłaby nawet sprzeczna z wynikającym z Karty Narodów Zjednoczo-
nych nakazem utrzymywania przyjaznych stosunków między państ-
wami. Niemniej jednak regulacja międzynarodowego ruchu osobowego
należy do kompetencji wewnętrznej państw, które dokonują tego mię-
dzy innymi w drodze wydawania specjalnych aktów prawnych.
W celu ułatwienia międzynarodowego ruchu turystycznego państwa
zawierają umowy, w wyniku których procedura przekraczania granic
państwowych zostaje mniej lub bardziej uproszczona. Dotyczy to
108
zarówno obowiązku posiadania paszportu, jak i obowiązku uzyskania
wizy. Tego rodzaju ułatwienia mają miejsce na zasadzie wzajemności,
chyba że państwa dobrowolnie zrezygnują z tego warunku. Tak więc
niektóre państwa zachodnio-europejskie jednostronnie zniosły obowią-
zek uzyskiwania ich wiz przez obywateli Stanów Zjednoczonych.
Znoszenie obowiązku posiadania paszportu, jak i znoszenie obo-
wiązku uzyskiwania wizy następuje w praktyce w stosunkach między
państwami zaprzyjaźnionymi, zwłaszcza między państwami jednorod-
nymi pod względem polityczno-ustrojowym. Tak więc państwa człon-
kowskie Rady Europy podpisały dnia 13 grudnia 1957 r. układ
uprawniający ich obywateli do przekraczania granic każdego z nich
na podstawie^ dowodów tożsamości, ale z zastrzeżeniem, że chodzi
o pobyty trwające nie dłużej niż 3 miesiące. Polska zawarła już
porozumienia o zniesieniu obowiązku uzyskiwania wiz w stosunkach
z kilkudziesięcioma państwami europejskimi i innymi.
Nadzwyczajną formą znalezienia się na terytorium innego państ-
wa jest uzyskanie jego azylu. Treścią instytucji azylu jest prawo
państwa do udzielenia schronienia cudzoziemcowi prześladowanemu
ze względów politycznych przez jego państwo macierzyste lub inne
państwo. Określenie politycznego charakteru przekonań czy działal-
ności osób, które mogą ubiegać się o azyl w państwach obcych, należy
do kompetencji tych państw. Taki charakter jest zazwyczaj przypisy-
wany także przekonaniom i działalności religijnej i naukowej.
Konstytucja polska z dnia 22 lipca 1952 r. w wersji pierwotnej
zawierała przepis przewidujący udzielanie azylu obywatelom państw
obcych prześladowanym za obronę interesów mas pracujących, walkę
o postęp społeczny, działalność w obronie pokoju, walkę narodowo-
wyzwoleńczą lub działalność naukową. W wersji zmienionej i pozo-
stawionej w mocy ustawą konstytucyjną z dnia 17 października 1992
r. przepis ten ogranicza się do stwierdzenia, że obywatele innych
państw i bezpaństwowcy mogą korzystać z prawa azylu na zasadach
określonych ustawą23. Rozszerzenie o bezpaństwowców kręgu osób,
które mogą ubiegać się o azyl, jest uzasadnione merytorycznie i zgod-
ne z prawem międzynarodowym.
Deklaracja w sprawie azylu terytorialnego uchwalona przez Zgro-
madzenie Ogólne ONZ z dnia 14 grudnia 1967-F—stanowi, że udziele-
23 Dz. U. z 1991 r. Nr 119, póz. 514.
109
nie azylu jest aktem pokojowym i humanitarnym^ Azyludzielony
przez państwo powinien być respektowany przez inne państwa. Prawo
azylu nie przysługuje osobom winnym zbrodni przeciwko pokojowi,
zbrodni wojennych oraz zbrodni przeciwko ludzkości24.
Od azylu terytorialnego, polegającego na udzieleniu zgody
na wjazd i osiedlenie się na terytorium państwa przyznającego azyl
należy odróżnić tak zwany azyl dyplomatyczny, który polega na
udzieleniu schronienia w pomieszczeniach przedstawicielstwa dyplo-
matycznego w obcym państwie. Taką możliwość przewidują niektóre
umowy między państwami Ameryki Łacińskiej, natomiast powszech-
ne prawo międzynarodowe nie zna tej instytucji.
Prawo polskie - oprócz udzielania azylu - przywiduje też moż-
liwość nadania cudzoziemcowi statusu uchodźcy w rozumieniu kon-
wencji z dnia 28 lipca 1951 r. oraz protokołu z dnia ,3-1 .stycznia
196725. Według tych aktów, uchodźcą jest osoba, która na skutek
uzasadnionej obawy przed prześladowaniem z powodu swojej rasy,
religii, narodowości i przynależności do określonej grupy_społecznej
lub z powodu przekonań politycznych przebywa poza granicami
państwa, którego jest obywatelem i nie może lub nie chce z powodu
tych obaw korzystać z ochrony tego państwa, a także osoba; Która nie
ma żadnego obywatelstwa i znajduje się, na skutek podobnej sytuacji,
poza państwem swojego zamieszkania, nie może lub nie chce z powo-
du tych obaw powrócić do tego państwa. ""
Każdy cudzoziemiec bez względu na sposób, w jaki znalazł się na
terytorium państwa obcego, podlega jurysdykcji tego państwa. Do
kompetencji każdego państwa należy określenie reżimu prawnego dla
cudzoziemców. Niekiedy państwa wydają specjalne akty prawne w tej
sprawie. W Polsce obowiązuje ustawa z dnia 29 marca 1963 r.
o cudzoziemcach26. ——
Regulując status prawny cudzoziemców, państwo powinno
uwzględnić zawarte przez siebie dwustronne umowy międzynarodowe,
a także wielostronne umowy dotyczące praw człowieka. Państwo nie
jest zobowiązane do całkowitego równouprawnienia cudzoziemców~ze
s. 97.
24 Human Rights. A Compilation of International Instruments, New York 1978,
25 Dz. U. z 1991 r. Nr 119, póz. 515 i 517.
26 Dz. U. z 1963 r. Nr 15, póz. 77 z późn. zm.
110
swoimi obywatelami, chyba że zobowiąże się do tego w umowie
międzynarodowej. Konwencja z dnia 7 marca.1966 r7o zlikwidowaniu
wszelkich form dyskryminacji rasowej specjalnie zastrzega, że jej
postanowienia nie dotyczą różnic w traktowaniu swoich obywateli
i cudzoziemców27.
W praktyce całkowite zrównanie w prawach cudzoziemców ze
swoimi obywatelami zdarza się bardzo rzadko. Najczęściej stosowany
jest system równouprawnienia częściowego, w którym równoupraw-
nienie obejmuje zasadnicze dziedziny życia, przy jednoczesnych ogra-
niczeniach w .zakresie praw politycznych, wykonywania niektórych
zawodów czy niektórych praw majątkowych. Nieraz stosuje się klau-
zule największego uprzywilejowania przyznającą obywatelom innego
państwa takie same prawa, z jakich korzystają obywatele jakiegokol-
wiek państwa trzeciego, najbardziej uprzywilejowanego pod tym
względem. Zarazem występuje zastrzeżenie, że korzystanie z praw
przewidzianych dla cudzoziemców uwarunkowane jest wzajemnością.
Opuszczenie terytorium państwa przez cudzoziemca zazwyczaj
odbywa się w drodze wyjazdu mieszczącego się w ramach zezwolenia
na przejazd lub pobyt w tym państwie. Szczególnymi formami opusz-
czenia terytorium państwa są ekstradycja oraz wydalenie.
Ek^tjfJidycj a polega na wydaniu państwu obcemu osoby ści-
ganej przez nie za popełnienie przestępstwa. Ekstradycji dokonuje
państwo, na terytorium którego taka osoba znajduje się. Z wnioskiem
o ekstradycję występuje natomiast państwo, któremu przysługuje
jurysdykcja„karna wynikająca z faktu, że na jego terytorium zostało
popełnione lub rozciągają się skutki popełnionego przestępstwa albo
też dlatego, że sprawca przestępstwa jest jego obywatelem. Rozpat-
rując ekstradycję przestępców ze stanowiska prawa międzynarodowe-
go, trzeba odróżnić sytuację, kiedy jest ona niedopuszczalna, od
sytuacji, kiedy jest ona obowiązkowa.
Ekstradycja jest niedopuszczalna w stosunku do osób, które dopu-
ściły się lub _są_ podejrzane o popełnienie tak zwanych przestępstw
P olU_ycznjLcJl^ Państwo moźe~me przyznać InTazylu^olitycznego,
^e v^zadnYm_razie nie powinno ich wydawać państwom, z których
strony istnieje_^roźba-ścigania. Wyjątkiem od tej zasady jest tak
^ana klauzula zamachowa przewidująca ekstradycję osób, które
27 K. Kocot, K. Wolfke, op. cit., s. 466-^80.
111
motywowane względami politycznymi dopuściły się zabójstwa osób
zajmujących kierownicze stanowiska państwowe. Trzeba przy tym
zaznaczyć, że ocena charakteru przestępstwa należy do państwa wy-
dającego.
Powszechne prawo międzynarodowe nie nakazuje wydawania in-
nym państwom sprawców przestępstw pospolitych. Prawnomię-
dzynarodowy obowiązek wydawania przestępców tej kategorii po-
wstaje tylko w stosunkach między państwami, które zawarły umowę
ekstradycyjną. W praktyce są to najczęściej umowy dwustronne.
Podstawową przesłanką wydania osoby innemu państwu jest po-
pełnienie przez nią tak zwanego przestępstwa ekstradycyjnego, a więc
czynu karalnego przewidzianego w umowie ekstradycyjnej. Przestęps-
twa te mogą być określane w dwojaki sposób. Metoda enumeracji
polega na wymienieniu przestępstw będących podstawą ekstradycji,
natomiast metoda eliminacji przyjmuje ogólną regułę, od której za-
strzega się wyjątki. Tak więc umowa między Polską ą Królestwem
Serbów, Chorwatów i Słoweńców z dnia 4 maja 1923 r. przewidywała,
że wydanie jest niedopuszczalne między innymi z powodu wykroczeń
przeciwko ustawom celnym, podatkowym lub innym ustawom skar-'
bowym28.
Umowy ekstradycyjne z reguły zawierają zasadę, że podstawą
wydania może być tylko czyn, który jest karalny zarówno w państwie
proszącym, jak i w państwie wydającym. Uznają one też zazwyczaj
tzw. zasadę specjalności, według której osobę wydaną można ukarać
tylko za przestępstwo, które było podstawą ekstradycji.
Często, aczkolwiek nie powszechnie, państwa wykluczają wydawa-
nie swoich obywateli. Według polskiego kodeksu postępowania kar-
nego z dnia 19 kwietnia 1969 r. wydania należy odmówić, jeżeli
osoba, której dotyczy wniosek o wydanie jest obywatelem polskim
albo korzysta w Polsce z prawa azylu. Wydania zaś można odmówić
między innymi z tego powodu, że przestępstwo zostało popełnione na
terytorium państwa polskiego albo na polskim statku wodnym lub
powietrznym (art. 534 k.p.k.)29. ~~~—~
Niezależnie od jakiejkolwiek umowy międzynarodowej państwa^
powinny wydawać sprawców zbrodni przeciwko pokojowi^zorodnf'
28 Dz. U. z 1929 r. Nr 2, póz. 16.
29 Dz. U. z 1969 r. Nr 13, póz. 96 z późn. z
112
wojennych i zbrodni przeciwko ludzkości. Do tej kategorii prze-
stępstw należy także zaliczyć piractwo morskie i powietrzne oraz
terroryzm.
Wydalenie polega na usunięciu jakiejś osoby przez państwo ze
swego terytorium. Może to dotyczyć wyłącznie cudzoziemców, a nie
swoich obywateli. Tak zwana banicja nie jest instytucją prawa mię-
dzynarodowego, a ewntualnie jej stosowanie byłoby obecnie sprzeczne
z prawami człowieka.
Wydalenie może mieć formę skutecznego nakazu opusz-
czenia terytorium państwa lub też formę deportacji, czyli
przymusowego odstawienia do granicy. Stosowanie wydalenia cudzo-
ziemców powinno być ograniczone do przypadków naruszania przez
nich prawa państwa pobytu i nie powinno mieć charakteru dys-
kryminacyjnego w stosunku do różnych państw.
