54.Мамандарды дайындаудың үш деңгейлі жүйесін енгізу: бакалавр – магистр - PhD доктор

 Елбасымыз    «Тиісті білім мен білік алған еліміздің кез келген азаматы әлемнің кез келген елінде қажетке жарайтын маман болатындай деңгейге көтерілуі керек»-деген болатын. Ол үшін біз қазақстандық жоғары оқу орны берген дипломының шетелде де жарамдылығын қамтамасыз етуіміз керек.  Біздің дипломды шет елде мойындауы үшін біз халықаралық стандарттарға сай білім беріп, шетелдіктердің қазақстандық мамандарға деген сұранысын тудыруымыз қажет.  Егер біз өз сорпамызда қайнай берсек, әлемдік білім кеңстігіне енуге ұмтылыс жасамасақ  біз даярлаған мамандар бір шеңберде қалып қоятыны анық. Сондықтан  қазіргі таңда қазақстандық жоғары оқу орындары еуропалық білім кеңістігіне қосылуда. Еліміз бойынша 145 жоғары оқу орны бар. ( 9-ы ұлттық, 1-і халықаралық, 13-і азаматтық емес, 90-ы жекеменшік, 32-і мемлекеттік).  Осы жоғары оқу орындарының 30-ы Болон процесіне мүше болып Университеттердің Ұлы Хартиясына қол қойды.

    Болон процесінің негізгі мақсаты - білім жүйесінің барлық салаларының басын қосып, бір бүтінге айналдыру болып табылады. Болон процесінің тарихына аз-кем тоқтала кетейін. 

      Декларацияның түпкі тарихы 1988 жылы Еуропаның ең ежелгі білім ордасы болып саналатын Болонья (Италия) университетінің 900 жылдығына арналған ректорлар форумынан бастау алған.  Сорбонна (Франция) университетінің мерейтойына қатысуға келген Албания, Италия, Франция және Ұлыбритания білім министрлері қолдап, болашақта заңдары, стандарттары және ережелері бар жалпыеуропалық білім кеңістігін қалыптастыру туралы коммюнике жасаған болатын. Бір-бірінен мәдениеті, тілі, ділі және салт-дәстүрлері бойынша алшақ жатқан елдердің білім саласында мұндай ынтымақтастықты орнатуына әлем күмәндана қараған еді. Дегенмен, бір жылдан соң, атап айтсақ 1999 жылдың 19 маусымында Болонья қаласында арнайы декларация қабылданып, бұл үрдіске тағы да 27 ел қосылды. Кейіннен ортақ білім кеңістігін құру мәселелерін араға екі жыл салып, министрлер Прага, Берлин, Берген (Норвегия) және Лондон қалаларында талқылады. Қазіргі кезде Болонья декларациясына Еуропа және Орталық Азияның 50-ден астам мемлекеттері қол қойды. Біздің ел халықаралық білім кеңістігінің толыққанды мүшелігіне  2010 жылдың наурыз айында өтті.

    Болон процесі бірнеше негізгі қағидалардан тұрады. Бұл қағидалардан басқа болония декларациясы қарайтын өзге де талаптары бар.

   Оның біріншісі  салыстырмалы деңгейлі және жеңіл қабылданатын жүйені қабылдау. Дипломы бар жұмыссыз адам даярлаудан квалификациялық біліктілігі  жоғары білімді кадр даярлап, академиялық дәреже беруге біртіндеп ауысу. Екіншісі, көп деңгейлі білім беруге негізделген жүйеге көшу. Бакалавр-магистр-доктор (PhD).  (оқу мерзімі бакалавриатта 4 жыл, магистратурада 1-2 жыл, докторонтурада ең кемі 3 жыл). Бұл структура ҚР 2005-2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламаға сәйкес енгізілген. 2007 жылғы ҚР «Білім туралы» жаңа заңында бекітілген. Маман даярлау мамандық классификаторына сәйкес,  жоғары және жоғары білімнен кейінгі білім беру халықаралық стандарттық классификацияға сәйкес жасалған. Үшіншіден, кредиттік оқыту жүйесін құру. Кредит жүйесіне көшу біздің елде 2002 жылдан бері бакалавриат бағдарламасында экономика мамандығы бойынша жүзеге асырыла бастады. 2006 жылдан кредиттік оқыту жүйесі жоғары білімнің барлық мамандықтарына енгізілді. 2008 жылдан бастап барлық жоғары оқу орындары оқытудың кредиттік жүйесіне ауысты.  2009 жылдан ESTC типі бойынша сынақтан қайта өту, сынақ баллдарының қазақстандық жүйесін құру (жасау) басталды. Төртіншіден, білімгерлердің, оқытушылардың, қызметкерлердің ұтқырлығын ұштау. ҚР «Білім туралы» заңы университеттерге шетелдік университеттермен бірлесе  қосдипломды білім бағдарламасын жүзеге асырып, және жоғары оқу орнын бітірушілерге шетелдік үлгіге сай дипломның қосымшасын беруге, халықаралық еңбек нарығының талаптарына сәйкес олардың жұмысқа қабылдануына кепілдік жасауды қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Осы мақсатта  Германия, Австрия, Қытай, Түркия, Италия, Польша, Монғолия, Ресей т.б. елдермен халықаралық келісім негізінде дайындық бөлімдерінде бағдарламаларды тегін енгізу шаралары жүргізілді. Бесіншіден, сапалы білім жүйесінде еуропалық ынтымақтастықты жандандыру. 2005 жылы Ұлттық аккредитациялық орталық құрылды. Бұл күнде сапалы жоғары білімді қамтамасыз ететін  ENQA Еуропалық желінің мүшесі. Институталды және мамандандырылған аккредитация өткізіп, университет бағаларының жалпы критерилерін анықтайды. Алтыншы, жоғары білімде еуропалық бағытты жылжыту. Шетелдік беделді жоғары оқу орындарынан профессорлар шақырту.  Жетінші, Өмір бойы білім алу. Қосымша білім алу жүйесі құрылып енгізілуде. Сегізінші, жоғары білімді ұйымдастыруда жаңа бағыт құру және студенттердің ролін арттыру. 2003 жылдан бері Қазақстанда Қазақстан студенттер Альянсы жұмыс істейді. Бұл мекеме университеттің барлық жұмысына белсене араласып, Еуропалық студенттер Одағымен байланыс орнатады. Студенттер ғылыми кеңес өкілдері арқылы басқаруға тартылады. Директорлар кеңесі, қамқоршылар кеңесі т.б.с.с. басқарудың корпоративті жүйесі енгізілген.

  Болон процесіне қосылғанға дейін еліміздің білім беру саласында көптеген жұмыстар атқарылды. Білім құрылымы мен мазмұны жан-жақты қаралып, декларацияның принциптеріне сәйкестендірілді. Мамандарды дайындаудың үш сатысы, (бакалавр – магистр –докторантура PhD) бірте-бірте орнықты. Білім беру процесі субъектілерінің академиялық еркіндік шекаралары кеңейтілді

Заман талабы отандық білім беру жүйесінің әлемдік білім үрді­сі­не интеграциялануын талап ете­ді. Мұның өзі тек біздің қалауы­мыз емес, ол бүгінгі күннің шын­дығы.

“Қазақстан Республика­сын­дағы білім беруді дамытудың 2015 жылға дейінгі тұжырым­дама­сы­ның” мазмұны білім беру жүйе­сі­нің ырғақты дамуын және әлем­дегі жаһандану мен ақпарат­тану үрдісінің ерекшелігіне қабі­лет­ті болуы керек деген түсінік бар екенін көрсетті.

Әлемдік білім жүйесіне инте­гра­циялау қажеттілігін жоғары мек­тептің қазіргі деңгей құры­лым­дары мен біліктілікті түпкілікті қайта қарастырмайынша тиімді іске асыра алмаймыз. Осыған байланысты еліміздің жоғары білім беру жүйесіне мамандарды дайындаудың халықаралық стандарттарын енгізу аса маңызды да өзекті мәселе.

Білім беру жүйесіндегі жасал­ған реформалаудың алғашқы қадам­дары жаңа өзгерістердің пайда болуына алып келді.

Білім беруді жетілдірудің негізгі мақсаты – біздің мамандардың әлемдік талапқа, бәсекеге қабілетті бола алатынына жағдай жасау болып табылады. Сондықтан, дүние жүзіндегі жоғары білім жүйесінің даму тәжірибесін зерттеу және ұлт­тық білім беру жүйесін халықаралық сапа стандарттарының талаптарына сәйкестендіру бүгінгі күннің күрделі мәселесі болып отыр.

Жоғарыда айтқан білімді дамыту тұжырымдамасына сәйкес өндіріс пен нарықтың өзгеріп тұратын жағ­дайында қалыптасқан, жоғары білім­ді мамандардың жаңа моделін дай­ындау – бакалаврлық, магистрлік және докторлық оқу бағдарламалары арқылы іске асырылады. Ол осы үш деңгейлі білім тиімді жұмыс істе­ген­де ғана қамтамасыз етіледі. Осы ба­ғытты іске асыру үшін мемле­кеттік университеттердің ғалымдары Ph.D докторларын дайындайтын мемлекеттік білім стандарттарын әзірлеуге қатысты.

Университеттің алыс және жа­қын шетелдердің алдыңғы қатарлы оқу орындарымен, ғылыми орта­лық­тарымен іскерлік және шығарма­шы­лық байланыс орнатуы, оған аймақ­тағы білім, ғылым және мәдени саясатты іске асыратын үлгілі орталық болуға мүмкіндік береді.

Бакалавриат-магистратура-док­торан­тура (Ph.D) арқылы кәсіптік ма­мандарды дайындаудың үш дең­гейлі жүйесінің жұмыс істеуі – оған жоғары білім сатыларын стандарт­тауға негіз болатын, білім кредиттері жүйесіне негізделген жаңа техно­ло­гияны енгізуді талап етеді.

Аталған кредиттік жүйе бойынша көптеген еуропалық және амери­ка­лық жоғары оқу орындары жұмыс іс­тейтіні белгілі. Алдыңғы қатарлы білім ордаларының мамандар дай­ын­даудағы көпжылдық тәжірибесі білім үрдісінің жаңа сапасын жүйелі түрде қалыптастыруға өте қажетті құрал болып табылады. Біздің университет, білім беру үрдісі сапасының қажетті деңгейін іс жүзінде қамтамасыз ететін, оқу үрдісіне кредиттік жүйені енгізуге арналған ғылыми экспериментке белсенді түрде қатысуда. Оқу-әдістемелік және нормативтік-құқықтық құжаттарды дайындаудағы М.Х.Дулати атындағы ТарМУ-дің тәжірибесі мен жетістіктері Білім және ғылым министрлігінде жоғары бағаланып, университетте кредиттік оқыту жүйесінің басқа оқу орын­дарына оқу-әдістемелік көмек көр­сететін республикалық консалтинг­тік орталығы ашылды.

Кредиттік жүйе білім беру үрді­сінің демократиялығымен сипат­талады, ол әрбір білімгердің өсуіне, ерекшелігі мен қабілеттерін ескеруге мүмкіндік береді. Жаңа жүйенің не­гізгі артықшылықтарының бірі таңдау еркіндігі – білімгерлер, білім стан­дарттарының мамандар дайын­даудың сапасына қоятын талап­тарына сәйкес келетін, білім алудағы өзінің ерекшелігі мен қалауына сай қалып­тас­тыра алады. Осы жүйенің дамуы жалпы мемлекеттің дамуы мен ай­мақ­тық ерекшелікті ескеру арқылы, ғы­лыми білімнің өзгеруіне байла­ныс­ты жаңа пәндер енгізіліп, білім­герлердің өзі таңдайтын пәндер санының көбеюімен байланысты екені белгілі.

Көріп отырғанымыздай, оқыту­дың кредиттік жүйесі білім беру үрдісіне икемділікпен қарауға үлкен мүмкіндіктер тудырады. Оның үстіне енгізіліп отырған жүйе Қазақ­стан­ның дәстүрлі білім беру жүйесіндегі құн­дылықтардың сақталуына мүм­кін­дік жасайтынын атап өткім келеді.

Барлық жаңа тірлік сияқты, оқы­тудың кредиттік жүйесі дәстүрлі жүйенің қалыптасқан түсініктерінің өзгеруін талап ететіні белгілі. Оқу үрдісіндегі білімгер мен оқыту­шы­ның өзара қатынасы мүлдем өзге­ре­ді. Білімгердің өзінің жеке дайын­ды­ғына көп уақыт бөліп, оқу үрдісіне белсенді түрде қатысуы, оның жо­ға­ры сапалы және алға қойған мақ­сат­қа жетуге деген тұрақты қызығушы­лығы болуын талап етеді. Осының өзі ағылшын тілінен аударғанда “сенім” дегенді білдіретін “кредит” сөзінен туындап отыр. Сонымен, оқытудың кредиттік жүйесіне өту білімгер мен оқытушының ара­сын­да, жаңа білімді игеру бары­сында, сенімді қарым-қатынастың қалыптасуын талап етеді. Оқыту­шы тек ақпарат көзі ғана емес, ол білімгердің ақпаратты іздеп тауып, қайта бағалап, іс жүзінде пай­далануға үйретуі қажет. Сондықтан оқытушылар сабаққа тындырымды дайындалуға көбірек уақыт бөліп, өзінің біліктілігін жоғарылату жолында үздіксіз ізденісте болуы тиіс.

Оқытудың кредиттік жүйесінің тағы да бір айта кететін тиімді ерек­шелігі – ол оқыту бағдар­ла­маларын халықаралық талаптарға сай сәйкестендіруге мүмкіндік ту­ғызып, білімгерлердің білімін бақылау мен бағалау үшін нақты көрсеткіштер енгізген. Осыдан барып жас мамандардың халық­аралық еңбек нарығына қатысу мүмкіндігі туындайды.

Осы аталған білім саласындағы реформаларды жүргізуге түрткі болған жәйт – ол республи­ка­мыз­дың Болонья декларациясына қосылуы. Осының өзін еліміздің қоғамдық өмірінің барлық сала­сында жаңа биіктерге көтерілуге берілген тарихи мүмкіндік ретінде қарауға болады деп ойлаймын.

Әлбетте, ұлттық білім жүйесін реформалаудың үрдісі тек қана отандық және шетелдердің білім саласындағы ең үздік жетістіктерін тиімді ұштастыра алғанда ғана нәтижелі болары сөзсіз.