37. Хрущевтың жылымығы жылдарындағы Қазақстан

1953жылы наурыздың бас кезінде Сталин қайтыс болғаннан кейін көктем-жаз айларында КСРО -ның жоғарғы партиялық мемлекеттік басшылығында орын алған билік үшін жанталасқан күрес елдің болашақта даму бағытын айқындаумен тығыз байланысты болды.Билікке күрес барысында әуелі маусымды кезінде БМСБ (ОГПУ), ІІХК (НКВД) басқарып, әкімшіл-әміршіл жүйенің адамзатқа қарсы жасаған қылмыстарды заңдастырған Берия тұтқындалып желтоқсанда ату жазасына кесілсе, 1954-1957 жж. аралығында Сталиннің жеке басына табыну және Молотов, Каганович, Маленковтың "партияға қарсы тобының жікшілдік әрекетін " айыптаудан кейін мемлекет басшылығына Хрущев келеді. 1956 ж. ақпан айында өткен КОКП-ның ХХ съезі Сталиннің жеке басына табынушылықты айыптады.Мыңдаған кінәсіз сотталған адамдар лагерлерден босатылып, партияның көрнекті қайраткерлері ақталды. Тұтқындағылардың ісін сол лагерлерде қарау үшін 90 арнайы комиссия құрылып, 1956-1957 жж. жарты милионнан астам адам ақталды. Олардың қатарында С.Асфендияров, О.Жандосов, О.Исаев, Л.И. Марзоян, С.Меңдешов, Н.Нұрмақов, М.Масанчи, А.Розыбакиев және т.б. партия, мемлекет қайраткерлері болды. "Жылымықтың" шектеулі межелеріне қарамастан Қазақстан мәдениеті, ғылымы мен білімі де біршама табыстарға жетті. Әдебиет:Республика әдебиеті жазушылар С. Мұқанов, Ғ. Мұстафин, Ғ. Мүсірепов, Ә. Нұрпейісов, Т. Ахтанов, Б. Момышұлы, ақындар Қ. Аманжолов, Х. Ерғалиев, Х. Бекхожин, драматургтер Ә. Әбішев, Ә. Тәжібаев және басқалардың жаңа шығармаларымен байыды. 1955 ж. М. Әуезов "Абай жолы" роман эпопеясын аяқтап әлемге танылды. 1959 ж. оған Лениндік сыйлық беріліп,1961 ж. әдебиет және өнер институты ұйымдастырылып, оған М. Әуезов есімі берілді.Ғылым:50-ші жылдардың соңына қарай республика Ғылым академиясының жүйесінде 50 ғылыми зерттеу мекемелері жұмыс істеді. Олардың қатарында академик И.В. Курчатовтың бастамасымен ядролық физика саласындағы жұмыстарға бастама жасалынып,физико-техникалық институт ядролық физика институтына айналып, атом реакторының құрылысы басталды. 1958 ж. КСРО мен Қазақ КСР Ғылым академиясының ғарыштық сәулелердің Тянь-Шань ғылыми станциясы құрылады. Академияның бірсыпыра ғылыми зерттеулерін әлем таныды.1958 жылы Орталық Қазақстанның комплексті металлогендік әрі болжамдық картасын жасағаны және оның методикасын зерттегені үшін ғалымдар И.И.Бок, Р.А.Борукаев, Г.Ц. Медоев, Д.Н. Казанли, Қ.И. Сәтпаев және басқалар Лениндік сыйлыққа ие болды.Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық жағдайы. «Жылымық» жылдарындағы Қазақстанның халық шаруашылығының дамуының негізгі бағыттары 1952 жылы өткен КОКП ның XIX съезінде қабыданған халық шаруашылығын дамытудың 1951-1955 жылдар аралығындағы 5-ші бесжылдық, 1956 жылы өткен XX съезде қабылданған 6-шы бесжылдық, 1959 жылы XXI съезінде қабылданған 1959-1965 жылдарға арналған жеті жылдық жоспарлармен белгіленді. «Жылымық жылдары» Қазақстанның бүкілодақтық еңбек бөлінісіне қатысуының арта түсуіне байланысты қара және түсті металлургия мұнай және газ, химия және мұнай химиясы шапшаң дамыды, титан, магний, глинозем, шойын, кокс, синтетикалы каучук, көтеру крандарын, электродвигательдерін, сым созатын жаңа стандар және ұста-пресс машиналарын, темір-бетон жабдықтарын, цемент, асбест, кірпіш және басқаларын өндіретін бірсыпыра жаңа өнеркәсіп салалары пайда болды. Пайдалануға Өскемен қорғасын-мырыш комбинаты, Зырянов қорғасын комбинатының байыту фабрикасы, Соколов-Сарыбай кен байыту комбинаты, Қаратау тау-кен комбинатының Ащысай руднигі, Ақтөбе хромит қоспасы, Өскемен конденсат, Шымкент гидролиз зауыттары, Өскемен су-электр станциясы, Бұқтарма су-электр станциясының бірінші кезегі, Жезқазған, Жамбыл және Қарағанды жылу электр станциялары пайдалануға берілді. Қарағандының, Павлодар және Оңтүстік Қазақстанның жаңа көмір аудандары, Екібастұздың алғашқы ірі көмір разрезі қатарға қосылды. Осылардың арқасында 1960 жылы Қазақстанда 17,3 млн тоннаның орнына 32,3 млн. тонна көмір өндірілді. Екібастұз көмірі Оралға, Сібірге жіберіле бастады. Республикада 1960 жылы 1950 жылғы 2,6 млрд. квт. сағаттың орнына 10,6 млрд квт. сағат электр қуаты өндірілді. Электростанция жүйелеріне басшылық орталықтандырылып Алтай, Алматы, Қарағанды, Оңтүстік Қазақстан энергожүйелері құрылды. Жеңіл және тамақ өнеркәсібінде:Тамақ өнеркәсібінде Ақтөбеде, Шымкентте, Жамбылда және Теміртауда жаңа ет комбинаттары, 15 сүт зауыты, 22 нан зауыты, Шу қант және Алматы маргарин зауыттары өз өнімдерін бере бастады.