1.5. Детальдар тозуын анықтау әдістері

Үйкеліс пен тозуды зерттеуді негізгі 4-сатыда жүргізуге болады:

- материалдың әртүрлі физика (химия)-механикалық қасиеттеріне баға беруге арналған зертханалық зерттеулер;

- материалдың үйкелісі мен тозуына әртүрлі факторлардың әсерін анықтауға арналған зертханалық зерттеулер;

- жаңадан жасалған бұйымдарға баға беруге арналған стендтік зерттеулер;

- машиналар немесе механизмдер жұмысының жалпы сенімділігін анықтауға арналған зерттеулер.

Кез келген саты өзінің алдындағы сатыдан материал жұмысының нақты жағдайына жақын дәрежесімен ерекшеленеді.

Тозуды анықтауға арналған әдістердің барлығын екі топқа бөлінеді:

- қосылыстағы детальдарды периодты түрде өлшеп отыру;

- машинаның тоқтаусыз жұмыс істеу кезінде жанама өлшем жүргізу.

1-ші әдіс бойынша өлшеу төмендегі жолдармен жүргізіледі:

- микрометрикалық өлшеу немесе микрометраж тәсілі. Мұны көбінесе детальдар тозуының абсолюттік шамасы үлкен болған кезде қолданады, бұл әдіс детальді тозуға зерттеудің алдында немесе соңында өлшеуге негізделген. Өлшеу дәлдігі әдетте 0,01...0,001 мм болады. Бұл әдіспен тозуды бағалау құралдары ретінде микрометрлер, индикаторлық ішкі өлшегіштер, иінтіректік қапсырмалар, иінтіректік-механикалық аспаптар, иінтіректік-оптикалық аспаптар, аспаптық және әмбебеп микроскоптар қолданылады;

- масса шығыны бойынша анықтау тәсілі. Бұл әдіс орташа детальдарды тозуға дейін және тозудан кейін өлшеу арқылы тозуды анықтауда қолданылады. Бұл әдістің дәлдігі таразының дәлдігіне байланысты және (0,05...5)*10^-8г. шамасында болады. Өлшеу құралдары ретінде әртүрлі аспаптық таразылар пайдаланылады;

- жасанды базалар тәсілі. Үйкеліс бетінен тереңдік түбіне дейінгі қашықтықты есептеуге негізделген.

Бұл аталған тәсілдер өндірісте де, ғылыми зерттеуде де қолданыла береді;

2-ші әдіс те бірнеше тәсілдер арқылы жүзеге асады:

- тозу өнімінің пайдаланылған майдағы құрамы бойынша. Бұл тәсіл стендтік зерттеуде қолданылады, яғни тозу өнімдерінің (металдық бөлшектер және олардың тотықтары) майлау майларын жинайды, одан сынама алады, жағады да қалған металл құрамына қарап тозуға баға береді;

- радиоактивті изотоптар көмегімен. Мұнда зерттеу үлгісіне вольфрамның, кобальттың, сурьманың радиоактивті изотоптарын енгізеді. Тозу кезінде үлгі маймен қоршалады да, тозу өнімдері радиоактивті изотоптармен бірге кетеді.

1.6. Детальдардың тозуға төзімділігін жоғарылату әдістері

1.6.1. Үйкеліс жұптарының үйкелетін беттерінің материалдары

Үйкелетін детальдарды төмендегі материалдардан дайындайды:

• конструкционды (болат 45,40ХН)

• фрикционды (феррокерамика, металкерамика) - мұнда үйкеліс коэффициенті жоғары болады (текстолит, шойын, болат 46,47, марганец)

• антифрикционды (шойын, қола, жез, баббит), бұларға қойылатын талаптар: шектік қабаттың пайда болуындағы жоғары температура кезінде статистикалық және динамикалық беріктіктің жеткіліктілігі, төмен үйкеліс коэффициенті, технологиялылығы, дефицит еместігі.

• тозуға төзімді (қабат-қабат тілімшелер жапсырмасы түріндегі метариалдар, фрикционды муфталардың дискілері), тозуға төзімділік беріктеу технологияларымен қамтамасыз етіледі.

Бір материалда бұл қасиеттердің барлығын табу мүмкін емес. Сондықтан үйкеліс жұптарында материалдарды таңдау, конструкциясын есепке алу, үйкеліс тораптарының арналуын, пайдалану жағдайлары мен беріктік бойынша талаптарды, жұмыс істеу мерзімін, сенімділік пен құнын, пайдалану шығындарын және т.б. ескеру қажет.