86. Сын есім жасайтын жұрнақтар.

Заттық-сапалық атаулардың біртіндеп заттық мағыналарын жоғалту құбылысының сілемдері қазіргі түркі тілдерінде сын есімдердің семантика-функционалдық қолданыс аясынан айқын байқалады. Мәселен, тув. sooq'суық, аяз', ažïg sooq 'қатты аяз', sooq qïš 'суық қыс', sooq suï 'суық су', bögün sooq- tur 'бүгін суық'; алт. boš: kolïm boš dök ' қолым бос', kiligiboš 'жігерсіз'; әз., алт., гаг., башқ., қаз., ноғ., тув., түркім. т.б. dar/tar 'тар, қысыңқы, сыйымдылығы аз': алт. tar d`er 'тар жер', mïnda tar 'мұнда тар', түрік. darda olmak 'қиын жағдайда қалу', әз. dara düšmek қиындыққа тап болу, таршылыққа ұшырау'⁴³. Морфологиялық құрылымы жағынан сын есімдер жалаң, туынды және күрделі болып келеді. Сын есімдердің қайсы біреулері жалпытүркілік бір буынды түбірлерден өрбиді: көне-түрк. sariγ, түркм. sāri, түрік., қаз. sari 'сары', чув. sară 'сары' т.б. Шығыс септігінде тұрған зат есімнің сын есіммен тіркесіп келуі (өзб. Jaχši sǔz baldan širin 'жақсы сөз – жарым ырыс'. Қаз. Sütten aq, sudan taza), сондай­ақ сын есімнің белгілі бір күшейткіш сөздермен тіркесуі (eη/iη 'ең': тат. iη tirän, тув. eη uluγ, қаз.eη taza) арқылы жасалатын салыстырмалы шырай түрлері көптеген түркі тілдеріне тән құбылыс. Ал сын есімнің кішірейту-еркелету мәніндегі тұлғасын жасауға оғыз тобындағы тілдерде -ǯa/-ǯe, -ǯaq/-ǯek/-ǯyq/-ǯik жұрнақтары өнімді қатысады:түркім. aqǯa ǯüjǯe 'ақ балапан', garaǯa guzï 'қара қозы', mïsenǯaq čörek 'жұмсақ нан'. Орхон, Енисей, Талас ескерткіштері тіліндегі сын есімдер мен қазіргі түркі тілдеріндегі сын есімдердің табиғаты жайлы ой түйген ғалым А. Есенқұлов: «Көне түркі жазба ескерткіштері тіліндегі сын есім мен қазіргі түркі тілдері, оның ішінде қазақ тіліндегі сын есім категориясының арасында мағыналық та, тұлғалық та айырмашылық жоқ. Тек аздаған ғана фонетикалық ерекшеліктері кездеседі», - дейді⁴⁴. Ғалым пікірі сын есім тудыратын қосымша морфемаларға да қатысты болып келеді. А.Есенқұловтың көзқарасы бойынша, -q/-k,-g/-γ,-ïq/-іk-ïγ/-іg/,-uq/-ük,-uγ/-üг Орхон, Енисей жазбаларында зат есімге де, сын есімге де жалғанып, туынды сын есім жасайды, көбіне етістікке жалғанып қатыстық сындық қасиетке ие болады⁴⁵. Н.К. Дмитриев түркі тілдерінде зат есімдер мен сын есімдер жасауда белсенді қолданылатын -q/-k,-g/-γ,-ïq/-іk-ïγ/-іg/,-uq/-ük,-uγ/-üг форманттарының шығу тегін есім сөздер тудыратын -qаq/-kеk,-γаq/-gеk/-gök жұрнақтарынан таратады⁴⁶. Көне түркі тіліндегі сын есім тудырушы қайсы бір жұрнақтарды қазақ тілімен салыстырсақ:VI- IX ғасыр ескерткіштері тілінде-lï/-lі/-lü: еrіklі→еrіk+lі«ерікті»; küčlі→küč+lі«күшті» - қазақ тілінде -lï/-lі, -dï/-dі, -tï/-tі, ЕСкерт.тіл.де -lïγ/-lіg, -luγ/-lüg: аdаqlïγ→аdаq+lïγ«аяқты»,atlïq/atlïγ→ at+lïq/lïγ«атты», bašlïγ→baš+lïγ «басты» - қазақ тілінде: -lïq/-lіk, -dïq/-dіk, -tïq/-tіk; ЕСкерт.тілінде: -g/-γ,-ïγ/-іg/-ijg: turuq→ tur+uq «арық, арық-тұрық»; іsіg→*іs+іg«ыстық»: tirig→*tir+ig«тірі, жаны бар, өлмеген» - қазақ тілінде -q, -k.

87.Дара және күрделі сан есімдер

Ескерткіштер тіліндегі күрделі сан есімдердің құрылымы қазіргі түркі тілдерінің көпшілігінен өзгешелеу екені белгілі. Көне түркілер белгілі бір күрделі сан есімді айту үшін бірінші бірлік сан есімді, содан кейін айтылып отырған ондық сан есімді емес, одан кейінгі ондықты қолданған (аltï оtïz «жиырма алты», йеті йегірмі«он жеті» т.б.). Сондай-ақ кейбір ондық сан есімдер құрамындағы дербес лексемалық деңгейдегі морфемалардың жігі айқын көрінеді (sekiz оn «сексен», tоquz оn «тоқсан»). Мұндай ерекше белгілердің кейбірі хакас және сары ұйғыр тілдерінде кездеседі.

Сан атаулары өте ерте замандардан келе жатқан лексемалар қатарына жататындықтан түркі тілдеріндегі сан есімдердің қалай жасалғаны айқын көріне бермейді. Дегенмен сан есімнің сөзжасам жүйесінің өзіндік үлгілері бар. «Сан есімнің сөзжасамдық бірліктеріне сан атаулары және сөзжасамдық жұрнақтар жатады. Сан атаулары сөзжасамда негіз сөз қызметін атқарады. Сан есімнің жұрнақтары сөзжасамдық қосымшалар қызметін атқарады»⁴⁷.