2.3. Жөндеу өндірісін қамтамасыз етудің негізгі бағыттары (стратегиялары)

Көлік техникасын күту мен жөндеу бірыңғай мақсатқа біріктірілген ұйымдастыру жүйесін құрайды. Оларға кіретіндер:

• әр түрлі деңгейдегі пайдалану ұйымдарының жөндеу органдары (участок, кәсіпорын, бірлестік және т.б.);

• оларды техникалық жарақтандыру (тұрақты және жылжымалы жөндеу құралдары, қосалқы бөлшектер және жөндеу материалдарымен қамтамасыз ету органдары, техниканы жөндеуге жеткізу және жөндеуден алып кету құралдары).

Тиімділіктің максимал мәнін алу үшін техниканың ТК және Ж жүйесі оның құрамдас бөліктерінің (t және t_ж) ТК және Ж-ді өткізу уақытының төмендеуіне белсенді түрде әсер ете алады.

ТК және Ж-ге кеткен уақыт шығыны едәуір және ол машинаның жұмыс уақытының жылдық қорының 22...31%-ын құрайды. Жоспарлы алдын алу шараларды орындауға машинаның жұмыс уақыты қорының орташа есеппен 13%-ы жұмсалады. Техниканың кенеттен тоқтап қалуын есепке алғанда алдын алу шаралардың нақты еңбексыйымдылығы жоспармен салыстырғанда 15...22%-ға өседі, ал жұмыс уақытының шығындары 2...4%-ға артып, 15...17%-ды құрайды.

Жұмыс тиімділігіне сонымен бірге мынадай факторлар әсер етеді: техниканы ТК және Ж кезінде қолданылатын жөндеуді ұйымдастыру түрлері, мамандар біліктілігі, жөндеу материалдары және қосалқы бөлшектермен қамтамасыз етуді ұйымдастыру, техниканы жөндеуге жеткізуді ұйымдастыру, жөндеушілердің еңбек өнімділігін бағалау және т.б.

Өндіріс тиімділігін көтеруге төмендегілер әсер етеді:

• адам еңбегінің шығынын азайтуға мүмкіндік беретін техника мен механикаландыру құралдарының ТК және Ж-ді ұйымдастырудың алдыңғы қатарлы түрлерін енгізу;

• детальдарды қалпына келтірудің жоғары өнімділікті заманауи әдістерін енгізу;

• еңбек өнімділігін арттыру үшін адам факторын белсене пайдалану.

Жөндеу стратегиясын екі белгісі бойынша жіктейді: жөндеу сипаты бойынша және әсер етуді басқаруды ұйымдастыру бойынша (2.3-кесте) [17]. Жөндеу сипаты бойынша үш стратегияны бөліп қарауға болады (шартты түрде оларды А, Б, В деп белгілейік). А стратегиясы – техникалық карау нәтижесін ескере отырып, белгіленген жұмысты істеп болған соңғы толық-жинақты машинаның меншіктелмеген жөндеуі; Б стратегиясы – жоғарыда айтылған жағдайда орындалатын толық-жинақты машинаның меншіктелген жөндеуі; В стратегиясы – жоғарыда айтылған жағдайда тораптар мен агрегаттарды ауыстыру жолымен орындалатын меншіктелген жөндеу.

2.3-кесте

Жөндеу стратегияларының байланысу мүмкіндіктері

Басқару бойынша стратегия	Жөндеу сипаты бойынша стратегия
	А	Б	В
I	+	-	+
II	-	+	-
III	-	+	+

А стратегиясы кезінде жөндеуде тұрған машинадан алынған тораптар мен детальдар қалпына келтірілген соң сол машинаның өзіне жиналады.

Б стратегиясында берілген модельдегі кез келген машинадан алынған тораптар мен детальдар жөнделіп болған соң, сол модельдің таңдап алынған кез келген машинасына орналастыруға болады. Бұл стратегия детальдардың өзара ауыстырымдылық принципіне негізделген.

В стратегиясының мазмұны жөндеу процесінде берілген машинаны жинау сол модельдің басқа машинасынан шешіліп алынып, алдын ала жөнделген тораптар мен агрегаттардан жиналуға негізделген.

Жөндеуді басқаруды ұйымдастыруда да бірнеше стратегия қолданылады. Алғашқы кезекте шешілуге тиіс өзекті мәселе – жөндеуді орындау кімге бекітілуі керектігін анықтау.

Бірінші стратегия (I) – техниканы жөндеу машинаны пайдаланатын мекеменің өзінің жөндеу кәсіпорнының күшімен жүргізіледі.

Екінші стратегия (II) – техниканы жөндеуді осы машинаны шығаратын машина жасау саласы атқарады (фирмалық қызмет көрсету).

Үшінші стратегия (III) – жөндеуді бұл машиналарды не шығармайтын, не пайдаланбайтын арнайы мекемелер жүргізеді (мысалы, арнайы жөндеу басқармасы).

Жөндеу тиімділігіне екі фактордың да (жөндеу сипаты мен басқаруды ұйымдастыру) әсері мықты. Мысалы, кешенді стратегияның мүмкін болатын 9 нұсқасының бесеуін жүзеге асыруға болады (2.3-кесте) [17].

I А стратегиясы – толық жинақты машинаның жөндеуін машинаны пайдаланатын мекеме меншіктелмеген тәсілмен жүргізеді.

I В стратегиясы – толық жинақты машинаның жөндеуін машинаны пайдаланатын мекеме меншіктелген тәсілмен іске асырады.

II Б стратегиясы – толық жинақты машинаның жөндеуін меншіктелген тәсілмен машина жасау саласы атқарады.

III Б стратегиясы – толық жинақты машинаның жөндеуін меншіктелген тәсілмен арнайы мекеме (жөндеу заводы) орындайды.

III В стратегиясы – машинаны жөндеуді тозған тараптарды ауыстыру тәсілімен арнайы мекеме (жөндеу заводы, механикаландыру басқармасы) жүргізеді.

Стратегияның кез келген нұсқасының үйлесімділігін бағалау үшін критерийді, яғни осы нұсқаны таңдауға арналған шаманы бекіту қажет. Бекітілген шаманың сандық мәні бойынша қарастырылып отырған нұсқаларды салыстыруға мүмкіндік болуы тиіс.

Қабылданған критерий машинаны пайдалану мен жөндеуге жұмсалған жалпы шығынды үйлестіруі тиіс. Экономикалық тиімділікті бағалау кезінде жалпылама көрсеткен ретінде келтірілген шығындарды алуға болады:

; (2.3)

мұндағы, С_а – бір жыл ішіндегі ағымдағы (пайдалану) шығындары; Е_Н – күрделі қаржы тиімділігінің нормативтік коэффииценті; К – күрделі қаржы.

Қарастырылып отырған мысалда «күрделі қаржы» терминіне машинаны күрделі жөндеуге жұмсалған шығындар кіреді. Машина күрделі жөндеуден өткен соң келесі жөндеуге дейін бірнеше жыл жұмыс істеуге тиіс болғандықтан, көбейтіндісінің сандық мәні бір жылға есептегендегі күрделі жөндеу шығындарының үлесіне кіреді (жылдық үлес) [17].

Сонымен, жөндеу статратегиясының тиімділік критериі есебінде минимал келтірілген шығындар қолданылуы мүмкін:

С_а+Е_НК W_min; (2.4)

Ал стратегия тиімділігіне әсер ететін сапалы көрсеткіштерге төмендегілер жатады:

• өндіріс сипаты (типі) – бірліктік, кішісериялы, сериялы, массалы (сериялық деңгей жоғары болған сайын өндірісті мамандандыру жағдайлары жақсара түседі);

• өндірісті мамандандыру деңгейі (жөндеу өндірісінің мамандандыруы жоғары болған сайын жөндеудің еңбексыйымдылығы мен өзіндік құны төмен болады). Мамандандыру жөндеу сапасын арттырады және жұмысты механикаландыруға жағдай жасайды. Өз кезегінде еңбексыйымдылықтың төмендеуі жөндеуге жұмсалатын уақытты азайтады.

• еңбек өнімділігі (оның өсуі механикаландыру деңгейімен тікелей байланысты);

• жөндеудің өзіндік құны;

• машинаны жөндеу уақытының азаюы;

• жөндеу сапасын жоғарылату (жұмысты мамандандыру мен механикаландырумен тығыз байланысты);

• арнайы жөндеу мекемесіне бөлінетін шығындар деңгейі;

• материалдық-техникалық жабдықтау жағдайлары;

• машинаны жөндеуге қоюға және жөндеуден алуға кететін тасымалдау қашықтығы (бұл көрсеткіш әсіресе құю өндірісінде маңызды рөл атқарады).

Тасымалдауға кететін уақыттың азаюы машинаның пайдалы жұмыс уақытын ұлғайтады.

Жөндеу стратегиясы көрсеткіштерінің сипаттамасы 2.4-кестеде келтірілген. Сондықтан жоғарыда айтылғандарды ескере, III Б және III В стратегияларына басымдық бере отырып, стратегияның соңғы нұсқасын нақты жағдайларға байланысты таңдау керек.

2.4-кесте

Жөндеу стратегияларының сипаттамасы

Көрсеткіштер	Стратегия
	I А		I В	II В	III Б		III В
Өндіріс сипаты	кішісериялы			сериялы
Мамандандыру деңгейі	төмен			өте жоғары		жоғары
Механикаландыру деңгейі	төмен	қанағаттанарлық		өте жоғары		жоғары
Жөндеудің еңбексыйымдылығы	өте жоғары	жоғары		өте төмен		төмен
Жөндеудің өзіндік құны	өте жоғары	жоғары		өте төмен		төмен
Жөндеу сапасы	біліктілікке байланысты	қанағаттанарлық		жаңа машина деңгейіне жақын		жоғары
Машинаны жөндеуге және жөндеуден тасымалдау қашықтығы	пайдалану ұйымының аймағында	машинаның жұмыс аймағында		сервис пункті анықтайды		күту ауданы аймағында
Арнайы мекемеге жұмасалатын шығындар	жоқ	бар		бар (сервис пунктері үшін)		бар
Материалдық-техникалық жабдықтау жағдайлары	қиындау	қалыпты		қалыпты		қалыпты