§ 3. Zasada samostanowienia narodów

Źródłem zasady samostanowienia narodów w prawie międzynaro-

dowym jest Karta Narodów Zjednoczonych (art. l p. 2 i art. 55).

Z dokumentów konferencji założycielskiej w San Francisco wynikają

następujące ustalenia:

1) zasada samostanowienia narodów jest organicznie związana

z zasadą równouprawnienia narodów,

2) istotnym elementem tej zasady jest swobodny i prawdziwy

wyraz woli narodów,

36

3) zasada ta ma charakter antyfaszystowski,

4) zasada ta nie sprzeciwia się dobrowolnym związkom narodów,

5) zasada ta dotyczy wszystkich narodów, bez względu na stopień

ich rozwoju i formę bytu politycznego,

6) zasada ta powinna być interpretowana w związku z innymi

postanowieniami Karty NZ4.

W czasie swojej działalności Organizacja Narodów Zjednoczonych

uchwaliła bardzo wiele różnego rodzaju aktów dotyczących zasady

samostanowienia narodów. Szczególne znaczenie mają jednobrzmiące

postanowienia obu Międzynarodowych Paktów Praw Człowieka

z dnia 16 grudnia 1966 r., gdyż mają one charakter umów między-

narodowych wiążących ich strony pod względem prawnomiędzynaro-

dowym. Artykuły te mają następujące brzmienie: „Wszystkie narody

mają prawo do samostanowienia. Na mocy tego prawa swobodnie

ustanawiają one swój status polityczny i swobodnie kontynuują swój

rozwój gospodarczy, społeczny i kulturalny" (art. l p. l)5.

Prawo do samostanowienia w ujęciu tego postanowienia, jak

i wielu innych, przysługuje wszystkim narodom. Uznając uniwer-

salny charakter zasady samostanowienia narodów trzeba jednak zara-

zem uwzględniać istotne różnice w zastosowaniu jej do państw

z jednej strony oraz do terytoriów kolonialnych z drugiej.

Zasada samostanowienia narodów nie jest identyczna z zasadą

suwerenności państw, co wynika choćby z niemożności utożsamiania

narodu z państwem. Interpretacja obu tych zasad prawa między-

narodowego wymaga uzgodnienia ich treści. Zasady te uzupełniają

się, warunkują wzajemnie, a niekiedy splatają się ze sobą do tego

stopnia, że trudno jest je odróżnić.

Większość państw współczesnych posiada ludność o dużym zróż-

nicowaniu etnicznym, co samo przez się nie jest sprzeczne z zasadą

samostanowienia narodów. Karta NZ wymaga natomiast, aby państ-

wa wielonarodowe przestrzegały w swym ustroju wewnętrznym rów-

nouprawnienia narodów. Spełnienie tego wymagania powinno na-

stąpić przede wszystkim w drodze pełnego równouprawnienia wszyst-

kich obywateli bez względu na narodowość czy rasę. Międzynarodo-

4 United Nations Conference on International Organization. Selected Documents,

Washington 1946, s. 482.

5 K. Kocót, R. Wolflce, op. cit.,s. 213.

37

woprawny obowiązek przestrzegania równouprawnienia narodów

może być realizowany w ramach różnych ustrojów konstytucyjnych,

podczas gdy wybór spośród nich należy do wyłącznej kompetencji

zainteresowanego państwa. Państwa wielonarodowe mogą samodziel-

nie i dowolnie zmieniać swój ustrój konstytucyjny, z tym jednak

zastrzeżeniem, że zmiany te nie powinny naruszać kardynalnego

warunku równouprawnienia narodów. Spełnienie tego warunku stwa-

rza domniemanie, że narody danego państwa tworzą dobrowolny

związek i zbędna, a nawet niedopuszczalna byłaby jakakolwiek ze-

wnętrzna weryfikacja tego stanu.

Według Karty NZ, o sprawach ustroju społeczno-politycznego

każdego państwa może decydować wyłącznie jego ludność bez in-

gerencji ze strony innych państw i ze strony ONZ. Właśnie do

ludności należy decyzja o utrzymaniu lub zmianie istniejącego ustro-

ju, co wynika zarówno z zasady samostanowienia narodów, jak

i z zasady suwerenności państw, które w takim przypadku ściśle

wiążą się ze sobą. Uznanie zasady pokojowego współistnienia

państw bez względu na ich ustrój społeczno-polityczny nie zmierza

do utrzymania politycznego status quo w skali światowej, lecz dopu-

szcza zmiany w układzie sił na arenie międzynarodowej, z tym

jednak zastrzeżeniem, że zmiany te powinny być rezultatem woli

zainteresowanych narodów i powinny wykluczać groźbę lub użycie

siły z zewnątrz.

Zasada samostanowienia narodów wymaga, aby ustrój społecz-

no-polityczny każdego państwa odpowiadał układowi jego sił we-

wnętrznych i był funkcją zmian w tym układzie. Żadne państwo ani

naród nie żyje w izolacji i nie sposób zapobiec ideologicznym wpły-

wom z zewnątrz na ich oblicze społeczno-polityczne. Tego rodzaju

oddziaływanie nie może być traktowane jako ingerencja sprzeczna

z prawem międzynarodowym. Wpływ czynników zewnętrznych na

sytuację wewnętrzną poszczególnych państw w żadnym razie nie

powinien naruszać art. 2 p. 4 Karty NZ, który zabrania stosowania

groźby lub użycia siły przeciwko integralności terytorialnej lub nie-

podległości politycznej jakiegokolwiek państwa. Na wszystkich państ-

wach ciąży obowiązek nieingerowania w sprawy wewnętrzne innych

państw i uszanowanie woli innych narodów.

Ze stanowiska zasady samostanowienia narodów, która w intenqi

autorów Karty NZ miała mieć charakter antyfaszystowski, iizasad-

38

niona była akcja mająca na celu ułatwienie narodowi hiszpańskiemu

wyłonienia rządu demokratycznego. Z inicjatywy Polski Zgromadze-

nie Ogólne ONZ uznało w rezolucji z dnia 12 grudnia 1946 r., że

frankistowski rząd Hiszpanii jest rządem faszystowskim, narzuconym

narodowi hiszpańskiemu przy pomocy państw „osi" oraz zaleciło

państwom członkowskim odwołanie przedstawicieli dyplomatycznych

z Madrytu6.

Całkiej inaczej należy oceniać na przykład uchwałę konferencji

państw amerykańskich w Punta del Este (styczeń 1962 r.), która

stwierdzała, że przyjęcie przez jakiekolwiek państwo członkowskie

Organizacji Państw Amerykańskich marksizmu-leninizmu jest niezgo-

dne z systemem międzyamerykańskim7. Zarówno stanowisko odma-

wiające narodom amerykańskim prawa wyboru ustroju socjalistycz-

nego, jak i tak zwana doktryna Breżniewa wykluczająca możliwość

zmiany ustroju społeczno-politycznego przez państwa, w których

ustrój socjalistyczny został już zaprowadzony, były zdecydowanie

sprzeczne z zasadą samostanowienia narodów.

Celem zasady samostanowienia narodów jest stworzenie takich

warunków, aby narody mogły żyć i rozwijać się według własnego

uznania. Nie chodzi natomiast o petryfikację mapy politycznej świata

zarówno w sensie układu sił ustrojowych, jak i w sensie układu

terytorialnego.

Narody są wyłącznymi dysponentami niepodległości swych

państw, więc tylko one mogą dokonać zjednoczenia dwu lub więcej

państw, rezygnując z odrębnego istnienia. Akt taki jest zgodny z zasa-

dą samostanowienia narodów, jeśli jest w pełni dobrowolny. Jest on

tak bardzo ważny i brzemienny w tak poważne konsekwencje, że

w jego podjęciu narody nie powinny być zastępowane przez nikogo

z zewnątrz. Nawet własne organy państwowe mogą tego rodzaju

decyzję podjąć pod warunkiem jej zgodności z życzeniami narodu

wyrażonymi w sposób bezpośredni lub ewentualnie pośredni, ale

jednoznaczny. W tej właśnie dziedzinie zaznacza się różnica między

suwerennością państw i samostanowienia narodów.

6 Resolutions adopted by the General Assembly during the second part of its first

session from 23 October to 15 December 1946, s, 63-64. ! '

7 „American Journal of International Law" 1962, Nr 2, Offirid Decumcnts,

8,601-616.

39

Istotnym elementem zasady samostanowienia narodów jest prawo

do secesji. Z uniwersalnego charakteru tej zasady wynika, że prawo

do secesji nie ogranicza się do narodów kolonialnych, ale może także

przysługiwać ludności integralnych części terytorium państwa. Praw-

nomiędzynarodowe kryterium legalności secesji stanowi działanie

wewnętrznych sił dezintegracyjnych. Państwa inne obowiązane

są w takiej sytuacji powstrzymać się od wszelkiej ingerencji. Secesja

powinna być wynikiem masowego ruchu zainteresowanej ludności

na rzecz oderwania się od dotychczasowego państwa w celu utworze-

nia odrębnego państwa lub ewentualnie przyłączenia się do innego

państwa. Poszanowanie zasady samostanowienia narodów wymaga,

aby państwo macierzyste nie stosowało przemocy wobec części swojej

ludności dążącej masowo do oderwania się, ale pod warunkiem, że nie

zachodzi ingerencja ze strony innego państwa czy państw.

W stosunku do narodów kolonialnych - w odróżnieniu od naro-

dów państw niepodległych - nie obowiązuje domniemanie, że ich

status czyni zadość zasadzie samostanowienia narodów. Przeciwnie

- status koloniany zakłada konieczność doprowadzenia poddanych

jemu narodów do stanu, w którym skorzystają one z prawa do

samostanowienia.

Obowiązywanie zasady samostanowienia w stosunku do narodów

kolonialnych znajduje swój wyraz w postanowieniach Karty NZ

dotyczących terytoriów niesamodzielnych (art. 73 b) i powierniczych

(art. 76). Prawo narodów kolonialnych do samostanowienia oznacza,

że prawo to przysługuje ludności każdego terytorium kolonialnego

stanowiącego oddzielną jednostkę geopolityczną. Zasada samostano-

wienia narodów nie wyklucza podziału jednego terytorium, ani połą-

czenia dwóch lub więcej terytoriów kolonialnych, jeśli odpowiada to

woli zainteresowanej ludności.

Zgodnie z Kartą NZ terytoria niesamodzielne i powiernicze mogą

osiągnąć różne formy bytu politycznego czyniące zadość prawu ich

narodów do samostanowienia. W toku swej działalności Zgromadze-

nie Ogólne ONZ uznało, że terytoria te mogą osiągnąć swe cele

polityczne w trojaki sposób: jako państwo niepodległe, w drodze

swobodnego stowarzyszenia się z państwem niepodległym lub przez

integrację z państwem niepodległym. Deklaracja zasad prawa między-

narodowego dotyczących przyjaznych stosunków i współdziałania

państw zgodnie z Kartą NZ z dnia 24 października 1970 r. stanowi, że

40

sposobami realizacji prawa do samostanowienia przez narody - nie

tylko kolonialne - jest powstanie państwa suwerennego i niepod-

ległego, swobodne stowarzyszenie się lub zjednoczenie z państ-

wem niepodległym albo ukonstytuowanie się w jakiejkolwiek innej

postaci politycznej swobodnie określonej przez naród. W dotych-

czasowej praktyce dekolonizacyjnej ONZ największe wątpliwości

i zastrzeżenia budziło tworzenie terytoriów stowarzyszonych, a więc

jednostek geopolitycznych, które same nie są państwami, ani też nie

zostają połączone z innymi państwami na zasadzie całkowitej rów-

ności.

Wola narodu kolonialnego na rzecz wyboru jakiejś formy bytu

politycznego może być wyrażona w różny sposób. Praktyka między-

narodowa ostatnich kilkudziesięciu lat wskazuje, że narody kolonial-

ne, które osiągnęły niepodległość, przeważnie manifestowały swą wolę

w sposób pośredni. Bezpośrednie badanie woli ludności terytorium

kolonialnego staje się bardzo ważne w przypadku, kiedy w rachubę

wchodzi dwa lub więcej rozstrzygnięć jej losu politycznego.