78 Сурак Кыпшак тобы тилдериндеги тарихи дыбыстык сайкестиктер

Кыпшак тилдери ишинде ескерткиштер тилиндеги жуан а дауыстысын толык сактап калган тил- казак тили. Казак тилинин оз ишинде де тубирлес моносилабтар курамында а=е сайкестиги диалектикалык ерекшеликтерде жии ушырасады: жана=жане.айал=айел.ажа=аже. Жаудыра=жаудире. Кауза=кеузе.т.б. Ал адеби тилде аздау кездеседы:каудыра- кеудыре-каудыре. Дамыл=демил. Антала=ентеле. Шетине=сетине т.б

79Сурак Казак тили жане турки тилднринин морфологиялык курылымы:

Туркологиялык зерттеулер бойынша турки тилдеринин барлык топтарына тан морфологиялык орактыктар мынадай болып келеди: 1.морфоологиялык курылыстын негизи- аффиксация. Олай болатын себебы типологиялык жагынан жалгамалы топка жатады. Мани мен кызмети ар турлыаффикстер бир-бирине кабаттасып.косарланып жалгана береды. Создин морфологиялык курылымы 3элементтен: тубир мен суфикстен жане жалгаудан куралады. Булл 3 типтен баска 4 – аралас типин де корсетеды. Ерекшеликтери: морфемалардын бир биринен жиги айкын ашылып туратындыгы.тубир морфеманын семантикалык жане грамматикалык жагынан биршама дербес колданылатындыгы.3.арбир морфема копшилик жагдайда соз курамында мотивти боолып келип белгили бир семантиканын иеси болып отыратындыгында.

80 Сурак Салыстырмалы тарихи адисти колданудын басты шарттары

Салыстырмалы тарихи адисти колданудын басты шарттары салысытрылатын туыстас тилдердин ар денгейдеги (фонема лексема морфема тб) сайкестиктери аныкталуы кажет. Тилдердин даму жолын тарихи тургыдан зерттеунегизинен еки турлы: ретроспективти(казирги куйнен конеге карай) жане проспективти (конеден жанага карай) багытта жургизиледы.

81. Салт-сабақтылық мән және етіс категориясы

Біздің тілімізде әрі салт, әрі сабақты қызметте қолданылатын оқы (кітаптан оқы, кітапты оқы), жаз (қағазды жаз, қағазға жаз), қара (малды қара, малға қара), ұрыс (баланы ұрыс, балаға ұрыс), ойна (рөлді ойна, баламен ойна) т.б. сияқты етістіктер бар. Мұндай етістіктердің салт түрінен сабақтыға немесе сабақтыдан салтқа ауысуы етіс қосымшалары арқылы іске асады және бұл көне құбылыс. Бір ғана етістіктің екі түрлі грамматикалық мағынада қолданылуын көнедегі салт және сабақты мәндердің айқын жіктеліп, сараланбаған кезінің қалдығы деп есептеуге болады: табыс жалғаулы сөздер Ү-ҮІІІ ғасыр ескерткіштері тілінде тек қана тура объектілік мәнде жұмсалмайды, сонымен қатар мекен, мезгіл, мөлшер мәндерін де береді. Мұндай мәндердің болуы табыс жалғаулы сөздердің сабақтылық мән бермейтін етістіктермен тіркесе жұмсалуынан келіп туады. Мысалы: Алтун йысығ аса келтіміз (Алтай тауын аса келдік). Ертіс үгүзүг кече келтіміз (Ертіс өзенін кеше келді).

Көне түркі тілінде йоры (жорыту), йерле (орналасу) тәрізді етістіктер табыс септігімен бір тіркесте қолданылған.

Салт және сабақты етістіктердің қалыптасу, жіктелу жолын былай жобалауға болар еді: ең әуелі бейтарап түбірлердің контекстік ыңғайында салт немесе сабақты ретінде қолданылуы, содан кейін етіс аффикстерінің қалыптасуы, солар арқылы етістіктердің сабақтыға немесе салтқа айналуы.

Салт, сабақтылық мән етіс категорияларында даму барысында жіктеліп жүйеленген. Етіс категориясының арнаулы аффикстермен берілуі түркі тілдері тарихында жаңа құбылыс емес. Қазіргі тіл құрамындағы етіс қосымшаларының барлығы дерлік Ү-ҮІІІ ғасыр ескерткіштерінен бастап қолданылады.

Өздік етіс қосымшасы ескерткіштер тілінде -н, -ын, -ін, -ун, -үн түрінде қолданылып, іс-әрекет иесі сөйлеушінің өзі екендігін білдірген. Мысалы: өзім сақынтым (өзім қайғыландым), анча сақынтым (қатты уайымдадым). Орта ғасыр жазбаларынан: Ол евге барынды (ол үйге барды). Ол асы татынды (ол астан татты). Ол тарығ тарынды (Ол тары екті).