18.Үлкен қан айналу шеңберінің веналарына толық түсінік беріңіз және синтез жасаңыз.
Үлкен немесе жүйелік қанайналым шеңбері жүректің сол қарыншасынан (артерия қаны) қолқамен барлық артериялар арқылы организмнің барлық мүшелер жүйелеріне барып, қан капиллярларына таралып, одан әрі веналар арқылы (вена қаны) жүректің оң жүрекшесіне дейінгі қанның жүретін жолы. Үлкен қанайналым шеңбері организмнің барлық мүшелер жүйелеріндегі зат және газ алмасу процестерін қамтамасыз етеді. Аталған процестер микроайналым арнасы қан тамырларының қабырғалары арқылы қан мен қоршаған ұлпалар арасында үздіксіз жүріп отырады.
Адам мен жануарлар ұрығының эмбриондық дамуы кезеңінде іштегі нәресте мен жануарлар іштөлі организмдері қан тамырлар жүйесінде бірін-бірі ауыстырып отырып жетілетін екі: сарыуыздық және ұрықжолдастық (плаценталық) қанайналым шеңберлері болады.
19.Қол басы және аяқ басы құрылысына салыстырмалы түрде синтез жасаңыз.
Қол басы (manus -кись ).Әр алуан еңбек процестерін атқаруға байланысты пайда болған қол басының құрылыс ерекшеліктері эволюция процесі кезінде пайда болған.Саусақтардың қозғалғыштығына байланысты , олардың фалангалары аяқ басыныңкіне қарағанда ұзын және жеңіл.Бас бармақтың қоспа – алақан буынының аймағында оның бүгуін және қалған саусақтарға қарама-қарсы орналасуын қамтамасыз ететін ер тәрізді буын пайда болған.Осы ерекшеліктерінің бәрінің әр алуан еңбек процестерінің атқарудағы маңызы зор.Қол басы 3 бөлімнен тұрады: қоспадан , алақаннан және саусақтардың фалангаларынан.Қол басының скилеті 27 сүйектен тұрады.Олардың 40 бұлшық ет қимылға келтіреді.
Қолдың қоспасы (carpus,запятье ).Қоспа сүйектерінің саны 8, өзара байлаушы сіңірлер жүйесімен бекіген 2 қатардан тұрады.Үстіңгі қатарда қайық тәрізді, жарты ай тәрізді, 3 қырлы және бұршақ тәрізді сүйектер орналасқан.Дистальдік қатарды үлкен көп бұрышты, кіші көп бұрышты , басты және қармақ тәрізді сүйектер құрайды.Проксимальдық қатардың 1 ші 3 сүйектері қоспа – кәрі жіліктің буынының құрамына кіреді, ал бұршақ тәрізді сүйек бұған қатыспайды.Адам эволюциясы процесінде оның еңбек әрекетіне байланысты қоспа сүйектері прогрессивті дамыған.Қазіргі кездегі адамда қоспаның сүйектері байланыстырушы сіңірлер мен берік бекіген , осының нәтижесінде олардың қозғалғыштығы кеңіген, бірақ оның есесіне беріктігі артқан.Қоспа сүйектерінің біріне тиген соққы қалған сүйектеріне бірдей таралып , қарқыны кемиді, сондықтан қоспа сүйектерінің сынуы сирек кездеседі.
Алақан(metacarpus, пясть ). 5 қысқа сүйектен тұрады.Бұлардың әрқайсысының денесін және 2 ұшын ажыратады.Алақан сүйектерінің бәрі , бас бармақтыкінен басқалары , бір жазықтықта орналасқан.Бірінші алақан сүйектің негізінде ер тәрізді буын беті болады.Бас бармақтың негізіндегі ер тәрізді буын оның еркін қозғалуын қамтамасыз етеді.
Саусақтардың сүйектері.Саусақтардың скилеті фалангалардан тұрады.Бас бармақ 2 фалангадан , ал қалған саусақтар 3 фалангадан.Әрбір фаланганың негізін, денесін және басын ажыратады.
Аяқ басының сүйектері.Аяқ басы тілерсектен , табан сүйектерінен және башпайлардан тұрады. Аяқ басы тірек және кеңістікте қозғалу қызметін атқаратын болғандықтан қол басына қарағанда оның қимылы кем және мықтылығы жоғары.Тілерсек 2 қатар болып орналасқан 7 қысқа сүйектерден тұрады.Проксимальдық қатарда асық сүйек пен өкше сүйек , дистальдық қатарда куб тәрізді , қайық тәрізді және 3 сына тәрізді сүйектер орналасқан. Асық сүйек сирақтың сүйектерімен бірігіп сирақ аяқ басы буынын құрайды.Асық сүйектің астында тілерсектің ең үлкен сүйегі – өкше сүйек орналасқан.Өкше сүйектің алдыңғы жағында куб тәрізді сүйек жатады.Тілерсек сүйектерінің дистальдық бөлігі табан сүйектерімен буындасқан.Аяқ басының табан бөлігі 5 сүйектен тұрады. Табан сүйектерінің әрқайсының негізін , денесін және басын ажыратуға болады. Өздерінің негізі арқылы тілерсек сүйектерімен , ал бастары арқылы башпайлардың негізгі фалангаларымен буындасады.Аяқтың башпайлары қолдың саусақтары сияқты 3 фалангадан бақайшақтан , үлкен башпай 2 фалангадан тұрады.Адам аяғының үлкен башпайы тік жүруге байланысты қалған башпайларға қарама- қарсы орналасу қабілетінен айырылған және жетілген жамбас белдеуі сияқты аяқ басының құрылысы күмбез тәрізді.Күмбездің нәтижесінде аяқ басының тірек нүкиесі өкше сүйегі мен табан сүйектерінің бастары болып есептелінеді.