14.Етістіктің осы шақ тұлғаларының тарихи қалыптасуы

Жіктік жалғауларын тікелей қабылдау арқылы қазақ тілінде нақ осы шақ мәнін беретін төрт қалып етістігінің (отыр, жатыр, тұр, жүр) қалыптасу жолын бақылау олардың ХІІ-ХІҮ ғасырлардан бергі кезеңде осы функцияда қолданыла бастағанын көретеді. Бұл төрт етістіктің жазбалар тілінде осы шақ мағынасын беруі -ур есімшесінің тіркесуіне байланысты болған. Тілдің даму процесінде ықшамдалу нәтижесінде қазіргі қалыпқа түскен. Мысалы: Иүрурмен йерде изни көрмек үчүн (МН), Сулайман тахт үзе ол турур (Рабғузи).

15. Қазақ тіліндегі үнді дауыссыздардың қыпшақ тобы дауыссыздар жіктелісіндегі орны

m≈ŋ сәйкестiгi: *tam ≈*taŋ → tamγa ≈ taŋba «таңба»;

n≈ŋ сәйкестiгi: jan≈jeŋ /žeŋ « жеңу»;

ŋ≈j сәйкестiгi: *süŋ /seŋ ≈ suj → süŋuk/seŋük ≈ süjek «сүйек»;

ŋ≈v сәйкестiгi: *süŋ /seŋ ≈*süv → süŋek/seŋük ≈ süvek «сүйек»;

l≈t сәйкестiгi: *ol ≈*ot, oltur ≈ ottur «отыр»;

l≈r сәйкестiгi: *ül ≈*ür → ülker ≈ ürker «Үркер»;

r≈z сәйкестiгi: bor ≈boz → a «шарап, боза»;

γ≈g сәйкестiгi: *ïγ ≈*ag → ïγaš ≈ agač «ағаш»;

γ≈w сәйкестiгi: *aγ ≈*aw → aγïl ≈ awïl «мал қора», «ауыл»;

γ≈v сәйкестiгi: *aγ ≈*av → aγïz ≈ avïz «ауыз»;

γ≈j сәйкестiгi: aγ ≈aj → aγïl ≈ ajïl «ауыл»;

γ≈q сәйкестiгi: *jaγ ≈*žaq/jaq → jaγuq ≈ žaqïn/jaqïn «жақын»;

γ≈k сәйкестiгi: *jaγ ≈ *jak → jaγuq ≈ jakïn «жақын»;

Ескерткіштер тіліндегі моносиллабтар құрамында анлаут m сирек кездессе, ауслаут m дыбысы бiршама жиi қолданылады. Анлаут жағдайда: Орх., Е. men «мен» ~ қаз., қар., ноғ., ққалп. men; тат., башқ. mijn; ауслаут жағдайда: Орх., Е. qum «песок» (ДТД, 52) ~ ноғ., ққалп., қар., қаз. qum; Орх. tem(ir) «темір» ~ тат., башқ. tijm(er); ноғ., ққалп. tem(ijr); қаз., қар. tem(ir); Орх. tum(us) «жабу» ~ қаз. tum(šalaw).

m≈b сәйкестiгi. men ≈ ben, min ≈ bin, mïņ ≈ bïņ, т.б. Көне тiлге де қазiргi тiлдерге де ортақ бұл құбылыс негiзiнен анлаут жағдайда кездесетiнiн жоғарыда атап кеттiк (қараңыз: b дыбысының өзгерiстерi).

m≈ņ сәйкестiгi. Дауыссыз m дыбысының ņ фонемасына өзгеруi моносиллаб соңында бiр сөзде ғана кездеседi, басқа сөздерде mсақталған. tam(γa) ≈ taņ(ba) «тамга, клеймо» (ДТД, 70) ~ қаз. taņ(ba). Ауслаут позициядағы m ≈ ņ сәйкестiгi де қыпшақ тiлдерiн толық қамтыған құбылыс емес: ноғ., ққалп. tam(γa).

N(н), ņ(ң) фонемалары. Тiл алды n сонанты жалпы түркi тiлдерi бойынша сөз басында сирек қолданылатын фонема. Н.А.Баскаковn фонемасының қалыптасуы түркi тiлдерi консонатизмдер жүйесi дамуының екiншi кезеңiне сәйкес келетiнiн, аталған кезең сонор nдыбысы м ен спирант s дыбыстарының қалыптасуымен ерекшеленетiнiн айтады Орхон, Енисей, Талас ескерткiштерi тiлiнде де анлаут n сирек кездеседi: анлаут жағдайда: Орх., Е., Тал. ne «не?» ~ ноғ., қар., қарқ., қаз. ne; тат., башқ. nij; neke«неге?» ~ қаз., ққалп., ноғ. nege; башқ. nijņa; ауслаут жағдайда: Орх., Е. an(ï) «бұл» Е. 25 ~ қаз., ноғ., ққалп. оnï; an(ta) «анда» ~ қаз., ққалп. on(da)/an(da); қар. an(da); an(tag) «анадай» ~ қаз., ққалп. on(daj), an(daj) – mundaj;

n≈ņ сәйкестiгi. jan ≈ jeņ/žеņ «жеңу» (ДТД, 42) ~ қаз., ққалп. žеņ, тат. jeņ, башқ. еņ. Қазақ тiлi деректерiнде де сөз соңындағы ņ ≈ n сәйкестiгi жиi кездеседi: өлең ≈ өлен, көбең ≈ көбен, қалың ≈ қалын, ертең ≈ ертен. Тарихи сөзжасам жүйесiнде n ≈ ņ сәйкестiгi фонетикалық сөзжасам қалыбы ретiнде қарастырылады. Ауслаут жағдайда: Орх., Е. aņ «ақыл» Тон. 34; aņ(la) Е. 38, aņ(aj) «ес, сана» ~ тат., қар. aņ(la); ноғ., ққалп. aņ(la); башқ. aņ(na); қаз. aņ(γar); Орх., Е. eņ «ең» КТү. 32, 44~ қаз. eņ;

ņ ≈ j ≈ v сәйкестiгi. *süņ/*seņ ≈ *süj ≈ süυ → süņ(uk)/seņ(ük) ≈ süj(ek) ≈ suυ(aq) «кость» (ДТД, 66) ~ қаз., ққалп. süj(ek), тат. söj(äk), ноғ. suυ(ek), құм. sij(uek).

L (л) фонемасы. Н.А.Баскаковтың пiкiрiнше ауслаут l дыбысы түркi тiлдерi дамуындағы алғашқы құбылыс, ғалым сөз соңындағы l-дiң де қалыптасуы алтайлыққа дейiнгi кезеңге сәйкес келетiнiн айтады. Ескерткiштер тiлiнде сөз басы lфонемасы үш сөзде ғана кездеседi, оның екеуi қытай антропонимдерi lüsün taj seņün «кісі аты» (ДТД, 60); likeņ «кiсi аты» (Айд. I, 216). ауслаут жағдайда: Орх. al «алу» КТк. 7, 9; ~ тат., ноғ., құм., башқ., қаз. al; Орх., Е. al(tun) «алтын» ~ қар., башқ., ноғ., тат., құм., қаз. al(tïn); Орх., Е. bal(ïq) «город» ~ құм., тат. bal(čïq);

l ≈ t сәйкестiгi. оl(ur) ≈ ot(ur) «отыр» (ДТД, 126) ~ қаз., ққал. otïr, тат. ūtïr, башқ. utïr/ultïr, қар., қырғ. otur, құм. oltur, ноғ. oltïr.

l ≈ r сәйкестiгi. Түркi тiлдерiндегi l ≈ r сәйкестiгi түбiрлес сөздерде фонологиялық мән жүктемей де, семантикалық реңк арқалап та қолданылуы сирек те болса кездеседi: ül(ker) ≈ ür(ker) «үркер» (ДТС, 625) ~ қаз., ққалп. ül(ker), башқ. ül(kär), қырғ. ür(kör). ür(ker), ur(ker) лексемаларының түбiрi *ül/*ürмоносиллабтары (ЭСТЯ I, 630, 634). Аталған сәйкестiк жекелеген тiл iшiнде де ұшырасады, қазақ тiлiнде: *бұл ≈ *бұр: бұлқан-талқан ≈ бұрқан-талқан, *бол ≈ *бор: болпылдау ≈ борпылдау, *жал ≈ *жар: жалын ≈ жарық; қол ≈ қар: қолым талды ≈ қарым талды; сыл ≈ сыр: сылып алып тастау ≈ сырып алып тастау т.б.

γ (ғ) –дыбысы бәсең артикуляциялы дыбыс болғандықтан түркі тілдері фонетикасында тұрақсыздар қатарына жатады. Сөз аяғында γ дауыссызы қазіргі түркі тілдерінің біразында сақталған: көне түркі., әзірб., ұйғ. jaγ “май”; көне түркі., әзірб., хак. saγ “сау”, көне түркі., шағ., түрік, ұйғ. tuγ “ту”; көне түркі, хак., тув., тоф. тілдерінде – azïγ “азу тіс”; сөз ортасында: көне түркі., әзірб. aγur, ұйғ. eγir, өзб. oγir “ауыр”; көне түркі., әзірб. aγuz, ұйғ. aγïz, өзб. oγiz “ауыз”; көне түркі. aγïl “мал қора”; өзб. oγïl “мал қорасы”; ұйғ. еγil; көне түркі. әзірб. baγur “бауыр”, ұйғ. baγir “кеуде, көкірек”.

γ ≈ w сәйкестігі: қаз., тат., башқ., ққалп., ноғ., құм. taw “тау” ~ taγ; saw “сау” ~ saγ; қаз., тат., башқ. buw, ққалп. тілінде puw “бу” ~ buγ; қаз., ққалп., құм., ноғ., түркім., өзб. suw “су” ~ suγ;

γ ≈ j сәйкестігі: әзірб. sojuq “суық” ~ soγuq; қаз., ноғ., құм. тілдерінде – sïjïr, тат. säjär “сиыр” ~ sïγïr. Кей тілдерде γ дыбысы g дыбысына өзгереді: түр. тілінде bug “бу” ~ buγ; шор тілінде sug“су” ~ suγ; қырғ. тілінде – bugu “бұғы” – buγu.

Ww (у) – сонанты да дауыстылармен бірге қосылып дифтонг сапасын жасайды. Жалпы түркологияда w дыбысының да генезисі, эволюциясы жайлы тұрақты пікір жоқ, көптеген зерттеушілер оны кейіннен пайда болған деп санайды.

Қазақ тілінде сөз соңында қолданылатын w дыбысы басқа түркі тілдерінде түрліше қалыптасып, бірнеше дыбыс сәйкестіктерін түзеді: 1. γ ≈ w: өзб. jaγ, buγ, oγrïγ, qojuγ ~ қаз. žaw “жау”, buw“бу”, awruw “ауру”, qojuw “қою”; әзірб. baγ, saγ ~ қаз. baw, saw“бау”, “сау” т.б.; 2. g≈ w: әз

ірб. gïšlag, jamag, түркім., тув. bag, түрік. bуg, тув. čag ~ қаз. qistaw, žamaw, baw, buw, žaw (жаңбыр, қар)” т.б.; 3. q ≈ w: өзб. arqoq, jalqoq; тув. čadaq ~ қаз. arqaw, žalqaw, žajaw т.б.; 4. k≈ w: тув. tanak, қырғ. arkok ~ қаз. tanaw, arqaw т.б.; 5. w ≈ v: башқ. hov/hiv, чув. šïv ~ қаз. тілінде – suw“су”.