18. Беларускі нацыянальны рух у сакавіку-кастрычніку 1917 г.

Значна актывізаваўся ў гэты час беларускі нацыянальны рух. Перамога рэвалюцыі стварыла магчымасці для яго поўнай легалізацыі, ідэйнага і арганізацыйнага афармлення.

25-27 сакавіка 1917г. у Мінску адбыўся з’езд беларускіх арганізацый. З’езд вітаў перамогу Лютаўскай рэвалюцыі і заявіў аб падтрымцы Часовага ўрада. Галоўнае праграмнае патрабаванне з’езда – дзяржаўна-тэрытарыяльная аўтаномія Беларусі ў складзе Расійскай рэспублікі. Ядром беларускай тэрыторыі вызначаліся Мінская, Магілеўская, Віцебская, Гродзенская і Віленская губерні. Аўтаномная Беларусь павінна была мець свій прадстаўнічы орган з заканадаўчымі функцыямі – Беларускую краевую раду. З’езд выказаўся за рэформу народнай адукацыі, адкрыцце ў Беларусі універсітэта, выкладанне ў навучальных установах беларускай мовы. У якасці выканаўчага органа быў выбраны Беларускі нацыянальны камітэт (БНК). Старшыней БНК стаў дэпутат I Дзяржаўнай думы Скірмунт.

У дні працы з’езда аднавіла легальную дзейнасць Беларуская сацыялістычная грамада. БСГ выступала ў падтрымку Часовага ўрада, выказвалася за агульнанародную ўласнасць на зямлю і перадачу яе сялянам у адпаведнасці з працоўнай нормай, заявіла аб неабходнасці для Беларусі аўтаноміі ў складзе Расійскай рэспублікі. Вясной 1917г. былі заснаваны таксама Беларуская народная партыя сацыялістаў, Беларуская народная грамада і іншыя згуртаванні. У аснове іх праграм таксама ляжала патрабаванне аўтаноміі Беларусі, свабоднага развіцця беларускай мовы і культуры.

Аднак гэтыя ідэі пракладвалі сабе дарогу з вялікімі цяжкасцямі. Часовы ўрад, зыходзячы з эканамічных і геапалітычных інтарэсаў Расіі ў Беларусі, не падтрымаў аўтанамісцкай платформы, прадстаўленай яму БНК. Не адразу гэта праграма знайшла падтрымку і ў грамадскай думцы самой Беларусі. Сялянства было захоплена пытаннем аб зямлі і не выказвала выразных адносін да нацыянальнага самавызначэння. Адмоўна адбівалася на папулярнасць БНК і звязаных з ім арганізацый знаходжанне на чале кіруючага руху Скірмунта, які меў рэпутацыю цвердага прыхільніка памешчыцкага землеўладання.

Тым часам у асяроддзі сіл, прадстаўленых у Беларусі шматлікім чыноўніцтвам, мясцовымі групоўкамі, што кіраваліся дактрынай “заходнерусізму”, былі ажыццеўлены арганізацыйныя і ідэалагічныя захады ў процівагу БНК. У красавіку 1917г. у Гомелі тутэйшыя прыхільнікі “заходнерусізму” аб’ядналіся ў так званы Саюз беларускай дэмакратыі, які заявіў аб намеры процідзейнічаць імкненню некаторых беларусаў да аўтаноміі. Аналітычную пазіцыю заняў і ўтвораны ў маі ў Віцебску Беларускі народны саюз (БНС). 25-26 чэрвеня у Віцебску адбыўся з’езд прадстаўнікоў БНС, Саюза беларускай дэмакратыі і іншых аналагічных згуртаванняў, які выступіў супраць сепаратных і шавіністычных імкненняў, што зыходзяць ад імя невялікай групы насельніцтва Беларусі.

Падзеі сведчылі, што к лету 1917г. у Беларусі разам з супярэчнасцямі і канфліктамі, агульнымі для ўсей тагачаснай Расіі, абвастрылася супрацьстаянне і па нацыянальным пытанні.

8-10 ліпеня ў Мінску адбыўся з’езд беларускіх арганізацый. Цэнтральным на з’здзе стала пытанне аб будучым статусе Беларусі. Пасля дыскусій дэлегаты з’езда пацвердзілі праграму дзяржаўна-палітычнай і нацыянальна-культурнай аўтаноміі. Былі прыняты рэзалюцыі аб дапамозе бежанцам, адкрыцці ў Беларусі універсітэта і г.д., а таксама рашэнне скасаваць БНК і ўтварыць новы орган – Цэнтральную Раду беларускіх арганізацый. Было абвешчана, што яна грунтуецца на прынцыпах поўнага дэмакратызму, перадачы ўсей зямлі без выкупу працоўнаму народу і абароны інтарэсаў рабочых.

Дэмакратызацыя цэнтральнага органа паспрыяла далейшаму пашырэнню беларускаму руху. Адной з формаў далучэння да яго прадстаўнікоў розных сацыяльных груп былі культурна-асветныя, літаратурныя, тэатральна-мастацкія арганізацыі і суполкі. Сярод настаўнікаў усе большае разуменне знаходзіла ідэя беларусізацыі школы.

Сур’езным набыткам нацыянальнага руху з’явілася далучэнне да яго беларусаў-вяскоўцаў. На фронце, у тылавых гарнізонах, флоцкіх экіпажах салдаты і афіцэры беларускай нацыянальнасці аб’ядноўваліся ў культурна-асветныя гурткі, грамадска-палітычныя суполкі. Сярод нацыянальных вайсковых арганізацый ксе большую прыцягальнасць набывала ідэя стварэння воінскіх фарміраванняў па нацыянальна-тэрыіарыяльнай прыкмеце. Пэўныя колы расійскага камандавання гатовы былі скарыстаць гэтыя памкненні, разлічваючы, што таварысцкая агуртаванасць вайскоўцаў-землякоў дапаможа спыніць падзенне дысцыпліны і бяздольнасці войска.

У такіх умовах беларускі нацыянальны рух у войску здолеў аформіцца арганізацыйна. 18-24 кастрычніка у Мінску адбыўся з’езд воінаў-беларусаў Заходняга фронту з удзелам прадстаўнікоў беларускіх арганізацый. З’езд заклікаў гуртаваць сілы для барацьбы за тое, каб беларускі народ змог заняць месца ў расійскай рэспубліцы як роўны з роўнымі. Дэлегаты прызналі неабходным утварэнне беларускага войска, каб прадухіліць расчляненне Беларусі суседнімі дзяржавамі. Для кіраўніцтва гэтай справай была выбрана Цэнтральная беларуская вайсковая рада (ЦБВР) на чале з Рак-Міхайлоўскім.

Узніклая перспектыва з’яўлення ўзброенай апоры ўзмацніла настроі на арганізацыю ў Беларусі аўтаномнай сістэмы кіравання. На II сесіі Цэнтральнай Рады беларускіх арганізацый і III з’ездзе Беларускай сацыялістычнай грамады, якія праходзілі ў Мінску ў кастрычніку паралельна са з’ездам воінаў-беларусаў, была думка аб неабходнасці ўвядзення аўтаноміі знізу, явачным парадкам, без санкцыі агульнарасійскай улады. Для гэтага Цэнтральная Рада беларускіх арганізацый была пераўтворана ў Вялікую Беларускую раду (ВБР). Мелася на ўвазе, што новая структура папоўніцца прадстаўнікамі ад гарадскіх дум, земстваў і стане, такім чынам, зародкам вышэйшага органа ўлады аўтаномнай Беларусі.

Аднак размах і ўплыў беларускага нацыянальнага руху былі яшчэ недастатковыя для таго, каб ен мог выканаць патэнцыяльна ўласцівую яму ролю кансалідуючай сілы грамадства, якое гуртавалася б у межах уласнай дзяржаўнасці на прынцыпах нацыянальнай згоды.