- •Пачатак летапiсання. "Аповесць мiнулых гадоў". Крынiцы I значэнне аповесцi для вывучэння гiсторыi Беларусi.
- •Узнiкненне мясцовых летапiсных цэнтраў. Полацкi летапiс. Методыка аналiзу летапiсных помнiкаў. А.Шахматаў.
- •Лацінамоўныя хронікі. Нямецкiя I польскiя хронiкi XI – XV стст. Сагі як гістарычная крыніца.
- •"Хронiка" Мацея Стрыйкоўскага. Крынiцы I значэнне хронiкi для вывучэння гiсторыi Беларусi.
- •25 Книг
- •Беларуска-літоўскае летапiсанне XV–XVI стст. Класiфiкацыя летапiсаў. Методыка аналiзу легендарных частак летапiсаў.
- •Першы беларускi звод: гiсторыя стварэння, крынiцы I склад. Слуцкая I маскоўская рэдакцыi.
- •Другi беларускi звод ("Хронiкi Лiтоўская I Жамойцкая"), яго рэдакцыi.
- •Складанне III беларускага зводу ("Хронiкi Быхаўца").
- •Асаблiвасцi летапiсання XVII–XVIII стст. На Беларусi. Баркалабаўскi летапiс.
- •Асаблiвасцi летапiсання XVII–XVIII стст. На Беларусi Гарадскiя летапiсы (хронiкi).
- •Гiсторыка-мемуарная лiтаратура XVI–XVII стст. "Дзеннiкi" я.Збароўскага, л.Дзялынскага, ф.Еўлашоўскага I і.Будзiлы. Успаміны Цадроўскага. "Дыярыушы" Самуiла I Багуслава Маскевiчаў I iнш.
- •Асаблiвасцi I асноўныя вiды мемуараў XVIII ст. Мемуары Турчыноўскага, Пільштынавай.
- •Мемуарная лiтаратура XIX ст. I асаблiвасцi яе вывучэння. (Агінскі, Чартарыйскі, Патоцкі і інш.)
- •Мемуары навейшага часу. Характарыстыка асноўных этапаў I вiдаў.
- •Успамiны удзельнiкаў грамадзянскай вайны, калектывiзацыi I другой сусветнай вайны, дзеячоў беларускай эмiграцыi.
- •Успамiны савецкiх I партыйных кiраўнiкоў, дзеячоў культуры. Вусныя ўспамiны, прынцыпы iх збору, улiку I вывучэння.
- •Запiскi замежных дыпламатаў I падарожнiкаў XVI –XVIII ст.Ст. Як крынiца па гiсторыi Беларусi (Герберштэйн, Гваньіні, Пасевіна і інш)
- •Запiскi расiйскiх падарожнiкаў аб Беларусi. (Карабейнікаў, Таўстой, Куракін і інш.)
- •Эпісталярныя крыніцы. XVI-XVIII вв. (ф.Кміта-Чарнобыльскі, Курбскі і інш)
- •Паняцце эпісталярнага комплекса. Буйнейшыя эпісталярныя комплексы новага і навейшага часу. Праблемы атрыбуцыі і публікацыі эпісталярных крыніц.
- •1917 – Первая половина 1980-х гг.
- •Вызначэнне паняцця “літаратурны твор”. Асаблiвасцi вывучэння помнiкаў лiтаратуры як гiстарычных крынiц.
- •Асноўныя рысы лiтаратурных твораў XI–XIII ст.Ст. "Слова аб палку Iгаравым". Публiцыстычны I палемiчны жанры, іх станаўленне. "Павучэнне" Манамаха.
- •Жыційная літаратура. Мартырыі (“страсці”). Жыція Ефрасінні Полацкай, Кірылы Тураўскага і інш. Вывучэнне жыційнай літаратуры. В.В.Ключэўскі.
- •Літаратурныя і публіцыстычныя творы XVI–XVIII стст. Паэтычныя творы XVI – пачатку XVII стст.
- •Прадмовы і пасляслоўі ф.Скарыны, с.Буднага, в.Цяпінскага.
- •Царкоўна-палемічныя творы канца XVI – першай паловы XVII стст.
- •Царкоўна-палемічныя творы канца XVI – першай паловы XVII стст.
- •Асаблівасці вывучэння літаратурных твораў новага і навейшага часу. Адлюстраванне рэчаіснасці, светапогляду, індывідуальнасці ў мастацкіх творах розных эстэтычных накірункаў.
- •Публікацыі мастацкай літаратуры. Часопісныя публікацыі мастацкіх твораў. Самвыдат. Улік формы публікацыі пры крыніцазнаўчым вывучэнні.
- •Публіцыстычныя творы новага і навейшага часу.
- •Этапы развіцця перыядычнага друку. Першыя перыядычныя выданні на тэрыторыі Беларусі.
- •Афіцыйны друк. “Губернскія” і “Епархіяльныя” “ведамасці”. Першыя неафіцыйныя выданні. “Мінскі лісток”.
- •3. Появление и распространение неофициальной печати
- •7 Номеров
- •1884, Петербург, а. Марченко и х. Ратнер, на русск. Языке
- •20 Отделов: Местная хроника, Политический обзор, Зарубежные новости, Общая хроника и т.Д.
- •Спецыялізацыя і палітызацыя перыядычнага руху. Легальны і нелегальны друк. Нацыянальныя выданні. “Наша Доля”, “Наша Ніва”.
- •Периодическая печать начала хх века
- •Перыядычны друк і цэнзура. Цэнзурныя статуты і ўстановы, іх развіцце на працягу XIX – пачатку XX стст.
- •Падцэнзурныя выданні і іх спецыфіка. Партыйны, савецкі, прафсаюзны друк. Раённыя выданні, іх роля ў прапагандзе афіцыйнай палітыкі.
- •Нелегальны друк у навейшы час. Апазіцыйныя выданні ў Заходняй Беларусі і на савецкай тэрыторыі. Самвыдат 60–90–х гг., характэрныя рысы газетна-часопісных выданняў самвыдату.
- •Асаблівасці вывучэння перыядычнага друку 1990–х гг. “Незалежныя” выданні.
- •Этапы развіцця і асаблівасці корпуса гістарычных крыніц. Змены ў корпусе гістарычных крыніц пры пераходзе ад сярэдніх вякоў да новага часу.
- •Змены ў корпусе гістарычных крыніц хіх–ххі вв.
- •Асаблівасці вывучэння кінафотафонадакументаў.
- •Праблемы віртуальных публікацый гістарычных крыніц.
Вызначэнне паняцця “літаратурны твор”. Асаблiвасцi вывучэння помнiкаў лiтаратуры як гiстарычных крынiц.
Неабходна адрознiваць лiтаратурныя творы як гiстарычныя крынiцы i крынiцы па гiсторыi лiтаратуры (у якасцi якiх могуць выступаць i рэчавыя помнiкi, i iншыя вiды пiсьмовых крынiц).
Творы лiтаратуры, дзе мастацкая форма не менш iстотная, чым сам змест, як i помнiкi публiцыстыкi (для якiх характэрна перавага палемiчных функцый) займаюць асаблiвае месца сярод гiстарычных крынiц. Яны не столькi дакументальна фiксуюць падзеi, колькi адлюстроўваюць эмоцыi, адчуваннi, роздум аўтараў аб пэўных падзеях i з'явах. Лiтаратурныя i публiцыстычныя творы маюць першаступеннае значэнне для вывучэння гiсторыi культуры, iдэалогii. Яны могуць служыць i служаць таксама цiкавай для гiстарычнай навукi крынiцай узнаўлення сацыяльна-палiтычнай карцiны эпохi, да якой яны адносяцца.
Безумоўна, лiтаратурныя творы рознай эпохi характарызуюць розныя рысы, на працягу часу змянялася i iх роля як гiстарычных крынiц. У развiццi ўсходнеславянскай лiтаратуры (i беларускай у прыватнасцi) гэта прыкладна такiя ўмоўныя перыяды: XI – XIII ст., XIV – XVIII ст., XIX – пачатак XX ст., лiтаратурныя творы савецкага часу.
Для першага перыяду характэрны iмкненне аўтараў да дакументальнасцi, дакладнасцi ў перадачы звестак, а таксама росквiт агiяграфiчнай лiтаратуры.
Литературные произведения как источник об истории Беларуси.
Общая характеристика. Литературные источники – это произведения, в которых на основании сюжета рассказывается об исторических событиях и личностях. Особенности изучения литературных источников:
Высокая степень влияния позиции автора (субъективность) на информацию источника.
Наличие в источнике художественного вымысла – придуманных событий и героев.
Условные периоды
XII – XIII в.,
XIV – XVIII в.,
XIX – н. XXI в.,
литературные произведения советского времени
Асноўныя рысы лiтаратурных твораў XI–XIII ст.Ст. "Слова аб палку Iгаравым". Публiцыстычны I палемiчны жанры, іх станаўленне. "Павучэнне" Манамаха.
Агiяграфiчныя творы складалiся з мэтай стварэння «прыкладаў жыцця», якiя трэба было пераймаць, на аснове якiх трэба было будаваць сваё жыццё. Публiцыстычная накiраванасць характэрная для ўсiх лiтаратурных твораў XI – XIII ст., размежаванне iх з уласна публiцыстычнымi вельмi ўскладняюцца.
Произведения религиозной литературы. В XI—XIII вв. на землях Руси преобладали произведения христианского содержания, авторами которых были русские епископы и монахи. Основные жанры и традиции религиозной литературы были восприняты из Византии в конце X— начале XI вв. в связи с принятием христианства. Уже в 1055 г. появляется первое оригинальное произведение русского митрополита в 1051—1055 гг. Иллариона «Слово о законе и благодати», в котором прославлялся князь Ярослав Мудрый. В конце XI века монах Нестор создал первые жития на Руси – «Житие Феодосия Печерского» и «Житие Бориса и Глеба».
Наиболее известным писателем и религиозным деятелем на землях Руси в XII веке был епископ Турова Кирилл (не ранее 1130 – после 1184). Он известен своими религиозными произведениями, среди которых 3 канона, 8 «Слов», повесть, около 30 молитв на каждый день недели и поучений. «Слова» были приурочены к церковным праздникам (например, "Кирила недостойного мниха слово на вознесение Господне»). Кирилл Туровский написал также послание князю Андрею Боголюбскому (около 1111 – 1174). Сохранилось также одно «Послание к пресвитеру Фоме», написанное Климентом Смолятичем, который в XII веке «был книжником и философом, каких на Руси не было еще».
Литературно-публицистические произведения XII вв.
«Слово о полку Игореве, Игоря сына Святославля, внука Ольгова»
«Поучение Владимира Мономаха»
«Слово о полку Игореве», 1185–1187 гг.
Одним из первых светских литературных источников на землях Руси
написанное в 1185–1187 гг. черниговским боярином Петром Бориславичем (атрибуция Б. Рыбакова)
отдельные исследователи приписывают авторство Кириллу Туровскому
повествуется о:
походе князя Новгород-Северска Игоря Святославовича в 1185 г.
деятельности полоцких князей
кн. Всеславе Брячиславовиче
битве на р.Немиге 3 марта 1067 г.
борьбе кн.Изяслава Васильковича против «поганых» (язычников)
Рукопись обнаружена в 1795 г. в Спасо-Преображенском монастыре (г.Ярославль) А.И.Мусиным-Пушкиным
В 1800 г. «Слово» было издано с параллельным текстом на древнерусском и русском языках.
Список «Слова», который находился в библиотеке Мусина-Пушкина, погиб во время пожара Москвы в 1812 г.
Iснуе вельмi шмат мастацкiх перакладаў «Слова…», у тым лiку i на беларускую мову (Я. Купалы, М. Гарэцкага, Р. Барадулiна, I. Чыгрынава). Аднак для гiсторыка яны цiкавыя толькi як сучасныя лiтаратурныя пераклады, для тэксталагiчнага вывучэння iх выкарыстоўваць немэтазгодна.
Рыбаков Б.А. Петр Бориславич: Поиск автора "Слова о полку Игореве". – М.:, 1991
«Поучение Владимира Мономаха»
1117 г., але памылкова ўключанае ў Лаўрэнцьеўскi спiс «Аповесцi мiнулых гадоў» пад 1097 г.
крынiца выхаваўчага, навучальнага зместу (але, безумоўна, свецкага характару)
соединяет различные жанры — автобиографию, исповедь, нравоучение, завещание
картина христианского благочестия
Повествуется о:
походах Владимира на белорусские земли: (Берестье, Полоцк, Смолнеск, Лукамль, Логожск, Дрюцк, Минск)
Опубликовано:
Изборник (Сборник произведений литературы Древней Руси). – М.: Худож. лит., 1969. –Подготовка текста «Поучения…», перевод и примечания Д.С.Лихачева
ЛІТАРАТУРНЫЯ ТВОРЫ 11-13 вв
«Слово о полку Игореве»«1185–1187 гг. атрибуция Б. Рыбакова -- черниговский боярин Петр Бориславич Источник датируется по упоминанию живым галицкого князя Ярослава Осмомысла, умершего в 1187 г. В «Слове» повествуется о походе князя Новгород-Северска Игоря Святославовича в апреле-мае 1185 г. против половцев. Датировка похода установлена по солнечному затмению, которое застало войска Игоря в излучине Дона 1 мая 1185 г. приписывают авторство Кириллу Туровскому 3 канона, 8 «Слов», повесть, около 30 молитвповествуется о: походе князя Новгород-Северска Игоря Святославовича в 1185 г. деятельности полоцких князей кн. Всеславе Брячиславовиче битве на р.Немиге 3 марта 1067 г. борьбе кн.Изяслава Васильковича против «поганых» (язычников) аўтар адначасова падкрэслiвае бессэнсоўнасць мiжусобных войнаў, у якiх прымаў удзел i ён, звяртаецца з заклiкам да прадстаўнiкоў дзвюх дынастый – Усяслава Чарадзея i Яраслава Мудрага перапынiць раздоры i сваркi. «Слова дапаўняе летапiсы. аб дзейнасцi Усяслава Чарадзея ў якасцi кiеўскага князя. звесткi аб гарадзенскiм князi Iзяславе Васiлькавiчы. борьба князя против «поганых» (язычников) литовцев, которые располагались в болотах по течению (Западной) Двиныаб мiжусобiцах у Полацкай i Кiеўскай землях (ў супастаўленнi «р.Сула – Дзвiна»). Можна меркаваць, што аўтарам «Слова…» быў адзiн са складальнiкаў кiеўскага летапiсу XII ст. або ён меў на руках спiс Полацкага летапiсу.шмат мастацкiх перакладаў «Слова…», у на беларускую мову (Я. Купалы, М. Гарэцкага, Р. Барадулiна, I. Чыгрынава. Рукопись обнаружена в 1795 г. в Спасо-Преображенском монастыре (г.Ярославль) А.И.Мусиным-Пушкиным . (з яго была зроблена копiя для iмператрыцы Кацярыны II) i ў 1800 г. апублiкаваны. Падчас вайны 1812 г. арыгiнал твора знiк.–
Рыбаков Б.А. Петр Бориславич: Поиск автора "Слова о полку Игореве". – М.:, 1991
«Поучение Владимира Мономаха»1117 г.соединяет различные жанры — автобиографию, исповедь, нравоучение, завещание картина христианского благочестия Повествуется о: походах Владимира на белорусские земли: (Берестье, Полоцк, Смолнеск, Лукамль, Логожск, Дрюцк, Минск) Опубликовано: Изборник (Сборник произведений литературы Древней Руси). – М.: Худож. лит., 1969. –Подготовка текста «Поучения…», перевод и примечания Д.С.Лихачева
Публiцыстычная накiраванасць творчасць Кiрылы Тураўскага. больш за 40 яго твораў: казаннi, павучаннi на тэмы Евангелля, пiсанняў прарокаў, малiтвы i канон аб пакаяннi, аповесцi. «Павучанне Уладзiмiра Манамаха», напiсанае ў 1117 г., памылкова ўключанае ў Лаўрэнцьеўскi спiс «Аповесцi мiнулых гадоў» пад 1097 г. Аўтар («пры святым хрышчэннi Фёдар, а рускiм iмем Уладзiмiр») дае настаўленнi падрастаючаму пакаленню, дзелiцца вопытам.
