3. Арганізацыя і змест працы ў асноўны перыяд навучання грамаце.

Увеьсь працэс навучання грамаце падзяляецца на 2 перыяды – падрыхтоўчы і асноўны, а кожны з перыядаў на некалькі пасядоўных этапаў-ступней. Асноўныыперыяд у навучанне грамаце складаецца з 4 ступеней. Работа на кожнай з іх мае свае асаблівасці: ускладняюцца матэрыялы і характар склада-гукавого аналізу, павышаецца ўзровень сфарміраванасці навыкаў чытання, паглыбляецца сэнсавы разбор прачытанага.

Урокі на першай ступені асноўнага перыяду ў многіх адносінах аднатыпныя. Па прадметных малюнках у двух словах выдзяляюцца цвердыя і мяккія зычныя гукі (як правіла, за межамі спалучэння ЗГ). Дзеці практыкуюцца ва ўспрыманні выдзеленых гукаў на слых, вызначаецца месца гука ў слове. Вучні знаёмяцца літарамі для абазначэння ахарактарызаваных укаў.

Далей ідзе навучанне чытанню складоў ЗГ па складовай табліцы: па галосный літары вызначаецца цвердасць або мяккасць зычнага гука, і склад прачытваецца злітна, па дзвюх літарах.

Словы, якія ўпершыню будуць сустракацца пры чытанні, друкуюцца своеасабліва – дапаможнымі паметамі паказаны межы складоў і састаўныя часткі склада за межамі ЗГ, напрыклад: Наша ш кола і інш. Такі спосаб друкавання слоў палягчае на першых кроках чытанне, дазваляе дзецям усведамляць спосаб чытання складоў розных па структуры.

У тэксце гэтыя словы даюцца са знакам націску, што спрыяе пераходу да плаўнага складовага чытання і чытання цэлымі словамі, іх мэтазгодны друкаваць буйным шрыфтам на дошцы для харавога чытання, для чытання шэпта, уключаць у практыкаванні з выкарыстаннем разразной азбукі.

Па сюжэтных малюнках вучні з дапамогай настаўніка (па пытаннях) складаюць звязныя апавяданні, выдзяляюць у іх сказы, аналізуюць іх.

Па серыі малюнкаў праводзяцца практыкаванні ў звязным расказванні. Калі на букварнай старонцы маецца матэрыял для параўнання, абагульнення, групоўкі даюцца заданні на выкананне слоўнікава-лагічных практыкаванняў. Прыцягваецца ўвага дзяцей да з’яў мнагазнчнасці, аманімічнасці і антаніміі (без ужывання тэрмінаў).

Выкарыстоўваюцца разнастайныя дыдактычныя гульні: адгадванне рэбусаў, складанне слоў з “рассыпаных” складоў і літар, складанне слоў “ланцужком”, чытанне скорагаворак і інш.

На ўроках пісьма дзеці вучацца пісаць маленькія і вялікія літары. Вучні практыкуюцца ў напісанні літар на аднолькавай адлегласці адна ад другой, знаёмцца з правілам пісьма “склады і словы пішы не адрываючы пяра” і арфаграфічным правілам аб ужыванні вялікай літары ў імёнах.

Практыкаванні ў пісьме спалучабцца з працай на наборным палатне, пачынаецца навучанне дзяцей спісваць з друкаванага шрыфту. Асноўнае месца займае спісванне з прагаворваннем і каменціраваннем.

На дргой ступені асноўнага перыяду ўрокі чытання ў многім аналагічны папярэднім. На ўроках замацавання і паўтарэння ўзмацняецца работа класіфікацыйнага характару і супастаўленне блізкіх пры артыкуляцыі гукаў, якія дзеці блытаюць пры вымаўленні (напрыклад, с-ш, р-л, з-ж і інш.). На ўроках пісьма больш шырока выкарыстоўваецца апрача спісвання, розныя віды дыктантаў: зрокавы, слыхавы. У канцы ўрока пісьма, як правіла, праводзіцца паўтарэнне вывучаных літар якія групуюцца па падабенстве ў канфігурацыі.

На трэцяй ступені работа на ўроках навучання грамаце ўступае ў новую стадыя: павялічваецца аб’ём тэкстаў, шырока выкарыстоўваюцца прыказкі і загадкі, уключаюцца неадаптаваныя творы дзіячых пісьменнікаў, у тым ліку вершаваныя. На уроках пісьма, апрача засваення напісання новых літар, складоў і слоў з імі, усё больш увагі ўдзяляецца фанітычным і арфаграфічным спастаўленнем (воды – вада, каса – каза, плады - плод), азнаямленню з арфаграфічнымі правіламі, прадаўжаецца засваенне некаторых “слоўнікавых” слоў. Усё большае месца пачынаюць займаць творчыя работы: дагаворванне незакончаных сазаў і запіс іх, складанне і запіс словазлучэнняў і сказаў і г.д. канцы ўрока звычайна праводзяцца практыкаванні на паўтарэнне вывучаных літар.

На чацвертай ступенні навучанне чытанню набывае новы характар. Усе асноўныя віды работы на ўроку накіраваны на асваенне зместу тэксту. Прадаўжаюцца прапедэўтычныя назіранні над асобнымі арфаграфічнымі і арфаэпічнымі з’явамі.

Такім чынам, заняткі на апошніх уроках граматы па характары ўсё больш набіжюцца да тых, якія з’яўляюцца тыповымі для звычайных урокаў чытання ў 1 – 4 класах.

На ўроках пісьма, як і на ўроках чытання, праводзяцца фанетычныя, графічныя і арфаграфічныя назіранні (снег, парк пух, луг – люк і інш.). значнае месца займаюць слыхавыя дыктанты. Праводзіцца паўтарэнне ўсіх вывучаных літар, якія групуюцца ў залежнасці ад своёй формы. Настаўнік праводзіць індывідуальную работу па папярэджанні і впраўленні каліграфічных недахопаў

4. Паслябукв пер нав грамаце. Грамата – элементарнае, першапачатковае навучанне чыт і пісьму, “пераклад” вуснай мовы у пісьмовую і наадварот. Увесь працэс навуч грамаце падзял на этапы: падрыхт, асн, паслябукв (заключны). Паслябукв пер (пачын на стар пасля алф). Мэта: удасканаленне нав чыт і удаскан каліграф нав. Тэкставы матэрыял павяліч, павял аб’ём тэкста, колькасць малюнкаў зменшана. Змяншаецца гука-літ аналіз, але павял кольк-ць заданняў на фанет абагульн (адрозненне звонкіх, глухіх). Закладваюцца асновы арфагр-ай граматнасці ( не даём тэрмін, а вучым падбіраць праверачнай слова). Удаскан звязн вусн мова. Узбагачваецца і актывізуецца слоўнікавы запас вучняў. Выпрацоўка свядомасці чыт. [У якім значэнні ўжыта слова? (засмяялася сонейка)] Вучні знаемяцца з тэрмінамі: словы-сябры, словы-ворагі. Даюцца заданні на пашырэнне слоўніка. [Тэксты: Беларусь. Адкуль пайшла назва?] Стр-ра ўр: 1.Арган пачат; 2.удаскан звязн м-ы;3.калігр мінутка; 4.запіс слоў; 5.пісьмо тэксту; 6.аналіз тэксту; 7.вынік ур. Пры чытанні тэксту выкарыстоўваюць заданні: 1)Самаст чыт ў паўголаса. 2) Самаст чыт ў голас. 3) Адказы на пытанні. 4) Вусны пераказ прачытанага. 5) Падрыхтоўка да маўклівага чытання. Прыем трохразовае чыт: вучні чытаюць адзін тэкст 3 разы з пачатку па мінуце, кожны раз адзначаюць дзе спыніліся. Пры ўзбагачэнні слоўнікавага запаса дзеці тлумачаць незразумелыя словы наст спосабамі: 1)Па малюнках; 2) Называюць прымету прадмета; 3) Указваюць, дзе гэта можна убачыць; 4) Падборам сінонімаў; 5) Падбор антонімаў; 6) Разгорнутае апісанне прадмета; 7)Супрацьлеглае параўнанне; 8) Працяг рада аднародных прадметаў. Праводзяцца слоўнікавыя і тэкставыя невял дыктоўкі. Каменціраванае пісьмо. Прапедэўтычная работа [Бяроз – бярозы. на канцы слова пішам літ з.]Спісванне:з друк тэксту, з рукапіснага (тэкст у кожнага вучня), з дошкі.

5. Якасці паўнацэннага чытання. Чытанне як прадмет у пачатковых класах уяўляе сабой сістэму заняткаў, на якіх выпрацоўваюцца навыкі свядомага, правільнага, беглага і выразнага чытання, паведамляюцца дзецям веды, ажыцяўляюцца выхаваучыя задачы. Галоўнае месца на уроку адводзіцца чытанню і рабоце з тэкстам. Працуючы з тэкстам, дзеці пачынаюць разумець змест твора, вызначаць галоўную думку. Якасці чытання:

1. Правільнасць - беспамылковае і плаўнае чытанне слоў і сказаў, г зн чытанне без перастаноўкі і без пропуску слоў, складоў. Няправільнасць чытання ў вучняў пачатковых класах звязана з тым, што ў іх яшчэ няма гібкага сінтэзу паміж успрыманнем, вымаўленнем і асэнсаваннем зместу прачытанага. Школьная практыка паказвае, што вучні часцей за ўсё няправільна чытаюць тыя словы, сэнсу якіх яшчэ не разумеюць. Прыёмы выпрацоўкі правільнасці:

• раскрыццё лексічнага значэння слова, без разумення якога цяжка ўспрыняць тэкст;

• папярэдняе паскладовае чытанне слоў;

• складанне цяжкіх для чытання слоў з разразной азбукі;

• чытанне тэксту сам сабе з мэтай усведамлення зместу і падрыхтоўкі да чытання услых;

• чытанне цяжкіх слоў па складовай табліцы, на плакаце ці на дошцы;

• чыт-не і завучванне скарагаворак;

• сістэматычны кантроль настаўніка і вучняў за чытаннем;

• склада-літарны і гукавы аналіз слоў;

• практыкаване у артыкуляцыі гукаў,

Правільнасць чытання дапамагае развіццю свядомасці чытання. Паміж імі існуе самая цесная сувязь.

2. Свядомасць прадугледжвае разуменне вучнямі зместу твора, яго ідэйнай накіраванасці, устанауленне уласных адносін да герояў. Для таго каб чытанне было свядомым: вучні павінны разумець значэнне усіх слоў, сэнс сказаў, сувязі частак тэксту. Выпрацоўцы свядомасці дапамагаюць розныя віды заняткаў на ўроках чытання:

• падрыхтоўка да ўспрымання твора (ўступная гутарка, расказ, паведамленне настаўніка);

• слоўнікавая работа;

• работа з нагляднасцямі;

• дзяленне твора на часткі; падбор загалоўкаў, складанне плана, выразнае чытанне, творчыя работы

• зварот да першых уражанняў дзяцей)

3. Бегласць - самы высокі тэмп чытанння, пры якім вучні свядома успрымаюць прачытанае. Беглым лічыцца чытанне без расцягвання гукаў, складоў, без пауз паміж складамі, словамі, без непатрэбнага напружання. Яна характырызуецца ўспрыманнем і вымаўленнем пэўнай колькасці слоў у мінуту. Для таго, каб выпрацоўваць бегласць чытання настаўнік павінен выкарыстоўваць наступныя заданні:

• шматразавае чытанне тэксту,

• заданні на выпрацоўку правільнага дыхання,

• выбарачнае чытанне,

• фанетычныя размінкі, скарагаворкі,

• розныя конкурсы, спаборніцтвы ў чытанні,

• захоўваць гігіенічныя патрабаванні да чытання (правільная поза, нармальная адлегласць паміж вачамі і кнігай),

• узорнае чытанне настаўніка ў тэмпе, якога лёгка дасягнуць вучням,

• чытанне вучнямі тэксту па картках на працягу пэўнага часу

4. Выразнасць - вобразная перадача зместу твора чытачом у адпаведнасці з задумай аутара. Каб выразна прачытаць, трэба перш за ўсё добра ўявіць сабе тое, аб чым чытаеш, зразумець галоўную думку, характэрныя асаблівасці герояў. Выразнае чытанне настаўніка – узор для вучняў. Выразнасці чытання можна дабіцца ад вучняў толькі пры ўмове, калі твор будзе глыбока прааналізаваны, калі будзе зразумелы яго ідэйны змест, вобразы, учынкі. Умовы пры выпрацоуцы выразнасці– уменне правільна размяркоўваць дыханне, правільна артыкуляваць гукі, захаванне норм літаратурнага вымаўлення. Патрабаванні: захаванне граматычных паўз, выкарыстанне лагічных і псіхалагічных паўз, захаванне лагічнага націску,улік тэмпу і рытму чытання, выкарыстанне інтанацыі. Для выпрацоўкі ў вучняў выразнасці чытання неабходна сістэматычна выкарыстоўваць:

• аналіз зместу твора;

• абагульняльную гутарку

• узорнае чытанне

• практыкаванні ў гучным чытанні пад кантролем настаўніка і вучняў

• размётку тэксту, складанне партытуры выразнага чытання

• калектыўную дэкламацыю

Выразнасць чытання тады будзе сапраўдная, калі настаўнік зможа развіць у вучняў уменне эмацыянальна перадаваць пры чытанні сваё разуменне зместу твора.