3.2.1.Тазалау-жуу (тжж) жұмыстарының технологиясы және жабдықтары

ТЖЖ көлемі мен құрамы жылжымалы құрамның (ЖҚ) ластануымен анықталады. Ластану деңгейі және де тасымалдаулар қандай жолдармен (қатты немесе шаң топырақ) жүргеніне, құрғақ немесе ылғалды ауа райында, қандай климаттық аймақта орналасқанына, жазда немесе қыста т.с.с. орындалғанына байланысты да анықталады.

Жылжымалы құрамның барлық сыртқы (жоғарғы, бүйірлік, төменгі) беттері, сонымен қатар мотор майы, канатасты кеңістігі, кузовтың іші, көлік салоны периодты түрде жуып-тазалап тұруды қажет етеді. Тамақ өнімін тасумен айналысатын автомобильдерге бұл тіптен қажет.

Жуу жұмыстары тазалауға қарағанда механизацияға көбірек бейімделген. ТЖЖ-н жүргізу технологиясы төмендегідей:

Көлік кабинасын, салонын немесе кузовын тазалайды, ЖҚ-ды сыртынан жуады. ЖҚ-ды құрғатады немесе терезелерін және нөмірлерін сүртеді. Бұл жұмыстарды ЖҚ-ды сырттай жуу аймағында ұйымдастырады.

Жылжымалы құрамды жуу тәсілдері. Орындалу тәсіліне қарай бөлінеді: қолмен жуу, механикаландырылған және комбинацияланған.

Қолмен жуу шлангпен немесе пистолетпен жүзеге асады, су ағынының төменгі қысымы 0,2-0,4 МПа, жоғарғы қысымы 1,0-2,5 МПа болуы тиіс.

Механикаландырылған жуу арнайы қондырғылардың көмегімен жүргізіледі және құрылысы мен пайдалану жағдайына байланысты бөлінеді:

• жұмыс органының конструкциясына байланысты ағынды, қылшақты, ағынды-қылшақты;

• көлік техникасының жұмыс органының салыстырмалы жылжуына байланысты: өтпелі және қозғалмалы;

• пайдалану жағдайына қарай: тұрақты және жылжымалы;

• басқару тәсіліне қарай: қолмен басқарылатын және автоматты.

Қолмен 10-20 минутта жуылатын процесті механикаландырылғаннан соң 1,5-3 минутта орындауға болады. Экономикалық есептеулер (25-30)% ұтатындығын көрсетеді.

Тазалау-жуу жұмыстарына арналған жабдықтар төмендегідей бөлінеді:

- тазалау жұмыстары мен шанақты санитарлық өңдеуге арналған жабдықтар;

- көлікті жууға арналған жабдықтар;

- жуып болған соң көлікті үрлеу мен құрғатуға арналған жабдықтар;

- өндіріс жағдайында регенерацияланған суды пайдалануға арналған қосымша жабдықтар.

Қазіргі кезде ең көп тараған М-130 маркалы ағынды-қылшақты жуу қондырғысының техникалық сипаттамасы:

Типі: тұрақты, автоматты

Өнімділігі, авт/сағ 50 70

Су шығыны, л/а 600 1200

Су қысымы, МПа 3,8

Электрқозғалтқыштардың жалпы қуаты, кВт 45

Габариттік өлшемдері, мм 7500х5500х40000

Масса, кг 1200

3.2.2. Тазалаудың физика-химиялық әдістері

Физика-химиялық тазалау әдісі әр түрлі сұйықтық заттармен (органикалық және органикалық емес) пасталарды пайдалану негізінде жүргізіледі. Сұйық тазалайтын заттар сілтілі, қышқыл және нейтралды болуы мүмкін, ал құрамы жағынан бір және көп компонентті болады. Органикалық нейтраль сұйықтықтардан көбінесе су пайдаланылады. Бірақ су ластанудың көптеген түрлерін (мұнай өнімдері, күйік, бояу, тоттану, металдардың тотығуы және т.б.) ерітпейді, сондықтан да оны құрғақ немесе ылғал шаңдарды жуу үшін көліктің сыртын тазалайтын кезде пайдаланылады.

Органикалық нейтраль еріткіштер (жарық беретін керосин, бензин, бензол, уайт-спирит, үшхлорэтилен, төртхлорлы көмірсутегі және т.б.) лак және шайырлы қыртыстарды алып тастау үшін, сонымен бірге сілтімен жуылмайтын ласты немесе сілтіні пайдалануға болмайтын жерде қолданылады.

Сілтілі жуатын еріткіштер өзінің құрамында мынадай компонеттерді ұстайды: бұзатын (сілтілер, тұздар), қаспақ құрайтын және үстірт-активті заттар (ОП-7, ОП-10), сұйық шыны, стульфонал және т.б. эмульгаторлар (силикат, натрий, сабын) антиқышқылдар (натрий нитриті, хромпик). Көп пайдаланатын сілті түріндегі жуатын синтетикалық заттар 3.2-кестеде көрсетілген. Олар ұнтақ түрінде шығарылады.

Қышқыл жуатын ерітінді бөлшектердің үстіңгі бетінен күйік пен тоттануды алу үшін пайдаланады. Тұзды, күкіртті, азотты, ортофосфорлы қышқыл су ерітінділеріне ингибиторлар және т.б. тоттану үрдісін тоқтататын заттарды қосады.

3.2-кесте

Сілті түріндегі жуатын синтетикалық заттар тізімі

Компоненттер	Жуатын заттардың құрамы мен таңбасы, %
	МЛ-51	МЛ-52	МС-6	МС-8	Лабомид-101	Лабомид-203
Кальцийленген сода Натрий трифолифосфаты Натрий метасиликаты Сұйық шыны ДБ сулағыш Сульфонал Синтанол ДС-10 Синтамид-5	44 34,5 - 20 1,5 - - - -	50 30 - 10 8,5 1,8 - - -	40 25 29 - - 6 - -	38 25 29 - - - 8 -	50 30 16,5 - - 3,5 - -	50 30 10 - - 8 - 2

Физика-химиялық тазалаудың технологиялық үдерісі үш операциядан тұрады: бөлшектерді сұрыптау, тазалау, шаю және кептіру.

Тазалаудың алдында бөлшектерді сұрыптау төмендегі белгілері бойынша жүргізіледі: мөлшері мен формасы, ластанудың сипаттамасы, беттің кедір-бұдырлығы, бөлшек дайындалған материалдары, жамылғы материалдары (электрлік оқшаулану, бояу, полимер).

Көмірсутекті болаттардан және шойыннан жасалған бөлшектер қандай концентрацияда болсын сілтілі ерітінділерде бұзылмайды, сондықтан оларды бұзу үшін ингибриттелген қосындыларсыз қышқылдар оларды бұзу үшін өнделінеді. Сілтілі ерітінділерде хромдалған бөлшектер жақсы бұзылады. Алюминий және мырыш құймаларынан жасалған бөлшектерді сілтілі, қышқыл ерітінділерде тазартуға болмайды.

Су ерітінділерінде бөлшектерді тазарту процесі төмендегідей жүреді: 80-90⁰-қа дейін ысытылған ерітіндінің әсерінен ластану қабаты суланады, жұмсарады. Май қабықшасы кеңею арқылы бұзылып, бөлшектердің үстіңгі бетінде ластанған бөлшектерімен майда май тамшылары пайда болады. Май мен металдың ілінісу күші бөлшектердің бетінде осы тамшыларды ұстап тұрады. Ілінісу күшін төмендету және ерітінді құрамына тамшының үзілуін жеделдету үшін эмульгатор енгізіледі. Эмульгаторлар май тамшысын майдың металмен ілінісу күшін төмендететін қабықшаның ластанған бөлшектерімен бүркеді. Ерітіндідегі эмульгаторлар, сонымен бірге хромпик немесе майланатын майлар бөлшектерді тоттанудан сақтайды.

Бөлшектерді сумен шаю бөлшектердің бетінен сілтінің немесе қышқылдың іздерін алып тастау үшін, сонымен бірге қол терісіне зиянды әсері болмау үшін өте қажет. Егер суық сумен шайылса, бұдан кейін бөлшекті кептіреді, ал ыстық сумен шайылған жағдайда кептіру үдерісі болмайды.

Ерітіндінің қайнауы немесе циркуляциясы - тазартылған бетте үлкен емес пропеллердің айналуымен, ерітіндіде бөлшектердің жылжуымен, себілуімен, бұйым арқылы ерітіндінің шайқалуымен, ультрадыбыспен немесе механикалық дірілдеткішпен ерітіндінің тез тербелісін болдырумен жүзеге асады.

Тазартылған бөлшектердің бетінде ерітіндінің жылжуы қандай әдіспен болатындығына байланысты физика-химиялық тазалау төмендегідей әдістерге бөлінеді: ағынды, батырылу, ерітіндінің еріксіз циркуляциясы, ультрадыбыстың және араластырғыштың буы.