1. 2. Машиналардың физикалық және моральдік тозуы

Машиналардың физикалық (материалдық) тозуы – машинаның детальдар ақауы мен тораптар және агрегаттар бұзылуларының жиналып қалуы нәтижесінде өзіне қойылған талапқа сәйкес болмай қалу жағдайы. Физикалық тозудың түрлері: бірінші қатарлы және екінші қатарлы. Бірінші қатарлы тозу машинаны пайдалану барысында туындаса, ал екінші қатарлы тозу жұмыс істемей тұрған машинада да пайда бола береді.

Бірінші қатарлы тозудың пайда болуының негізгі себептері детальдардың жұмыс беттерінің үйкелуі нәтижесінде олардың тозу процесінде жатыр. Ал екінші қатарлы тозу машина детальдарына үйкеліспен байланысты емес басқа да көптеген факторлардан туындайды: атмосфералық тат басу, материалдар мен химиялық заттардың қажуы, деталь қабаттарында кернеулердің қайта таралуы және т.б.

Машинаның физикалық тозуы өскен сайын, оның құны да төмендейді, себебі оны қалпына келтіруге көп шығын жұмсауға тура келеді. Бұл экономикалық критерийді қолдана отырып, физикалық тозудың сандық өлшеуіштерін табуға мүмкіндік береді.

Машинаның физикалық тозуы оның элементтерінің (деталь, торап және агрегат) тозуынан құралады.

Детальдің физикалық тозуының сандық мәнін анықтау үшін төмендегі коэффициенттер пайдаланылады:

; ; (1.2)

мұндағы, бірінші қатарлы тозуға түскен детальдің физикалық тозу дәрежесі, %; жұмыстық беттің нақты тозуы, мм; жұмыстық беттің мүмкін болар шектік тозуы, мм; екінші қатарлы тозуға түскен (мысалы, қажуға түскен) физикалық тозу дәрежесі, %; детальдің жұмыс істеуінің нақты мерзімі, сағ (немесе жүктеме циклы); детальдің бұзылуына немесе оның тіптен істен шығуына дейінгі жұмыс істеу мерзімі, сағ (жұмыс циклы).

Бірнеше жұмыстық беттер үйкелген кезде олардың тозу дәрежесі ең көп тозған бет негізінде жүргізіледі. Детальдар тозуының сандық өлшегіштерін, сондай-ақ, машинаны жөндеуге жіберу мерзімін, күнтізбелік периодтар бойынша детальдарды жіберу жоспарын, жіберілетін детальдардың атаутізімі мен санын және т.б. анықтауда пайдаланады.

Агрегат пен машинаның физикалық тозу дәрежесінің толыққанды мәні экономикалық көрсеткіштің көмегімен анықталуы мүмкін. Ал физикалық тозудың экономикалық өлшемі ретінде тозуды жою үшін жасалатын жөндеуге кеткен шығындар алынады.

Агрегаттың немесе машинаның физикалық тозуының экономикалық көрсеткіші төмендегі формуламен анықталады:

; (1.3)

мұндағы, машинаның физикалық тозуының экономикалық көрсеткіші, қайта өндіру құнынан %; агрегатты немесе машинаны жөндеудің сметалық құны, теңге; машиналардың жаңа конструкцияларының пайда болуына байланысты құнсыздануды ескергендегі физикалық тозуды анықтаудағы агрегатты немесе машинаны толық жаңғыртудың құны, теңге; ұқсас машиналарды жөндеу тәжірибесінен алынған қалдық тозудың салыстырмалы шамасы, %.

Моральдік тозу – техникалық прогресс әсерінен іс жүзіндегі техника құнының төмендеуі. Моральді тозудың да екі түрі болады: бірінші қатарлы моральді тозу – конструкциялары бірдей техниканың арзаны шығарыла бастауына байланысты іс жүзіндегі машинаның техникалық құнын жоғалтуы; екінші қатарлы моральді тозу – заманауи жетілдірілген конструкциялардың шығарылуына байланысты іс жүзіндегі техника бағасының төмендеуі.

Машиналардың моральдік тозуы экономикалық категория болып саналады. Ол техникалық ескіру мен машиналарды жаңғырту құнының төмендеуі нәтижесінде іс жүзіндегі техниканың құнсыздану дәрежесін сипаттайды.

Машинаның моральдік тозуының критериі есебінде техникалық прогрестің әсерінен оның құнының төмендеу коэффициенті алынады, ол бастапқы құнның үлесі ретінде саналып, төмендегі формуламен анықталады:

(1.4)

мұндағы, машинаның бастапқы құны, машиналардың жаңа конструкцияларының пайда болуына байланысты бастапқы құнның құнсыздануын ескергендегі машинаны жаңғырту құны;

Бастапқы құнның үлесі ретінде алынған физикалық және моральдік тозуды есептегендегі машинаның жалпы тозу коэффициенті былай анықталады:

(1.5)

мұндағы, машинаны жаңғырту құнының үлесі ретінде алынған, физикалық тозу салдарынан машина құнының төмендеу коэффициенті; машинаның бастапқы құнының үлесі ретінде алынған, техникалық прогресс әсерінен машина құнының төмендеу коэффициенті.

көбейтіндісі физикалық және моральдік тозу салдарынан бастапқы құнның үлесі ретінде алынған машинаның қалдық құнын көрсетеді.

Физикалық және моральді тозу көрсеткіштері машиналарды дұрыс пайдалана білуді шешуде (жөндеу жұмыстарын жоспарлауда, олардың экономикалық тиімділіктері мен жөндеудің қажеттілігін анықтауда) маңызды рөл атқарады.