20. Падрыхтоўка і правядзенне I Усебеларускага з’езда.

Кастрычніцкая рэвалюцыя 1917г. на Беларусі ўспрымалася неадназначна. Многія беларускія нацыянальныя партыі і арганізацыі прызналі ўладу Аблвыканкамзаха. Вялікая Беларуская Рада (ВБР), якая з кастрычніка 1917г. узначальвала беларускі нацыянальны рух, ахарактарызавала паўстанне бальшавікоў у Петраградзе як праяву анархіі, а Аблвыканкамзах лічыла выключна франтавым органам па той прычыне, што ў ім большасць складалі вайскоўцы і ў кіраўніцтве яго не было ніводнага беларуса.

Лідэры беларускага нацыянальнага руху прызнавалі Савецкую ўладу на тэрыторыі Расіі, але не жадалі прызнаваць яе на Беларусі. Большасць з іх успрымалі лозунг бальшавікоў аб самавызначэнні народа як патрабаванне свабоднага самавызначэння беларусаў, аддзяленне ад Расіі дзеля пабудовы вольнай Беларусі.

З тым, каб вырашыць далейшы лёс Бацькаўшчыны, ВБР 27 кастрычніка 1917г. у сваёй “Грамаце да ўсяго беларускага народа” звярнулася з адозвай склікаць на 5 снежня 1917г. у Мінску з’езд прадстаўнікоў беларускага народа. Даведаўшыся пра рашэнне ВБР правесці I усебеларускі з’езд, кіраўнік Аблвыканкамзаха Мяснікоў накіраваўся ў Петраград, дзе намерваўся дабіцца ад Народнага камісарыята па справах нацыянальнасцей забароны на скліканне з’езда. Але Наркамнац не пагадзіўся, бо гэта разыходзілася з абвешчаным Савецкай уладай правам нацый на самавызначэнне. У той жа час Наркамнац РСФСР прапанаваў Аблвыканкамзаху ўступіць у перамовы з іншай арганізацыяй, якая ў процівагу ВБР склікала б другі з’езд з мэтай паралізаваць намеры дабіцца аддзялення Беларусі ад Расіі. Такой арганізацыяй стаў Беларускі абласны камітэт пры Усерасійскім Савеце сялянскіх дэпутатаў у Петраградзе (БАК), у якім рашаючую ролю адыгрывалі левыя эсэры на чале з Канчарам, Караткевічам, Гольманам. Пачаліся перамовы з кіраўніцтвам БАК. Было вырашана склікаць Усебеларускі з’езд у Рагачове 15 снежня дзеля абароны цэласнасці Беларусі. Для гэтых мэт СНК у Петраградзе была выдзелена грашовая дапамога ў памеры 500 тысяч рублёў.

Пакуль Наркамнац вёў перамовы з БАК, ВБР завяршыла кампанію па вылучэнні дэлегатаў на I Усебеларускі з’езд, якія пакрыху пачалі збірацца ў Мінску. Ва ўмовах, калі скліканне з’езда стала рэальнасцю, БАК пайшоў на перамовы з ВБР. Пасля вострых дыскусій БАК і ВБР прыйшлі да рашэння аб правядзенні агульнага I Усебеларускага з’езда. 15 снежня 1917г. у Мінск з’ехаліся 1872 дэлегаты. Яны прадстаўлялі валасныя, павятовыя і губернскія земствы, зямельныя і дарожныя камітэты, настаўніцкія, бежанскія, беларускія нацыянальныя арганізацыі, беларускія арганізацыі арміі і флоту, Саветы рабочых і салдацкіх дэпутатаў, выканаўчыя камітэты ВБР, БАК, ЦБВР. У працэсе дыскусій вызначыліся тры асноўныя кірункі: цэнтр, правае і левае крыло. Цэнтр быў прадстаўлены ў асноўным дэлегатамі ад БСГ, да якіх далучылася частка беспартыйных і эсэраў. Правае крыло аб’ядноўвала памешчыкаў, прадстаўнікоў беларускіх арганізацый усходніх губерняў і клерыкальных груп. Левае крыло складалася з часткі дэлегатаў ад БСГ і членаў БСДРП. У далейшым дэлегаты з’езда падзяляліся на дзве вялікія групы: прыхільнікаў ВБР (радаўцы) і прыхільнікаў Аблвыканкамзаха (абласнікоў), якія мелі прыкладна аднолькавую колькасць рашаючых галасоў, што прадвызначыла вастрыню дыскусій.

Прэзідыўм з’езда быў сфарміраваны з прэзідыўма ВБР на чале са Смолічам і Варонкам, прэзідыўма ЦБВР на чале з Рак-Міхайлоўскім, прадстаўнікоў вядучых беларускіх нацыянальна-дэмакратычных арганізацый. Кіруючым органам з’езда стала Рада старэйшын беларускага з’езда. Старшынёй I Усебеларускага з’езда быў выбраны ўрач Серада.

Увечары 17 снежня 1917г. адбылося агульнае пасяджэнне з’езда, на якім быў абвешчаны праект рэзалюцыі “Аб самавызначэнні Беларусі і аб часовай краявой уладзе”. Дэлегаты паспелі прыняць толькі першы пункт рэзалюцыі, у якім гаварылася аб утварэнні новага органа краёвай улады – Усебеларускага Савета сялянскіх, салдацкіх і рабочых дэпутатаў. Улада Аблвыканкамзаха, СНК Заходняй вобласці і фронту не прызнавалася. Гэту рэзалюцыю СНК Заходняй вобласці і фронту расцаніў як спробу звергнуць Савецкую ўладу. Па яго рашэнні ў ноч на 18 снежня з’езд быў разагнаны, члены прэзідыўма арыштаваныя. Аднак сапраўдныя прычыны разгону I Усебеларускага з’езда заключаліся ў тым, што кіраўніцтва Аблвыканкамзаха наогул не прызнавала беларускую нацыю, разлічвала на перамогу сусветнай рэвалюцыі і ў такіх умовах не лічыла мэтазгодным ствараць беларускую дзяржаву.

Роспуск з’езда стаў гвалтам у адносінах да яго дэлегатаў. Гэта вымушаны быў прызнаць наркам РСФСР па справах нацыянальнасцей Сталін. Даведаўшыся аб дзеяннях Аблвыканкамзаха, Сталін патэлефанаваў яго кіраўніку Мяснікову і патрабаваў вызваліць арыштаваных членаў прэзідыўма Усебеларускага з’езда. Пазней дзеянні Аблвыканкамзаха і яго СНК былі абмеркаваны на пасяджэнні ЦВК РСФСР пад старшынствам Свярдлова, у якім прымалі ўдзел Канчар, Мяснікоў, Ландар, Фрунзе. Такім чынам, разгон Аблвыканкамзахам I Усебеларускага з’езда нанёс вялікія страты аўтарытэту Савецкай улады і ў пэўнай ступені падштурхнуў частку беларускага нацыянальна-вызваленчага руху на шлях адкрытай барацьбы супраць яе.

Удзень 18 снежня ў дэпо Лібава-Роменскай чыгункі сабраліся члены Рады з’езда. Радаўцы выказалі рашучы пратэст супраць акцыі Аблвыканкамзаха. Рэзалюцыя пратэсту была накіравана ў Петраград. На сходзе быў выбраны Выканаўчы камітэт, якому Рада перадавала свае паўнамоцтвы. Выканкам павінен быў прадстаўляць інтарэсы беларускага народа да склікання Беларускага Устаноўчага сойма. Да 9 сакавіка 1918г. Выканаўчы камітэт Рады Усебеларускага з’езда быў фактычна кіруючым органам беларускага нацыянальнага руху, які неаднаразова рабіў спробы ўстанавіць сувязь з СНК у Петраградзе, але ўсе яны закончыліся няўдачай.