41.Экологиялық дағдарыстар және Семей полигонындағы ядролық сынақтардың зардаптарын талдаңыз:

Экологиялық дағдарыстар:Тоқырау атына ие болған 1970-80 жж.республиканыңқоғамдық-саясиөмірінде де күрделіжағдайқалыптасты. КОКП-ныңәлеуметтік-экономикалықсаясаттажібергенқателіктеріменкемшіліктеріқоғамдамуының - экология, мәдениет, ғылым, ұлтсаясатыжәнет.б. салаларынадаәсерінтигізбейқойғанжоқ.Қордаланған проблеманың бірі - Қазақстанның экологиялық жағдайы еді. Қазақстанда қоршаған ортаның проблемалары негізінен 1960-жылдардың аяғына қарай шиеленісе түсті. Бұл өнеркәсіптің шексіз өсуінің, ғылыми, әскери зерттеулерді жүргізуде табиғи ресурстарды ойланбай, қалай болса солай пайдаланудың, ел территориясына әскери полигондарды орналастырудың нәтижесінде болды. Сырдария мен Әмудария өзендерінің суын пайдалануда ысырапқа жол берілді. Арал теңізі суының тартылуы тек Қазақстанға ғана емес, бүкіл Орталық Азия өңіріне үлкен экологиялық апат әкелді. Арал теңізінің суы үш есе азайып, бұрыңғы жағалаудан кей жерлерде 80 шақырымғ дейін ығысып, деңгейі 49 метрлік белгіге дейин төмендеді. Теңіздің құрғап қалған табанының өзі 30 мың шаршы шақырымға жетті.Одан ұшып жатған тұзды боран мыңдаған шақырымға дейін жер бетін басып, қоршаған ортаны әбден бүлдірді, мұздықтарды ерітті, даланың шөбін, егінді тұздандырды. Оның құрамында минералды тыңайтқыштардан қалған химиялық улы заттар да мол болды. Арал өңірінің шаруашылығы қатты зардап шекті. Мұндағы балық шаруашылығы шығынға ұшырады. Өкпе, ентікпе аурулары көбейіп, балалар өлімі күрт артты.Экологиялық жағдайдың шиеленісуі ірі кәсіпорындар шоғырланған Алматы, Қарағанды, Шымкент, Жамбыл, Өскемен, Теміртау тәрізді қалаларда да көрініс тапты. Оның себебі, зауыттарда, фабрикаларда, кен орындарында, көп жылдар бойы технологиялық үдерістер жаңартылмады, табиғи ресурстарды ысырапсыз пайдалану ескерілмеді. Өндірістік зиянды қалдықтарды суға, ауаға, топыраққа араластыруға тосқауыл жасалмады.

Семей полигонындағы сынақтардың зардаптарын талдаңыз: Әкімшіл-әміршіл жүйенің жанталаса қарулану саясаты Қазақстанды Кеңестік империяның қорғаныс кешенінің үлкен ядролық полигонына айналдырды.Қазақстан территориясында атом т.б. қарулардың түрін сынау үшін Семей ядролық,Капустн Яр, Орал, Сарышағандағы полигондар жұмыс істеді. 80-жж. әртүрлі әскери обьектілер республиканың 18 млн га жерін алып жатты. Ал Семей полигонының жалғыз өзі 8372 шаршы шақырым жерді алды.Республикада орналасқан полигондарда барлығы 500-ден астам ядролық қару жарылды. Полигонға жақын аудандарда жемшөп пен мал шаруашылық, өнімдерінде цезийдің, стронцийдің мөлшері 30-100 есе жоғары, 1949-1985 жж. радиацияға ұшыраған адамдар, онкологиялық сипаттағы аурулардан қайтыс болғандар Семей өңірінде 7 есе өскені, бала өсімінің азайғаны, психикалық және өз-өзіне қол салу дерттерінің күрт өсуі байқалды. Ресми мәіметтер бойынша Семей полиглнында 1949 жылдан 1963 жылға дейін кезеңде ауада қуатты әр-түрлі 113 ашық жарылыс жасалған. 1964 жылдан 1989 жылдың 14 қазанына дейінгі аралықта қуатты 150 килотоннаға дейін 343 жерастылық жарылыс жасалған. Кеңес еліндегі ядролық қару сынақтарының 70пайызға жуығы Семей полигонында өткізілді, қазақ жерінде ядролық қалдықтарды көметін орындардың саны 300-ге жетті. Семей өңірінің және олармен іргелес жатқан Қарағанды, Павлодар, Өскемен облтарының тұрғындары арасында қатерлі ісік, қан ауыруымен ауыратындар көбейіп кетті.Адамдар арасында жүйке дертіне ұшырау, өзіне-өзі қол жұмсау, шаштың түсуі, тері аурулары жиілеп, бұрын медицинада байқалмаған белгісіз індеттер бой көрсете бастады. Балалар өлімі, бір жасқа дейінгі нәрестелер шетінеуі, іштен мүгедек болып тууы көбейді.Семейполигонынанбасқа әр жылдардаРеспубликатерриториясында 27 жердеқуатыәртүрлі 38 ядролықжарылысжасалды. Бұндайжарылыстар, әсіресе, Атырауоблысындакөбірекболды, мұндажаппайқырып-жоятынқарудың 17-сі сыналған. 1989 ж. 29 ақпандаСемейжеріндегіжарылыстыңсәтсіздігіайналадағыортағарадиоактивті газ шығарғанытуралы хабар халыққозғалысынтуғызды. ОлжасСүлейменовбастағанантиядролық «Невада-Семей» қозғалысықұрылды. Абайауданындамыңдағанадаммитингігешығып, қатысушыларбір-бірдентасалып, шағын тау жасады. Бұлолардыңядролыққарудытоқтатуғақарсыжасағанәрекетіеді. Республика халқының, «Невада-Семей» халықаралық ядролық апатқа қарсы қозғалысының әрекеттеріне қарамастан орта есеппен 1989-1991 жж. жылына 27 жер асты, 14 әуеде ядролық сынақ жасалынып отырған. Тіпті айына 30-40 рет сынақ жасаған кездер де болған екен.1991 ж. 29 тамызда Семей ядролық сынақ полигонын жабу туралы Н.Ә.Назарбаев №409 жарлыққа қол қойды. Бұл адамзат тарихындағы өзгеріс болды. Ерікті мемлекеттер ядролық, термоядролық сынақтарды тоқтатты. Зардаптарын жою туралы Заңдар кешенін қабылдауға байланысты, Қазақстанның №708 қаулысымен Семей «экологиялық апат аймағына» айналды.