4.2 Валюталық саясат, оның нысандары және түрлері

Валюталық саясат - бұл елдің ағымдық және стратегиялық мақсаттарына сәйкес халықаралық валюталық және басқа экономикалық қатынастар аумағында жүзеге асырылатын шаралар жиынтығы.

Валюталық саясат экономикалық саясаттың ең басты мақсатттары: тұрақты экономикалық өсуді қамтамассыз етуге, жұмыссыздық пен инфляцияның өсуін тоқтатуға, төлем баланысындағы тепе-теңдікті ұстап отыруға бағытталады.

Валюталық саясаттың басты бағыттары мен формалары елдердің валюталық-экономиклық жағдайына, әлемдік шаруашылықтың эволюциларына, әлемдік арендағы күштердің орналасуына байланысты анықталады.

Валюталық саясаттың мынадай формалары қолданылады:

• дисконттық валюталық саясат;

• девиздік валюталық саясат;

Сонымен қатар девиздік саясаттың мынадай жүзеге асырылу формалары болады:

• валюталық интервенция;

• валюталық резервтерді диверсификациялау;

• валюталық шектеу;

• валюталардың алмастырылуы;

• валюталық бағам режимі;

• девольвация

• револьвация

Дисконттық (есепке алу) саясаты –бір жағынан, валюталық бағаммен төлем баланысын реттеуге, екіншіден,ішкі несиелер динамикасын, ақша массасын, бағаны, жиынтық сұранысты реттеуге бағытталатын орталық банктің есепке алу мқлшерін қзгертуі.

Мысалға: пассивтік төлем баланысы кезінде капиталдың еркін ауыстырылуы жағдайында есепке алу мөлшерінің көтерілуі ең төмегі паыз мөлшерлемесі бар елдерден, капиталдың келуін ынталандырып, төлем балансының жағдайын жақсартады және валюталық бағамды арттыра түседі. Ал егер орталық банк есепке алу ресми мөлшерін төмендетін брлса, отандық және шетелдік капитал сыртқа ағып, төлем баланысының активтік қалдыңы азаяды және валютаның бағамы төмендейді.

Қазіргі жағдайда ди сконттық саясаттың тиімділігі төмендеген. Себебі, егерде төлем балансын жақсарту мақсатында есепке алу мөлшерін арттыратын болса оның экномика үшін теріс әсер болады, ал оның төмендеуі төлем баланысына кері әсер етіп, яғни капиталдың сыртқа ағылуына жол береді.

Девиздік саясат-мемлекеттік ұйымдардың немесе орталық банктің шетел валюталық сату және сатып алу жолымен ұлттық валюта бағамына әсер ету әдісі. Девиздік саясат көбіне валюталық интервенция формасында жүзеге асырылады. Валюталық интервенция ХIХ ғасырдан бастап қолданыла басталған. Алтын монометализмі алынып тасталғаннан кейін валюталық итервенция кеңінен қанат жайды.

Екінші дүниежүзлік соғыстан кейін, жаңа құбылыс ретінде мемлекетаралық валюталық реттеу ұйымдары - ХВҚ,сондай-ақ аймақтық - Еуропалық валюталық институт құрылды.(1994ж).

Валюталық резервтерді диверцификациялау-бұл халықаралық есеп айрысуларды қамтамассыз ету, валюталық интервеция жүргізу және валюталық шығындардан сақтау мақсатында әр түрлі валюталарды өосу жолымен валюталық резервтердің құрылымын реттеуге бағытталған мемлекеттің жіне банктердің саясаты.

Бұл саясат қарапайым түрде тұрақсыз валюталарды сату және халықаралық есеп айрысулар үшін қажетті тұрақты валюталарды сатып алу жолымен жүзеге асырылады.

Валюталық паритет және валюталық бағам режимі Ұлттық және мемлекетаралық реттеу объектісі болып табылады.

Девольвация мен револьвация-валюталық саясаттың дәстүрлі әдістеріне жатады.

• Девальвация-ұлттық валютаның бағамын шетел валютасына қатынвасы бойынша төмендету.

• Ревальвация-ұлттық валюта бағамын шетел валюталарына қатынасына жоғарлату.

Заңды түрде валюталық саясат валюталық заңдылықтар яғни елдегі және одан тысқары жерлердегі валюталық бағалылармен бвйланысты операциялардың жасалу тәртібі реттейтін құқықтың нормалары жиынтығымен, сондай-ақ екі жақты көп жақты валюталық проблемалар бойынша мемлекеттер арасында жасалатын келісім шарттарға сүйенеді. Валюталық саясатты іске асырудың басты бір құралы валюталық реттеу болып табылады.

Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, нарықтық экономика жағдайында халықаралық валюталық қатынастарды реттеу екі түрде жүзеге асырылады:

• нарықтық реттеу;

• мемлекет тарапынан реттеу;

Валюталық нарықта валюталарға деген сұраныс және ұсыныс, сондай-ақ олардың бағамдық шекті қатынастары қалыптасады. Нарықтық реттеу құн заңына бағынады. Мұндай заңдардың валюталық нарықтағы бәсекелестік жағдайында жұмыс жасауы, валюталар айырбасының қатысты эквивалентін, тауарлар, көрсетілетін қызметтер, капиталдар, несиелер қозғалысына байланысты әлемдік шаруашылықтың қажеттілігіне валюталардың халықаралық ағымының сәйкес келуін қамтамасыз етеді. Баға механизмі және нарықтағы валюталық бағам динамикасының белгілері арқылы экономикалық агенттер валюталарды сатып алушылардың сұранысы мен оларды ұсыну мүмкіндіктері туралы біле алады. Сонымен бірге, нарық, валюталық операциялардың жағдайы туралы ақпараттар көздері болып табылады.

Бірақта, мемлекет ертеден бері валюталық қатынастарға араласып келген, бастапқысында ол, жанама түрде, кейіннен оның әлемдік шаруашылықтағы маңыздылығын ескере отырьш, тікелей араласа бастады. 30 жылдардағы XX ғ. алтын стандарты алынып тасталуына байланысты валюталық бағамды реттегіш ретінде алтын механизмі қызметін тоқтатты. Бағамдық шекті қатынастардың аяқ асты ауытқу мен валюталық дағдарыстар ұлттық және әлемдік экономикаға теріс әсер ете отырып, ауыр әлеуметтік-экономикалық зардапқа ұшыратты.

Нарықтық және мемлекеттік валюталық реттеу бірін-бірі толықтырады. Біріншісі, бәсекеге негізделген, яғни дамуды ынталандыра түссе, ал екіншісі, валюталық қатынастарды нарықтық реттеудегі теріс салдарларды жоюға бағытталған. Екі реттегіш арасындағы шекара нақты жағдайлардағы тиімділік және шегуге байланысты анықталады. Сондықтан да, олар арасындағы шекті қатынас жиі ауысып отырады. Дағдарыс, соғыс және тағы басқа қиын жағдайларда қатаң мемлекеттік валюталық реттеудің маңыздылығы артады. Сондай-ақ валюталық-экономикалық жағдайдың жақсаруы барысында валюталық операциялар ырықтандырылып, бұл аумақта нарықтық бәсеке орын алады. Бірақ та мемлекет, бұл жағдайда да, валюталық қатынастарды қалыпқа келтіру және қадағалау мақсатында валюталық бақылау жасайды.