15. Методыка навучання арфаграфіі. Асноўныя прыёмы працы з арфаграфічным правілам.

Арфаграфія – г. раздзел мовазнаўства, які ўстанаўлівае правілы перадачы вуснай мовы на пісьме.

Арфаграфія ў школьным курсе вывучаецца ва ўзаемасувязі з фанетыкай, арфаэпіяй, графікай. Ідзе як скразны раздзел у сувязі з вывуэннем іншых раздзелаў мовы.

Задачы навучання арфаграфіі:

1.Пераканаць школьнікаў у неабходнасці засваення арфаграфіі;

2.Пазнаёміць з асноўнымі арфаграфічнымі паняццямі: арфаграма, арфаграфічнае правіла;

3.Сфарміраваць асноўныя ўменні: знаходзіць арфаграмы ў словах, класіфікаваць іх і правільна суадносіць з вывучанымі граматыка-арфаграфічнымі правіламі, карыствцца арфаграфічным слоўнікам, падбіраць словы на аднолшькавыя арфаграмы;

4.Прымяняць правіла ва ўмовах звязнага маўлення;5.Выхоўваць устойлівую арфаграфічную пільнасць.

Асноўнай арфаграфічнай адзінкай з’яўляецца арфаграма. Існуе некалькі азначэнняў дадзенага паняцця.

Арфаграма-Напісанне або месца, якое патрабуе прымяненне правіла.

У пачатковай школе вывучаюцца наступныя арфаграмы:

1.Арфаграмы, звязаныя з абазначэннем гукаў літарамі:

−Арфаграмы, якія можна праверыць;−Арфаграмы, якія не правяраюцца.

2.Арфаграмы, не звязаныя з абазначэннем гукаў літарамі:−Правапіс вялікай літары;−Злітнае, раздзельнае, паўзлітнае напісанне;−Правілы пераносу;−Правілы скарачэння.

Пры рашэнні арфаграфічнай задачы вучні праходзяць 2 ступені:

1.Пастаноўка арфаграфічнай задачы. Патрэбна знайсці месца, дзе можа быць памылка, дзе можа быць прыменена правіла. ( гэтыя дзеянні садзенічаюць развіццю арфаграфічнай пільнасці).

2.Выбар патрэбнага правіла,вызначэнне арфаграмы, выбар правільнага напісання. (У выніку гэтага фарміруецца арфаграфічная граматнасць).

Існуе два узроўня авалодання арфаграфічнай граматнасцю: Абсалютная арфаграфічная граматнасць – уменне карыстацца ўсімі правіламі, а таксама уменне пісать усе словы з арфаграмамі. Адносная арфаграфічная граматнасць – уменне пісаць словы ў адпаведнасці з вывучанымі ў школе арфаграфічнымі правіламі.

У школе ставіцца задача авалодаць адноснай арфаграфічнай граматнасцю. Для рашэння гэтай задачы патрэбна сформіраваць у дзяцей арфаграфічныя уменні – сістэма ўсвядомленых дзеянняў, якія накіроўваюцца і кантралююцца свядомасцю вучня, сілай яго думкі.

На аснове арфаграфічных умееняў выпрацоўваецца арфаграфічны навык – аўтаматазаваны спосаб выканання дзеянняў, які не патрабуе жорсткага кантролю з боку свядомасці.

Фарміраванню арфаграфічных навыкаў і уменняў садзенічаюць арфаграфічныя практыкаванні:

•Спісванне•Дыктанты•Свабоднае пісьмо•Арфаграфічны разбор

Спісванне – практыкаванні, пры выкарыстанні якіх адбываецца перадача ў пісьмовую форму зрокава ўспрымаемага слова, сказа, тэкста.

Вылучаюць наступныя віды спісвання:

•Уласнаспісванне – прапаноўваюцца словы, сказы, тэксты без пропуска літар і дадатковых заданняў; мэта – спісаць правільна, без памылак;

•Спісванне з дадатковымі заданнямі – спісванне часцей за ўсё спалучаецца з выкананнем заданняў арфаграфічнага, граматычнага, лексічнага або словаўтваральнага характару - падзяліць словы на склады; вылучыць корань; вызначыць часткі слова; вызначыць часціны мовы; вызначыць род, лік, склон, скланенне, спражэнне ; падкрэсліць галоўныя члены;

•творчае спісванне - аднаўленне дэфармаваных сказаў або тэксту; змена граматычнай формы запісваемых слоў; •выбарачнае спісванне - спісаць толькі словы пэўнай часціны мовы, выпісаць словазлучэнні і да т.п.;

•спісванне з групіроўкай – запісаць словы ў 2, 3 слупкі з улікам змешчаных у словах арфаграм;

Спісванне павінна спалучацца з правільным слыхавым аналізам слова і яго правільным вымаўленнем.

Дыктант - від арфаграфічнага практыкаванні, сутнасць якога заключаецца ў запісе ўспрыманага на слых або зрокава сказа, слова, тэксту. Па асноўнай мэце правядзення ўсе дыктанты дзеляцца на навучальныя і кантрольныя. Галоўная задача навучальных дыктантаў - навучыць дзяцей правапісу, асноўная задача кантрольных дыктантаў - праверыць ўжо засвоеныя веды.

Класіфікацыя навучальных дыктантаў:

1.па аб'ёме дыктуюмых адзінак:•слоўнікавыя;•словазлучэнняў;•сказаў;

2.па суадносінах прадыктаванага і запісваемага матэрыялу:

•суцэльныя; •выбарачныя – прадугледжваюць запіс не ўсяго тэксту, а толькі тых слоў, у якіх ёсць арфаграма на вывучаемае правіла;

3.па асаблівасцях самакантролю, які ажыццяўляе пішучы :

•папераджальныя (перад запісам ) ; •каменціраваныя (у працэсе запісу ) ; •тлумачальныя ( пасля запісу ) ;

•«Правяраю сябе» ( па ходзе лісты падкрэсліваюць або прапускаюць літары, у напісанні якіх сумняваюцца. Пасля запісу пытаюцца ў настаўніка ці правяраюць па слоўніку ) ;

4.па ступені самастойнасці:

•рэпрадуктыўныя; •творчыя - па заданні настаўніка ў тэкст, які дыктуецца навучэнцы ўстаўляюць пэўныя словы або змяняюць граматычную форму дыктуемых слоў. Напрыклад, пры вывучэнні прыметніка настаўнік прапаноўвае дапоўніць сказы прыметнікамі, якія падыходзяць па сэнсе;

5.па крыніцы ўспрымання:

•слыхавы – арфаграфічнае практыкаванне, у працэсе якога пішучы суадносіць гукавы і літарны склады слоў, словазлучэнняў, сказаў.

•Зрокавы - від арфаграфічнага практыкаванні, які развівае арфаграфічную пілінасць, зрокавую памяць і ўвагу. Запісаны на дошцы тэкст (словы, сказы) прачытваецца вучнямі, аналізуецца, затым сціраецца. Школьнікі пішуць яго па памяці. Пасля запісу ажыццяўляецца праверка;

•па памяці – самастойны запіс вывучанага на памяць тэксту, які ўспрымаецца вучнямі зрокава або на слых;

•карцінны – адбываецца дэманстрацыя прадметнай карціны, вучні моўчкі запісваюць прадмет, які змешчаны на дадзенай карціне;

•прадметны – настаўнік моўчкі дэманструе прадмет, вучні запісваюць назву прадмета.

Арфаграфічны разбор - від моўнага аналізу; ўключае аналіз слоў, словазлучэнняў, сказаў, тэкстаў з мэтай выяўлення арфаграм, іх тлумачэнне, указанне спосабу праверкі і выкананне арфаграфічнага дзеяння - праверкі. З’яўляецца важнейшым прыёмам навучання арфаграфіі,фарміруе арфаграфічную пілінасць,развівае мысленне і маўленне вучняў.

Віды арфаграфічнага разбору:

•поўны - разбору належаць ўсе арфаграмы ;

•тэматычны,выбарачны - разбору падвяргаюцца толькі пэўныя арфаграмы .

Парадак арфаграфічнага разбору:

•Знаходжанне арфаграмы.

•Вызначэнне тыпу арфаграмы (падвядзенне яе пад адпаведнае правіла).

•Вызначэнне правіла, якому падпарадкоўваецца дадзеная арфаграма.

•Падбор паверачнага слова або ўстанаўленне, што арфаграмы не правяраецца, яе напісанне трэба запомніць.

Свабоднае (самастойнае) пісьмо - падбор уласных прыкладаў, пераказ, сачыненне.

Пераказ як від арфаграфічнага практыкавання характарызуецца выразна выяўленай скіраванасцю на развіццё мовы вучняў на аснове ўзору, пісьмовага пераказу праслуханага або прачытанага твора. У пачатковых класах праводіцца толькі навучальны пераказ.

Методыка правядзення пераказу:

1.Знаёмства з тэкстам. Настаўнік чытае тэкст, вучні ўважліва слухаюць яго, сочаць за сюжэтнай лініяй. Асноўныя часткі тэксту настаўнік вылучае паўзамі.

2.Гутарка, кароткі разбор зместу па пытаннях настаўніка. Ставіцца 3-4 пытанні па змесце тэксту з мэтай вызначэння, ці ўсё правільна зразумелі, ўсвядомілі прачытанае, усталявалі прычынна-выніковыя сувязі.

3.Паўторнае чытанне тэксту.

4.Складанне плана (можна сумясціць з гутаркай). Лагічны і кампазіцыйны падзел тэксту на часткі, якім даецца загаловак.. План запісваецца на дошцы.

5.Арфаграфічная падрыхтоўка, слоўнікавая-лексічная работа. Аналіз значэнняў слоў і іх напісання, назіранне за выкарыстаннем у тэксце выяўленчых сродкаў мовы, пабудова найбольш важных сінтаксічных канструкцый. Запіс на дошцы слоў і словазлучэнняў, якія патрабуюць асаблівай увагі вучняў.

6.Папярэдні пераказ фрагментаў тэксту. Вылучэнне апорных слоў. Настаўнік прапануе пераказаць пэўныя фрагменты, пытаецца: "Як бы ты сам расказаў пра гэта?», «Як гэтая думка выказана, як пра гэта сказана ў тэксце пісьменніка?». Такія пытанні нацэльваюць вучняў на самастойнае выказванне думкі. На дадзеным этапе працы калектыўна складаюцца асобныясказы, пры неабходнасці - фрагменты тэксту. На дошцы запісваюцца апорныя словы для кожнага пункта плана.

7.Вусны пераказ тэксту. Некалькі вучняў вусна пераказваюць тэкст па плане і апорных словах.

8.Аналіз вуснага пераказу і яго ўдасканаленне. Калектыўнае выпраўленне недахопаў, ўдакладненне асобных момантаў. Пры неабходнасці тэкст прачытваецца яшчэ раз.

9.Самастойнае напісання пераказу. Аказанне індывідуальнай дапамогі.

10.Самаправерка і ўдасканаленне тэксту вучнямі.

11.Праверка пераказу настаўнікам.

Сачыненне прадугледжвае самастойную пабудову тэксту, выказванне ўласных думак у пісьмовай форме.

Праца над сачыненнем дзеліцца на 3 этапы:

1.Назапашванне матэрыялу: назіранне, экскурсіі, паходы, прагулкі, разгляд карцін, прагляд фільмаў, спектакляў. Чытанне мастацкай ці іншай літаратуры.

2.Адбор і сістэматызацыя матэрыялу ў адпаведнасці з тэмай: гутаркі, абмеркаванне, вылучэнне істотнага, складанне плана, асобныя запісы, падрыхтоўка лексікі і да т.п.

3.Славеснае, моўнае афармленне сачыненняў, г.зн. складанне самога тэксту, яго запіс, удасканаленне, выпраўленне памылак самімі навучэнцамі, праверка.

Методыка напісання сачынення:

1.Паведамленне тэмы і задач сачынення, абмеркаванне іх з вучнямі. На дадзеным этапе неабходна выклікаць цікавасць, жаданне выказаць свае думкі, стварыць добры настрой.

2.Гутарка з мэтай упарадкавання матэрыялу, калі ён ужо назапашаны, або яго назапашвання. Неабходна актывізаваць ўсіх навучэнцаў, аднавіць у памяці вучняў назапашаны матэрыял або забяспечыць яго атрыманне.

3.Складанне плана або яго ўдакладненне. У пачатковых рэкамендуецца просты план з 3-5 пунктаў (без падпунктаў). План сачынення павінен быць запісаны на дошцы.

4.Моўная падрыхтоўка тэксту: складанне асобных словазлучэнняў, сказаў або асобных фрагментаў тэксту па пытаннях настаўніка. Лепшыя варыянты можна запісаць на дошцы.

5.Вуснае складанне, абмеркаванне варыянтаў тэксту (пры неабходнасці) - калектыўная або індывідуальнае (1-2 вучня). Настаўнік можа ў якасці ўзору прапанаваць сваё сачыненне.

6.Арфаграфічная падрыхтоўка да напісання цяжкіх слоў. Запіс на дошцы і арфаграфічны разбор асобных слоў. Асаблівая ўвага надаецца словам на вывучаемае правіла.

7.Самастойнае напісанне сачынення - асноўная частка ўрока. Самая працяглая па часе.

Настаўнік назірае, аказвае індывідуальную дапамогу.

8.Самаправерка.Удасканаленне напісанага тэксту, выпраўленне памылак.

Кожную арфаграму можна растлумачыць пэўным арфаграфічным правілам.

Арфаграфічнае правіла – асобая кароткая інструкцыя, у якой пералічваюцца ўмовы выбару арфаграмы. Выдяляюць наступныя групы арфаграфічных правіл:

−Аднаварыянтныя

−Двухварыянтныя

Аднаварыянтныя правілы прадугледжваюць для адной і той жа фанетычнай ці граматычнай сітуацыі адзін пэўны варыянт напісання.

У двухварыянтных правілах даецца два варыянты напісання, якія убумоўліваюцца дадатковымі (фанетычнымі ці марфалагічнымі) прыметамі арфаграм. Гэта, напрыклад, правапісанне прыставак –раз, -без і др. Асноўнымі кампанентамі работы над арфаграфічным правілам з'яўляюцца:

а ) раскрыццё сутнасці правіла;б) авалоданне фармуліроўкай правіла;в) прымяненне правіла на практыцы.

Раскрыццё сутнасці правіла азначае высвятленне наступных фактаў:

- Напісаннем якой часткі слова, часціны мовы кіруе правіла;

- Якія прыкметы выступаюць пры гэтым у якасці вядучых .

Гэтыя прыкметы абавязкова ўлічвае настаўнік, калі падбірае моўны матэрыял для назірання пры азнаямленні вучняў з правілам.

Праца над фармуліроўкай правіла праводзіцца па падручніку. Важна, каб вучні ўсвядомілі структуру правіла. Таму вылучаюцца састаўныя часткі яго формуліроўкі. Перанос правілаў на новы моўны матэрыял ажыццяўляецца шляхам падбору навучэнцамі сваіх прыкладаў на гэтае правіла. Вылучыць асноўнае, тое, што адлюстравана ў правіле, дапамагаюць пытанні, якія адночасова з'яўляюцца і планам фармуліроўкі правіла.

Засваенне новага правіла адбываецца ў працэсе выканання практычных практыкаванняў. Пры гэтым неабходна ўстанаўліваць сувязі новага правіла з раней вядомымі.