10. Напрамкі развіцця маўлення вучняў пачатковых класаў

Развіццё мовы і маўлення адбываецца ў наступных напрамках.

Прывіццё навыкаў гукавой культуры вуснага маўлення. Правільнае літаратурнае вымаўленне вучняў павінна быць у цэнтры ўвагі настаўніка. Навыкі літаратурнага вымаўлення выпрацоўваюцца рознымі шляхамі: праз паказ настаўнікам узору вымаўлення, правільнае выразнае чытанне вучнямі дамашніх і класных практыкаванняў, запісванне ў слоўнік цяжкіх у арфаэпічных адносінах слоў, складанне словазлучэнняў і сказаў з гэтымі словамі. Важна, каб мова настаўніка была ўзорнай. Адной з важнейшых задач паспяховага развіцця мовы на ўроку з’яўляецца стварэнне ўмоў для самастойных вусных і пісьмовых выказванняў вучняў. Вучні павінны авалодаць нормамі сучаснага беларускага літаратурнага вымаўлення, якія непасрэдна звязаны з фанетычнай сістэмай мовы. Выразнасць мовы – важная рыса культуры вуснай мовы. Валоданне тэхнікай мовы (дыханне, голас, дыкцыя, інтанацыя, лагічны націск) складае аснову выразнасці вуснай мовы. Завучванне на памяць скорагаворак, загадак, прыказак і прымавак, невялікіх вершаў, складанне са словамі словазлучэнняў і сказаў садзейнічае выпрацоўцы навыкаў валодання арфаэпічнымі нормамі і выразнасцю мовы. Задачы па вых-ню гук культуры мовы: устраненне недахопаў у вым-ні гукаў(гэта,дзеці,джала,дзядзька,чатыры,рака-зацвярдзелы гук р,траўка),работа над правіл вым-нем слоў і славесным націскам(рэкі-рака,вёсны-вясна), выпрацоўка літ. арфаэп вым-ня-правільн вымаул гукау у слове цэлых слу і канчаткау, вельмі хутка або запаволены тэмп,паказаць на памылкі і выправіць; удаскан-не дыкцыі(?!апавяд- пры чытанні дыялогу,пры адказе на пыт у працэссе дзялення тэксту на сказы), выпрац-ка прав тэмпу мовы і якасці голасу, выпрацоука выразнасці мовы(калі на уроках сыстэмна праводзяцца практык у выраз чытанні,узор-настаунік,завуч скарагаворак загадак вершау), вых-не культуры моуных адносін.)Карысным з’яўляецца правядзенне фанетычнага разбору.

Узбагачэнне і актывізацыя слоўнікавага запасу вучняў. Багацце мовы залежыць перш за ўсё ад баг-ця слоўніка, таму наст праводзіць цэлы шэраг спец практыкав накіраваных на узбагачэнне слоўніка дзяцей. Практ-ні: выдзяленне слоў са сказаў, актывізацыя слоўніка, тлумачэнне зн-ня незразумелых слоў. Вызначаюцца наступныя спосабы тлумачэння новых або незразумелых слоў: падбор сінонімаў, падбор антонімаў, падвядзенне слова пад бліжэйшы род і выдзяленне відавых прымет, разгорнутае апісанне, увядзенне слова ў сказ, аналіз марфалагічнай структуры слова, словаўтваральны аналіз. Гэтаму садзейнічае выкананне вучнямі розных практыкаванняў: слоўнікава-граматычных сродак замац граматыч ведау і узбагач мовы.Практыкав пры вывуч часцін мовы:падбор слоу якія аднос да той ці інш ч.м.,класіфік слоу па ч.м, вызнач якой ч.м з’яу аднакар сл.; слоўнікава-лагічныя (вучаць правільна назіраць за прадметамі і з’явамі, параўноўваць, абагульняць і сістэматызаваць іх – групоўка прадметаў па пэўных спецыфічных прыметах: людзі расліны жывелы;1падвядзенне выдавах паняццеу аловак ручка сшытак-школ прылады прыметах 3-элементар азнач прадмета сабака-хат жывела,брусніцы-лясн ягада;), слоўнікава-стылістычныя (выхаванне ўвагі да слова, удакладненне яго значэння, спалучальнасці з іншымі словамі, выпрацоўка правільнага словаўжывання). З мэтай увядзення новых слоў у актыўны запас настаўнік вучыць школьнікаў заўважаць новае, незразумелае слова, працаваць з тлумачальным слоўнікам, падбіраць найбольш дакладныя і яскравыя словы для выражэння думак і пачуццяў.

Навучанне правільнай пабудове сказаў. Словазлучэнне рэалізуецца ў сказе, гэта асноўная сэнсава-граматычная адзінка сказа. Праграмай прадугледжана знаёмства вучняў са словазлучэннем. Дзеці вучацца ставіць пытанне ад аднаго слова да другога, усведамляюць, што ў словазлучэнні адно слова галоўнае, а другое – залежнае. Словазлучэнне рэалізуецца ў сказе. У пабудове сказаў сустракаюцца многія недахопы: няправільны парадак слоў, памылкі ў спалучэнні слоў, ва ўжыванні граматычных форм, пропуск слоў, незакончанасць сказа, няправільнае інтанаванне. Праводзяцца разнастайныя віды работ, якія дапамагаюць вучням практычна авалодаць сказам: поўныя адказы, падзел тэксту на сказы, работа з дэфармаваным тэкстам, складанне сказаў па малюнках, пашырэнне сказа, выразнае чытанне сказаў, складанне сказаў на аснове ўласных назіранняў, рэдагаванне сказаў, завучванне на памяць.

Развіццё звязнай мовы. Работа са словам, словазлучэннем і сказам развівае ў вучняў уменні звязнага выказвання: пераказу і сачынення. Віды практыкаванняў: адказы на пытанні на тэму, вусны пераказ прачытанага тэксту па пытаннях і без пытанняў, апавяданні па малюнку, апавяданні па апорных словах, пісьмовыя пераказы, сачыненні, водгукі, пісьмы, дзелавыя паперы.

З мэтай ажыццяўлення прынцыпу адзінства неабходна наладжваць навучальны працэс так, каб выкарыстаныя метады і прыёмы садзейнічалі аналітыка-сінтэтычнай маўленчай дзейнасці школьнікаў. Працуючы над выказваннем, школьнікі вучацца аналізаваць, знаходзіць адрозненні і падабенствы, класіфікаваць, абагульняць, сістэматызаваць, тлумачыць і даказываць, прытрымлівацца наступных прынцыпаў:

прынцып узаемасувязі вуснага і пісьмовага маўлення;

адзінства і ўзаемасувязі развіцця маўлення і мыслення;

актыўнай камунікацыі;

узаемасувязі развіцця маўлення з вывучэннем літаратуры і граматычных тэм.