14. Сістэма вывучэння назоўніка і дзеяслова ў пачатковых класах, яе абгрунтаванне

Вучні пачатковых класаў вывучаюць чатыры часціны мовы: назоўнік, прыметнік, дзеяслоў, займеннік. Прыназоўнік засвойваецца чыста практычна, без знаёмства з яго лексіка-граматычным статусам. Часціны мовы выдзяляюцца ў малодшых класах па дзвюх апазнавальных прыметах: катэгарыяльным значэнні (прадметнасць для назоўніка, дзеянне для дзеяслова) і граматычным пытанні (хто? што? што рабіць?).

Паслядоўнасць работы над дзеясловам, сувязь паміж раздзеламі, аб’ёмам, прыёмамі і сродкамі вывучэння ў кожным класе вызначаецца мэтамі засваення дадзенай часціны мовы, яе лінгвістычнымі асаблівасцямі і пазнаваўчымі магчымасцямі малодшых школьнікаў.

Аналіз праграмы паказвае, што пры вывучэнні тэмы “Назоўнік” вучні спачатку авалодваюць такім абстрактным паняццем, як “прадмет”. Сам тэрмін “назоўнік” з самага пачатку не ўводзіцца, а існуе як словы, якія абазначаюць прадмет. Затым засвойваюцца марфалагічныя катэгорыі назоўніка і адпаведная тэрміналогія. Веды па гэтай часціне мовы паступова папаўняюцца, пашыраюцца лінейна: ад лексіка-граматычнага значэння слоў і марфалагічных катэгорый да сістэмы словаформ, якія ўтвараюць адну лексему, г. зн. Да скланення. Першыя катэгорыі, і з якімі знаёмяцца вучні, гэта род і лік. Катэгорыя “род назоўніка” – класіфікацыйная. Для слоў са значэннем прадметнасці яна ўяўляецца яе абавязковай прыметай у любым кантэксце. Для вызначэння роду назоўніка ў пачатковых класах карыстаюцца падстаноўкай да назоўнікаў займеннікаў ён (мой), яна (мая), яно (маё). Пры навучанні дзяцей ва ўмовах беларуска-рускага двухмоўя вельмі важна зазначыць, што род такіх назоўнікаў, як сабака, яблык, шынель, пыл, гусь у літараткрных беларускай і рускай мовах не супадае. Калі катэгорыя роду не залежыць ад сінтаксічнага месца слова ў сказе, то катэгорыя ліку абумоўліваецца каетэкстнай пазіцыяй назоўніка. Адзіночны і множны лік існуюць як супрацьпастаўленыя: адзін – многа.

Наступная катэгорыя, з якой знаёмяцца вучні – склон назоўніка. Вучні засвойваюць катэгорыю склону назоўніка як сістэмк яго канчаткаў. Само паняцце “склон” вытлумачваецца не шляхам азначэння гэтай моўнай з’вы, а на аснове вычлянення форм словазмянення назоўніка ў кантэксце. Склон – катэгорыя і марфалагічная, і сінтаксічная. Распазнаць яго, асабліва пры аманіміі канчаткаў, можна толькі, устанавіўшы сувязь паміж словамі. Неабходна сістэматычна, настойліва практыкаваць школьнікаў ва ўменні правільна паставіць пытанне ў словазлучэннях.

З катэгорыямі роду і ліку арганічна звязана катэгорыя скланення назоўніка. Вывучэнне скланення пачынаецца ў 3 класе. Але паняцце склон не ўводзіцца. Самастоўна адкрыць гэту з’яву дзеці змогуць, калі ў працэсе назіранняў параўнаюць непадобнасць канчаткаў разнатыпных паводле словазмянення назоўнікаў. Вучні вывучаюць скланенне толькі па пытаннях і канчатках. Уводзіцца практычнае азнаямленне з прыназоўнікам. Мэтай з’яўляецца не завучыць канчаткі, а ўменне іх знаходзіць.

Мэты вывучэння тэмы “Дзеяслоў” наступныя:

• Фарміраванне першапачатковага уяўлення аб дзеслову як часціне мовы;

• Развіццё ўмення ўсвядомлена ўжываць дзеясловы ў вусных і пісьмовых выказваннях;

• Выпрацаваць і ўдасканаліць навыкі правапісу асабовых канчаткаў найбольш ужывальных дзеясловаў.

Лінгвістычныя асаблівасці дзеяслова вельмі складаныя (мае шмат граматычных катэгорый). У пачатковых класах вучні знаёмяцца з большасцю граматычных катэгорый практычна. Пры адборы матэрыялу ўлічваецца ступень яго неабходнасці для ўсвядомленага рашэння маўленчых і арфаграфічных задач. Падрыхтоўка да вывучэння дзеяслова пачынаецца ў 1 класе і заключаецца яна ў развіцці ў вучняў увагі да лексічнага значэння слова, што датычыць і дзеяслова: ідзе назапашванне канкрэтнага матэрыялу, на аснове якога можна абагульніць веды і еднасць дзеяслова па лексіка-граматычным значэнні да пэўнай часціны мовы (абазначае дзеянне прадмета). Практыкаванні ў 1 класе не з’яўляюцца сістэмай. Яны праводзяцца ў сувязі з чытаннем букварных старонак. Настаўнік стварае ўмовы, каб вучні адказваючы на пытанні падбіралі словы, якія падыходзяць да адказу на пытанні. Больш мэтанакіраваная работа вядзецца ў 2 класе. У большасці выпадкаў лексічнае значэнне супадае з граматычным. Вывучэнне пачынаецца на прыкладзе дзеянняў. Потым уводзяцца дзеясловы у якіх значэнне не супадае “з жыцейскім разуменнем дзеяння прадмета” (хварэць, спаць, жаўцець). Развіццё абстрактнага лагічнага мыслення, пачынае ўдасканальвацца расшыранае разуменне дзеяння прадметаў. У 2 класе пры вывучэнні тэмы “Словы, якія абазначаюць дзеянне” знаёмім з трываннем, але не называем тэрмін (ставім пытанні). На гэтым этапе неабходна навучыць вызнвчаць трыванне для знаёмства з часамі дзеяслова. Часта вучні змешваюць формы закончанага і незакончанага трывання. Вельмі важна навучыць дзяцей бачыць і адрозніваць лексічнае значэнне дзеяслова, бо гэта будзе ўплываць на правільнасць напісання канчаткаў і на правільнасць пабудовы словазлучэння.

Уменні, якімі павінны авалодаць вучні ў 2 класе:

• Правільна паставіць пытанне да слова;

• Падбіраць словы згодна з пастаўленым пытаннем;

• Правільна ставіць словы ў граматычных формах пры адказе на пытанні;

• Змяняць словы ў сувязі са змяненнем пытання.

У 3 класе звесткі пашыраюцца, уводзіцца тэрмін дзеяслоў, знаёмства са змяненнем дзеяслова па ліках, па часах. Дзеяслоў цяжкі для вучняў тым, што цяжкі ў запамінанні асабовых канчаткаў. Складаным для дзяцей з’яўляецца суаднесенасць дзеяння з момантам гутаркі. Выкарыстоўваецца метад назірання моўных з’яў. Мэтазгодна пабудаваць табліцу часоў дзеяслова ў залежнасці ад пытанняў. Пры знаёмстве са змяненнем па часах лепш выкарыстоўваць адно слова. Пры выпрацоўцы ўмення выкарыстоўваецца тэкставы матэрыял, практыкаванні на замену аднаго часу на другі і састаўленне тэкстаў толькі з адным часам.