16. Пераказ як від працы па развіцці звязанага маўлення вучняў. Віды пераказаў. Асаблівасці працы над падрабязным пераказам.

ПЕРАКАЗ — гэта стварэнне тэксту вучнямі на аснове прачытанага або пачутага.

Ход работы над пераказам такі разгледзім больш падрабязна кожны з этапаў:

1. Уступная гутарка (абвяшчэнне тэмы ўрока). Праводзіцца для таго каб зацікавіць вучняў, падрыхтаваць іх да эмацыянальнага ўспрыняцця тэксту або даць звесткі, якія дапамогуць вучням больш свядома і поўна засвоіць яго змест. Даецца інструкцыя як сябе весці пры тлумачэнні гэтай тэмы

2. Тлумачэнне незразумелых слоў (слоўнікавая работа). Новыя або малазнаёмыя словы тлумачацца да чытання, у працэсе чытання і пасля яго. Тлумачэнне сэнсу слоў, удакладненне іх значэння праводзіцца ў працэсе аналізу зместу.

3. Чытанне тэксту (вучнямі і настаўнікам або толькі настаўнікам) або першаснае чытанне тэксту. Знаёмства з тэкстам — важны этап у рабоце над пераказам. Чытанне павінна быць выразным, такім, каб вучні добра зразумелі, зацікавіліся. Настаўнік у час чытання голасам выдзяляе найбольш важныя месцы. Тэкст лепш засвойваецца, калі вучні прачытаюць яго самі. Таму мэтазгодна невялікі тэкст, асабліва ў малодшых класах, запісваць на дошцы або выкарыстоўваць тэксты для пераказаў з падручнікаў.

4. Кароткая гутарка па змесце прачытанага. Спачатку вучні чытаюць тэкст маўкліва або гучна, затым яго чытае настаўнік. Потым робіцца паўза, каб вучні “перажылі” прачытанае, асэнсавалі яго. Адно або два-тры пытанні задаюцца з мэтай высветліць, як вучні зразумелі асноўны змест.

5. Разбор тэксту пераказу. трэба вучыць дзяцей аналізаваць, выдзяляць істотнае, паказваць узаемасувязь фактаў, прычынна-выніковыя адносіны падзей, іх абумоўленасць і часавую паслядоўнасць.

Сэнсавы аналіз спалучаецца з моўным. Вучні павінны не толькі разважаць, чаму не абходна спыніцца на тым ці іншым факце, але і растлумачыць, як выказаць думку. Таму настаўнік звяртае ўвагу на словы, сказы і выразы, пры дапамозе якіх аўтар раскрывае асноўную думку. Вельмі важна, каб дзеці навучыліся перадаваць паслядоўнасць падзей. У працэсе аналізу тэксту звяртаецца ўвага на вобразныя сродкі мовы (эпітэты, метафары, параўнанні), на сінаніміку выказвання думкі. Сэнсава-лексічны аналіз дае вучням магчымасць глыбока засвоіць змест і спосабы перадачыы яго ў пісьмовай форме.

6. Работа над планам. Важная задача у развіцці кантэкстнай мовы вучняў з’яўляецца выпрацоўка навыку выказвання думак у паслядоўна лагічным парадку. Гэтаму служыць работа над планам. З пункту гледжання работы над планам пераказы ў 1-4 класах дзеляцца на: пераказы па гатовым плане (1 клас), пераказы па калектыўна складзеным плане (2 клас), пераказы па самастойна складзеным плане (3 і 4 класы). Варыянты работы над чляненнем тэксту розныя: а) настаўнік чытае закончаны ўрывак, а вучні сочаць і алоўкам адзначаюць яго межы; б) вучні дзеляць тэкст на часткі па пытаннях да кожнай часткі, запісаннай на дошцы; в) вучні дзеляць тэкст на часткі на аснове запісанных на дошцы сказаў, якія з’яўляюцца апошнімі сказамі лагічна закончаных частак; г) вучні дзеляць тэкст на часткі на аснове малюнкаў; д) вучні самастойна дзеляць тэкст на закончаныя часткі, калектыўна абмяркоўваюць мэтазгоднасць такога падзелу. Ва ўсіх выпадках увага звяртаецца на сэнс закончаных частак. Падрыхтоўкай да складання плана з’яўляюцца такія віды работ: вуснае маляванне (пасля прачытання тэксту вучні раскладваюць малюнкі і падпісваюць іх сказамі з тэксту або складаюць сказы самі); размеркаванне загалоўкаў у адпаведнасці са зместам (чытанне тэксту, суаднясенне частак з загалоўкамі, устанаўліваюць адпаведную паслядоўнасць пунктаў плана); складанне тых частак плана, якіх не хапае (даюцца пункты плана галоўнай часткі пераказу, а ўступ і заключэнне складаюць вучні або наадварот).

У пачатковых класах вучні знаёмяцца з змешаным планам (апавядальныя, пытальныя, клічныя сказы). У пачатковых класах план мае тры — пяць пунктаў.