36.Жоғарғы және арнаулы орта білім беретін оқу орындарының ашылуы мен оның маңызын талдаңыз.

Тәуелсіздігімізге қол жеткізгеннен кейінгі маңызды мәселелердің бірі – білім саласы. 1992 ж. «Білім туралы» Заң ҚР білім жүйесін реформалауға жол ашып, республикадағы білім беру үдерісіндегі барлық типтік ережелер мен «Жоғары білім туралы» заңды дайындауға негіз болды. . Қазақстан Республикасының 1993 ж. 28 қаңтарда қабылданған Конституция республиканың әрбір азаматы мемлекеттік оқу орындарында тегін орта, орта кәсіптік, жоғары біліммен қамтамассыз етілетін білім алуға құқылы екендігін растады. 1993 ж. Конституцияға сай 1993 ж. қабылданған Қазақстан Республикасының «Жоғары білім туралы» заңы азаматтардың жоғары білім алуға жағдай жасалды. Жоғары білім берудің құқықтық базасының әрі қарай дамуы 1995 ж. 30 тамызда қабылданған Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясында қарастырылды. Бұл Конституцияның 30-бабында мемлекеттік оқу мекемелерінде азаматтарға тегін орта білім алу кепілдендірілген. Жоғары оқу орындары – экономиканың, ғылым мен мәдениеттің түрлі салалары үшін жоғары білімді мамандар, ғыл. және педагог мамандар даярлайтын, жоғары білімді мамандар даярлау ісін жетілдіруге бағытталған ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізетін, өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, мәдениет, т.б. салаларда еңбек ететін мамандардың біліктілігін жетілдіретін оқу орындары. Жоғары оқу орындарына академиялар, университеттер, институттар, т.б. жатады.

Қазақстандағы тұңғыш жоғары оқу орны – 1928 ж. Алматыда ашылған Қазақ педагогикалық институты. Бірінші жылы онда 124 студент, 9 мұғалім болды. Алғашқы оқытушылар қатарында А.Байтұрсынов, М.О.Әуезов, С.Сейфуллин, Қ.Қ.Жұбанов, т.б. дәріс оқыды. Бұдан кейін Алматы малдәрігерлік ин-ты (1929), Қазақ ауыл шаруашыфлық институты (1930), Қазақ медициналық институты (1931), Орал пед. институты (1931) ашылды. 1932 ж. Қазақстанның 6 Жоғары оқу орындарында 2 мың студент оқыды, оның 40,5%-ы қазақ жастары болды. 1934 ж. Қазақ мемл. университеті мен Кен-металлургия институты ашылды. 1950–60 ж. Ақтөбе, Атырау, Тараз, Қостанай, Көкшетау, Өскемен, Павлодар, Петропавл, Ақмола (қазіргі Астана) қ-ларында педагогикалық институттар, Ақтөбе, Қарағанды, Семей, Ақмолада медицина институттар, Алматыда халық ш., Қарағандыда политехнология және кооперативтік, Павлодарда индустриал, Өскеменде жол құрылысы, Ақмолада инженер құрылыс, Таразда гидромелиоративтік-құрылыс және технология институттары, 1986–87 оқу жылында Қазақстанда 55 Жоғары оқу орындарында 247 мыңнан астам студент оқыды. Кеңес өкіметі жылдарында Жоғары оқу орындарын ректор, оның ф-ттерін декан басқарды. Оқу-әдістемелік және ғыл.-зерт. жұмыстарын кафедралар ұйымдастырды. Жоғары оқу орындарының немесе ф-ттің атқаратын негізгі қызметіне орай тиісті шешім қабылдау үшін ректор немесе декан басқаратын ғыл. кеңес құрылды. Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін Қазақстандағы Жоғары оқу орындарыдары елеулі құрылымдық өзгерістерге ұшырады. Республиканың жоспарлы экономикадан бас тартып, нарықтық экономика жолын таңдауына байланысты бұрыннан қалыптасқан Жоғары оқу орындарын қайта жасақтап, оларды басқаруды жетілдіру (ықшамдау, қосу, тарату) және соған орай әлеум. сұраныс пен талапқа жауап бере алатын сапалы мамандар даярлау қажеттілігі туындады. Сонымен қатар өзге меншік нысандары тәрізді Жоғары оқу орындарын да ішінара мемлекет иелігінен алу, жекешелендіру процесі жүргізілді, сондай-ақ көптеген мемлекеттік емес Жоғары оқу орындары құрылды. Оқу жылы 2 семестрден құралады. Әр семестр соңында студент сынақтан өтіп, емтихан тапсыруы тиіс. Соңғы курс студенттері барлық бағдарламалық жұмыстарды орындап, сынақтардан өткен соң, мемлекеттік емтихан тапсырады. ТехнологиялықЖоғарыоқуорындарындадипломдықжоба, кейбіреулеріндедипломдықжұмысқорғалады. СоныменқатарөндірістенқолүзбейоқитындарүшінЖоғарыоқуорындарыныңкешкіжәнесырттайоқубөлімдеріұйымдастырылған. 2001 ж. 5 шілдедеҚазақстанРеспубликасыПрезидентініңЖарлығымен 8 Жоғарыоқуорындарынаерекшемәртебеберілді. Олар:1/ Қазақ Ұлттық ун-ті,2/ Еуразия ун-ті,3/ Қаз Ұлттық агр.ун-ті, 4/Қаз. Ұлт. Техникалық ун-ті,5/ Қаз. Ұлт. Медицина ун-ті, 6/Қаз.Ұлт. өнер академиясы, 7/Қаз.Ұлт. консерваториясы,8/ Қаз.Ұлт. музыка академиясы.Ерекше мәртебесі бар Жоғары оқу орындарына құрылымы мен құрамын жасақтап, еңбекақы тағайындауда, оқу, ғыл. және әдістемелік жұмыстарды жүргізуде, жоғары білім беру жүйесін дамытуда, ғыл.-пед. мамандарға доцент және проф. ғыл. атағын тағайындауда, т.б. мәселелерде еркіндік беріледі. 2001 ж. 19 шілдеде 58 Жоғары оқу орындары мемл. аккредитациялаудан өтті. Осы жылы мемл. емес оқу орындарының саны 121-ге жетті. ҚазақстандағыЖоғарыоқуорындарының 73%-ы мемл. емесоқуорындары.