19. Кастрычніцкая рэвалюцыя і ўстанаўленне Савецкай улады на Беларусі.

Лютаўская рэвалюцыя, якая скінула царскае самадзяржаўе, зрабіла Расію адной з самых дэмакратычных сярод дзяржаў удзельніц Першай сусветнай вайны. Ужо надышло лета 1917г., аднак ніводнага са злабадзённых пытанняў аб міры, зямлі, Устаноўчым сходзе Часовым урадам не было вырашана. Пагоршылася становішча ў эканоміцы. Узрасло беспрацоўе, цэны на спажывецкія тавары падняліся ў дзесяткі разоў, адчуваўся востры недахоп прадуктаў харчавання. І як вынік гэтага – узмацнялася незадаволенасць мас палітыкай Часовага ўрада.

Асабліва набалелым для Беларусі было пытанне аб міры. Насельніцтва краю пакутавала ад цяжару ўтрымання больш як двухмільённай арміі Заходняга фронту. Па напружанасці сацыяльнай барацьбы ў вёсцы Беларусь выйшла на трэцяе месца ў Расіі пасля Цэнтральна-чарназёмнага раёна і Паволжа. Абвастрэнне эканамічнага крызісу выклікала хвалю забастовак рабочых: у маі-чэрвені 1917г. іх было больш за 60. Салдаты выказвалі незадаволенасць палітыкай правядзення вайны да канчатковай перамогі.Пад уплывам антываеннай агітацыі бальшавікоў пачалося разлажэнне арміі. Дэманстрацыі ў шэрагу гарадоў Беларусі прайшлі пад бальшавіцкімі лозунгамі, якія былі накіраваны супраць Часовага ўрада.

3-5 ліпеня у Петраградзе і іншых цэнтрах Расіі па ініцыятыве ваеннай арганізацыі РСДРП(б) адбыліся ўзброеныя дэманстрацыі, якія выставілі патрабаванне перадачы ўлады ў рукі Саветаў. Але бальшавікі сутыкнуліся з рэзкім супраціўленнем дэмакратычных сіл. Бальшавіцкія арганізацыі аб’яўляліся па-за законам і разганяліся. Па палітычных матывах расфарміроўваліся вайсковыя злучэнні.

Бальшавікі Беларусі ў гэты час працягвалі змагацца за ўладу мірнымі палітычнымі сродкамі. 13 ліпеня 1917г. яны разам з прадстаўнікамі буржуазна-дэмакратычных партый і беларускіх нацыянальных арганізацый увайшлі ў камітэт рэвалюцыйных арганізацый, які ставіў сваёй задачай падтрымліваць парадак, заснаваны на загадах і распараджэннях Часовага ўрада і ЦВК Саветаў. У другой палове ліпеня Мінскі камітэт РСДРП(б) выступіў у блоку з меншавікамі на выбарах у гарадскую думу. Але з канца ліпеня бальшавіцкія арганізацыі пачалі прыірымлівацца іншай тактыкі.

Новая тактыка бальшавікоў вынікала з рашэння VI з’езда РСДРП(б), які ўзяў курс на захоп улады шляхам узброенага паўстання. Часовы ўрад страчваў кантроль за развіццём падзей. У абстаноўцы безуладдзя, эканамічнага хаосу і развалу фронту усё часцей у партыі кадэтаў чуліся заклікі да ўсталявання цвёрдай улады, бо Керанскі, прыхільнік буржуазна-дэмакратычнага развіцця краіны, ужо не задавальняў буржуазна-памешчыцкія колы Расіі. Наспявала ваенная змова. У жніўні 1917г. паміж Керанскім і Карнілавым было заключана сакрэтнае пагадненне пра замену ўрадавымі войскамі збальшавізаваных часцей Петраградскага гарнізона, што павінна было стаць першым крокам на шляху стварэння новага, больш моцнага кабінета Часовага ўрада. Для выканання гэтага пагаднення па загадзе Карнілава 24 жніўня 1917г. корпусы генералаў Крымава і Баграціёна пачалі рухацца ў напрамку да сталіцы. Керанскі пасля кансультацыі з думскімі дзеячамі прыйшоў да высновы, што планы Карнілава выходзяць за рамкі дамоўленасці пра ўтварэнне новага кабінета міністраў. Карнілаву было загадана здаць пасаду вярхоўнага галоўнакамандуючага і неадкладна прыбыць у Петраград, у якім было абвешчана ваеннае становішча. Керанскі абвінаваціў Карнілава ў здрадзе Радзіме, у паўстанні супраць Часовага ўрада ў тым, што ён трапіў пад уплыў бальшавікоў і дзейнічае ў адпаведнасці з планамі германскага генеральнага штаба.

На Беларусі звесткі пра выступленне Карнілава сталі вядомыя 28 жніўня. У буйных гарадах адразу пачалі стварацца антыкарнілаўскія камітэты. Франтавы камітэт Заходняга фронту (у Мінску) звярнуўся з адозваю да насельніцтва і арміі, у якой патрабаваў падпарадкоўвацца толькі Часоваму ўраду, заявіў пра неабходнасць арышту Карнілава і ўстанавіў кантроль за адпраўкай вайсковых часцей на Петраград. Быў створаны Часовы рэвалюцыйны камітэт Заходняга фронту, у які ўвайшлі прадстаўнікі франтавога камітэта, выканкамаў Мінскага Савета рабочых і салдацкіх дэпутатаў і Савета сялянскіх дэпутатаў, гарадской думы. Для захавання спакою і небяспекі былі абмежаваныя дэмакратычныя свабоды (слова, друкарні, сходаў), уводзілася цэнзура, устанаўліваўся нагляд за друкарнямі горада. Рабіліся захады, каб не даць магчымасць Карнілаву выкарыстаць войскі Заходняга фронту, каб перапыніць сувязь карнілаўскіх войск са Стаўкай у Магілёве.

У гістарычнай літаратуры замацаваўся пункт гледжання на гэты акт як на спробу ўсталявання ваеннай дыктатуры ў краіне, разгону Саветаў і іншых дэмакратычных арганізацый. У жніўні 1917г. паміж Керанскім, які ўзначальваў ваеннае міністэрства, і Карнілавым было заключана сакрэтнае пагадненне пра замену ўрадавымі войскамі збальшавізаваных часцей Петраградскага гарнізона, што павінна было стаць першым крокам на шляху стварэння новага, больш моцнага кабінета Часовага ўрада. Падставамі для такога пагаднення паслужылі пагаршэнне становішча на фронце (21 жніўня германскія войскі захапілі Рыгу) і актывізацыя бальшавікоў, якія ўзялі курс на ўзброенае паўстанне.

Пад час барацьбы з карнілаўшчынай у цэлым па краі стварылася адзінства ўсіх дэмакратычных сіл. Часовы ўрад адмежаваўся ад Карнілава і таксама ўключыўся у барацьбу з ім. У гэтых умовах адкравалася новая магчымасць для кансалідацыі ўсіх сіл дэмакратыі, у тым ліку і ўрадавых.

Восенню 1917г. яшчэ больш пагоршылася сацыяльна-эканамічнае становішча краіны. Значна знізіўся жыццёвы ўзровень насельніцтва. У народзе ўзраслі антыўрадавыя настроі. 25 кастрычніка 1917г. рабочыя і салдаты пад кіраўніцтвам ЦК РСДРП(б) скінулі Часовы ўрад. 26 кастрычніка II Усерасійскі з’езд Саветаў абвясціў Савецкую ўладу у цэнтры і на месцах, прыняў Дэкрэты аб міры і зямлі і ўтварыў Часовы рабоча-сялянскі ўрад – Савет народных Камісараў на чале з Леніным.

З восені 1917г. да красавіка 1918г. існавала Беларуская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя (БСДРП), якая была ўтворана ў Петраградзе на аснове Нарвенскай арганізацыі Беларускай сацыялістычнай грамады (БСГ) і налічвала спачатку 500 членаў, у асноўным рабочых. Партыя вяла палітычную і культурна-асветніцкую работу сярод беларусаў у Петраградзе і яго ваколіцах, мела прадстаўнікоў у Петраградскім Савеце. Члены БСДРП прымалі ўдзел у Кастрычніцкім узброеным паўстанні ў Петраградзе.

Аб кастрычніцкіх падзеях у Петраградзе ў Мінску стала вядома апоўдні 25 кастрычніка. У той жа дзень Мінскі Савет выдаў Загад №1, які абвяшчаў, што ўся ўлада ў горадзе пераходзіць да Савета. Адначасова з гарадской турмы і гаўптвахты былі вызвалены рабочыя і салдаты, з якіх быў сфарміраваны 1-ы рэвалюцыйны імя Мінскага Савета полк пад камандаваннем прапаршчыка Рамнёва. На бок Мінскага Савета перайшлі 37-ы і 289-ы запасныя пяхотныя палкі, што знаходзіліся ў Менску. Менавіта яны і склалі ўзброеныя сілы новай улады. Ва ўсе найбольш важныя ўстановы горада былі назначаны камісары, якія павінны былі ажыццяўляць кантроль за іх дзейнасцю. Уводзілася цэнзура, адстранялася ад кіравання гарадская дума. 26 кастрычніка было прынята рашэнне аб стварэнні Рэвалюцыйнага камітэта. Узначаліў камітэт Ландар. На Райкам ускладваліся задачы: не дапусціць адпраўкі войск з фронту, прадухіліць магчымыя выступленні супраць Савецкай улады, ажыццяўляць кантроль за яе ўсталяваннем на месцах, а таксама за выкананнем усіх загадаў новай улады.

Аднак 26-27 кастрычніка абстаноўка ў горадзе рэзка абвастрылася. Яшчэ 26 кастрычніка з асуджэннем паўстання ў Петраградзе выступіў з’езд салдат-сялян Заходняга фронту. Франтавы камітэт Заходняга фронту прыняў рашэнне стварыць новы орган улады – Камітэт выратавання рэвалюцыі Заходняга фронту. Камітэт павінен быў сфарміраваць у Мінску моцную ўладу для таго, каб не дапусціць хваляванняў, у тым ліку і на фронце.

27 кастрычніка Вялікая Беларуская Рада (ВБР) у сваёй “Грамаце да беларускага народа” асудзіла захоп улады бальшавікамі.

Камітэт увёў у Мінск Каўказскую дывізію і прад’явіў Мінскаму Савету ультыматум з патрабаваннем перадачы Камітэту ўсёй улады ў горадзе і на Заходнім фронце. Перавага сіл у гэты момант аказалася на баку Камітэта выратавання, і Мінскі Савет пайшоў на часовы кампраміс з ім.

Неўзабаве з прыбыццём па-бальшавіцку настроеных войскаў і браніраванага цягніка суадносіны сіл змяшчаліся на карысць бальшавікоў. Камітэт выратавання рэвалюцыі не адважыўся пайсці на ўзброены канфлікт. Уладу ў Мінску і на Заходнім фронце ўзяў у свае рукі ВРК Заходняй вобласці і фронту. Ён распусціў Камітэт выратавання, а яго старшыню Калатухіна арыштаваў. Арыштаваны быў таксама і галоўнакамандуючы Заходнім фронтам генерал Балуеў за адмову пачаць перамовы аб перамір’і з камандаваннем германскай арміі.

Пры дапамозе ВРК бальшавікі распускалі Саветы, у якіх не мелі пераважнай большасці, праводзілі іх перавыбары і такім чынам забяспечвалі ўсталяванне сваёй улады. Такі характар мела змена ўлады ў Віцебску і Гомелі. У Нясвіжы ВРК быў створаны 29 кастрычніка, Браславе – 5 лістапада, Вілейцы і Гарадку – 8 лістапада, Гомелі – 17 лістапада.

У больш складанай абстаноўцы разгортваліся падзеі ў Магілёве. Тут знаходзілася Стаўка Вярхоўнага галоўнакамандуючага, якая ўзначаліла барацьбу з бальшавікамі. Вакол яе групаваліся царскія генералы і афіцэры, замежныя ваенныя місіі, цэнтральныя органы буржуазна-ліберальных і дэмакратычных партый. Стаўка прымала экстранныя меры, каб не дапусціць перамогі бальшавіцкага паўстання, адклікаючы з фронту вайсковыя фарміраванні і накіроўваючы іх у Петраград і Маскву.

Эсэра-меншавіцкае кіраўніцтва Магілёўскага Савета патрабавала ад бальшавікоў стварэння аднароднага сацыялістычнага ўрада, што прывяло б да супрацоўніцтва ўсіх дэмакратычных сіл як гарантыі супраць узнікнення грамадзянскай вайны. Бальшавікі ігнаравалі гэтае патрабаванне. Савецкі ўрад аб’явіў генерала Духоніна знятым з пасады выконваючага абавязкі Вярхоўнага галоўнакамандуючага рускай арміяй за адмову пачаць перамовы з немцамі аб перамір’і. У Магілёў былі накіраваны прабальшавіцкія ўзброеныя сілы. Стаўка была ліквідавана, а ўлада ў Магілёве перайшла ў рукі ВРК. Вярхоўным галоўнакамандуючым быў назначаны прапаршчык Крыленка.

Хутка і бяскроўна пераходзіла ўлада ў рукі бальшавікоў у арміях Заходняга фронту, дзе бальшавікі мелі шматлікія партыйныя арганізацыі і значную падтрымку. Многія салдаты, якія падтрымлівалі бальшавікоў, спадзяваліся, што бальшавікі, захапіўшы ўладу, створаць аднародны сацыялістычны ўрад і забяспечаць скліканне Устаноўчага сходу.

У лістападзе 1917г. у Мінску прайшлі з’езды: з’езд Саветаў рабочых і сялянскіх дэпутатаў Заходняй вобласці, III з’езд Саветаў сялянскіх дэпутатаў Мінскай і Віленскай губерняў і II з’езд армій Заходняга фронту. Створаныя трыма з’ездамі выканкамы аб’ядналіся ў Выканаўчы камітэт Заходняй вобласці і фронту – Аблвыканкамзах. Яго старшынёй стаў бальшавік Рагозінскі. Тады ж быў створаны і выканаўчы орган – Савет Народных Камісараў (СНК) на чале з Ландарам.

У лютым 1918г. бальшавікі амаль завяршылі працу па ўсталяванні Савецкай улады ў губернях, паветах, валасцях. Адначасова праводзілася ліквідацыя органаў мясцовага самакіравання: гарадскіх дум, упраў, земскіх устаноў і інш. Іх функцыі ўзялі на сябе Саветы.