10. Асаблiвасцi летапiсання XVII–XVIII стст. На Беларусi Гарадскiя летапiсы (хронiкi).

Спробы адрадзiць летапiсанне ў першай палове XVIII ст. прывялi да ўзнiкнення асобнага яго вiду на Беларусi – гарадскiх хронiк Витебская хроника (Dzieje miasta Witebska) была составлена в 1768 г. жителем Витебска Степаном Аверкой на основе летописи Панцирного (896 – 1709 гг.), исторических записей Чарновских (1601 – 1633 гг.) и своего отца Григория Аверки (1733 – 1757 гг.). Рукопись летописи находится в Публичной библиотеке им. Салтыкова-Щедрина в Санкт-Петербурге. Многие сведения в летописи взяты из польских летописей и хронографов, что снижает ее ценность. Особенно важны описания военно-политических событий конца XVII – начала XVIII века, которые сделаны на основе личных наблюдений авторов. В конце летописи помещены списки членов витебского магистрата за 1597 г. и витебских воевод за 1516 – 1753 гг. Хроника была впервые опубликована А.П. Сапуновым в 1883 г. в «Витебской старине» (Т.1). Могилевская хроника XVI – первой половины XIX вв. была составлена на польском языке купеческим старостой Могилева Тимофеем Суртой (события 1526 – 1701 гг.), регентом Могилевкого магистрата Юрием Трубницким (1701–1746 гг.), его сыном торговцем Александром (1746 – 1788 гг.) и внуком Михаилом (1812 – 1856 гг.). Рукопись летописи находится в Публичной библиотеке им. Салтыкова-Щедрина в Санкт-Петербурге. В хронику включены документы из архива городского магистрата. Наиболее ценные ее сведения охватывают XVI – первую половину XVIII вв. Отрывки из Могилевской хроники публиковались «Могилевских губернских ведомостях» в 1840-е –1850-е гг. В 1887 г. М. Гартынский перевел на русский язык и издал те части хроники, которые имели отношение к Могилеву.

Другая вядомая магiлёўская хронiка – «Запiскi iгумена Арэста» – ахоплiвае падзеi больш як за 500 гадоў (да 1847 г., больш ці менш поўныя звесткi з 1578 г.). Гэта, магчыма, апошняя спроба стварыць гiсторыю горада Магiлёва. Аўтар (хутчэй за ўсё, унiят) выкарыстаў папярэднюю хронiку i асабiстыя назiраннi. На жаль, цiкавыя падзеi 1812 г. асветлены вельмi мала.

Хронiкi г. Магiлёва напiсаны на польскай мове. Не з’яўляецца выключэннем i «Хронiка Вiцебска», цi «Летапiс Панцырнага i Аверкi», – помнiк беларускага летапiсання XVII – XVIII ст., у якiм падаюцца факты з гiсторыi горада Вiцебска. Такiм чынам, летапiсанне на Беларусi мае шматвяковую гiсторыю. Летапiсы з’яўляюцца багатай крынiцай вывучэння нашай гiсторыi, значэнне якой цяжка пераацанiць.

Городские хроники

• «Могилёвская хроника» Т. Сурты и Трубницких

  • «Могилевские губернские ведомости» в 1840-е –1850-е \

  • 1887 г., М. Гартынский издал части хроники, которые имели отношение к Могилеву

  • Документы из архива городского магистрата

  • «Записки игумена Ареста»

  • события с 1578 до 1847 г.

• Витебская хроника (Dzieje miasta Witebska), 1768 г.

  • Составитель Степан Аверка

  • в основе:

    • летописи Панцирного

    • исторические записи Чарновских

    • исторические записи Григория Аверки

Исследователи и публикаторы:

• О. Коялович "История русского самосознания по историческим памятникам и научным сочинениям" (1884).

• А.П.Сапунов. «Витебская старина» т.1. Витебск, 1883

• М. Н. Тихомиров "Русский летописец в "Истории Польши" Яна Длугоша" (1969)

• А. Л. Хорошкевич "Термины "Руссия" и "Московия" в 9 - 13 книгах "Анналов Польши" Яна Длугоша" (1976).

• Лимонов Ю. А. Польский хронист Ян Длугош о России // Феодальная Россия во всемирно-историческом процессе. М., 1972.

• А. И. Рогов. «Русско-польские культурные связи в эпоху Возрождения».1966

• Семянчук А.А. Беларуска-літоўскія летапісы і польскія хронікі. Гродна, 2000.

Мемуарная лiтаратура . Общая характеристика. Этапы

А. Сайковский Этапы развития мемуаров: период историко-мемуарной литературы 16-17; Период эгоцентризма 18; Мемуары периода Российской империи XIX – начала XX вв; Мемуары новейшего времени 1917 – 2000-е гг.

мемуарнай лiтаратурай разумеюць творы, заснаваныя на ўспамінах аўтара пра сваё жыццё, гістараычнах падзеях, сучасніках. у цэнтры - асоба аўтара. Грамадскiя падзеi праз яе суб'ектыўнае ўспрыманне. тэрмiн «мемуары»(ад франц. memories або лац. memoriale) ў шырокiм сэнсе, у якасцi вызначэння цэлай групы крынiц, заснаваных на памяцi, i ў вузкім для вызначэння асобнага iх вiду – успамiнаў. у адпаведнасцi з формай фiксацыi iнфармацыi на наступныя чатыры вiды: усе мемуары з’яўляюцца запіскамі сучаснікаў аб мінулым

Успамiны –аўтар праз нейкi час пасля падзей расказвае аб iх цi аб усiм сваiм мiнулым жыццi (аўтабiяграфii, жыццеапiсаннi). пiшуцца самiм мемуарыстам i такi вiд мемуараў найбольш распаўсюджаны.

Літаратурны запіс успамінаў –літаратар надае ўспамінам літаратурную форму, літаратар пакідае сваё «я» ў мемуарах

стэнаграфічны (пратакольны) запіс ўспамінаў. па ініцыятыве архіваў, інстытутаў, камісій і музеяў, якія зацікаўлены ў зборы і захаванні мемуарных крыніц. на мемуарыста пэўным чынам уплывае асоба, якая вядзе гаворку. успаміны прымаюць форму мемуараў толькі пасля расшыфроўкі, выпраўлення і падпісання іх аўтарам па сваім стылі захоўваюць асаблівасці размоўнай мовы

Дзённікі сучаснік апавядае аб падзеях. дзень за днём, на працягу ўсяго жыцця або яго перыяду. па асабістай ініцыятыве аўтара, і аўтары іх апавядаюць аб перажытым з пазіцыі таго ж часу. + Мемуары на магнитной ленте

Найбольш распаўсюджаныя віды мемуараў – дзённікі і ўспаміны. Дзённікі пішуцца пад пэўным эмацыянальным уздзеяннем ад падзеі,,. Успамінам уласцівы рэтраспектыўны погляд на падзеі, ідэальнымі творы, у якіх дзённікавая дакладнасць спалучаецца з сінтэтычнасцю, уласцівай успамінам (калі аўтар пры складанні апошніх карыстаўся сваімі ранейшымі дзённікавымі нататкамі). часта сустракаецца ў запісках падарожнікаў, як асобны жанр гісторыка-літаратурных апавяданняў. Назіранні падарожніка –свежы погляд прадстаўніка іншай культуры, іншых традыцый і каштоўнасцей. заснаваны на памяці і фіксаваліся пераважна ў выглядзе дзённікавых запісаў ці ўспамінаў (а таксама іх спалучэння).

Першы этап др. пал. XVI ст., летапісцы аддаюць перавагу сюжэту апавядання, мясцовым падзеям, гісторыі жыцця асобных сем’яў ці дзеячаў. творы, на мяжы паміж летапісам і мемуарамі Баркалабаўскі летапіс («Дзённікі паходаў Стэфана Баторыя» і інш.). пільная ўвага да грамадскіх падзей у краіне. як гісторыка-мемуарную літаратуру.

Другі этап XVIII ст. суб’ектыўнае «я» аўтара, яго думкі і пачуцці (эгацэнтрычнасць). набліжаецца да мастацкай прозы – прыгодніцкага рамана (І. Турчыноўскі, С. П. Пільштынова), сентыментальнай аповесці-споведзі (Ф. Карпінскі). у форме дзённікавых запісаў, «раманаў у пісьмах».

Трэці этап на пачатку ХІХ ст. і да 1920-х гг. павялічваецца колькасць твораў мемуарнай літаратуры, паварот да народнага, сялянскага жыцця. Узрастае палітызаванасць, інфармацыйная насычанасць крыніц з канца 50 – 60-х гг. ХІХ ст. Пашыраецца кола аўтараў, сярод якіх – значная колькасць разначынцаў: дзейнасць цэнтральнай і мясцовай адміністрацыі, прадстаўнікоў народнай адукацыі, духавенства, жыццё сялянства і розных слаёў гарадскога насельніцтва, становішча арміі і г. д. асоба ўсведамляецца не сама па сабе, а ва ўзаемасувязі з рознымі грамадскімі групамі. вызначаюцца грамадска-палітычныя погляды аўтараў. Узмацняецца публіцыстычная накіраванасць, мемуарныя творы набываюць грамадскае гучанне. ўвага да мастацкіх вартасцей мемуараў, становіцца дакладнае вызначэнне аўтарамі сваёй сацыяльнай ці нацыянальнай прыналежнасці, грамадска-палітычных і ідэйных пазіцый.

Чацвёрты этап, Савецкай улады на тэрыторыі Беларусі. зброі ідэалагічнай і палітычнай барацьбы.. тыповыя сітуацыі, тыповыя вобразы, («я» – як і «ўсе»), дэманструюць непарыўнасць свайго лёсу з лёсам краіны, народа. у 1941 – 1945 гг. успаміны-анкеты, стэнаграфічныя і літаратурныя запісы ўспамінаў.

Пяты этап з канца 1980-х гг. меншая ступень заідэалагізаванасці твораў, публікацыя тых з іх, што не маглі ўбачыць свет

Жанровые разновидности мемуаров Текущие заметки, памятные книжки, отчетные письма дневники, диариуши, Воспоминания