Добавил:
Upload Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
УМКД анат спортморф послед.doc
Скачиваний:
15
Добавлен:
01.07.2025
Размер:
41 Мб
Скачать
☆

Модуль 13. Конституционалды морфология және жыныстық деформизм.

Конституционалды морфология және оның жалпы сипаттамасы. Соматотип туралы түсінік. Адам дене дамуы конституциональдық морфологиямен байланысы. Адам конституциясының негізгі құрылымдары: дене мөлшері, дене бітімі, үйлесімділігі, дене салмақ құрылысы, дененің этнотерриториялдік мөлшері. Дененің жалпы және жеке бітімдері. Адам конституциясын оқып үйренудегі антропоскопия мен антропометрияның әдістері. Антропометриялық аспаптар. Антропометрия мен антропоскопия өткізу ережелері. Тексеру материалдарын бірінші өңдеу. В.Бунактың дене бітімдердің үйлесімділік түрлері. Дене бітімінің үйлесімділік нұсқалардың мәтіндік схемалар. Адам денесінің даму және өсу кезеңіндегі дене бітімі үйлесімдерінің өзгерістері. Дене салмағының құрамдары, оның құрылымдары және оларды анықтау әдістері. Май құрылымының жас шамасы сипаттамасы. Самототиптердің топтастыруы және олардың сипаттамасы. П.В. Буанктың, И.Г. Галант, В.Н.Чтеновтардың схемалары және олардың топ қызметтік сипаттамасы. Дененің мөлшері мен саламақтың мөлшерін бағалуы. Арманды дене салмағы. Д.А.Ждановтың «дене саламағын» жасандыру қағидасы. Дененің сымбаты және оның анатомиялық негізі. Дене сымбатын топтастыру. Дене сымбатын жас шамасы өзгерістері. Адам дене сымбатын анықтау әдістері.

Жыныстық диморфизм. Жыныстың пайда болуы. Ерлер мен әйелдердің морфологиялық айырмашылығы (дене өлшемдері, дене салмақ құрылымдарының үйлесімділігі, жеке мүшелердің және жүйелердің дамуы). Генетиктер, жыныстың генетикалық және соматикалық айырмашылығы, олардың онтогенздік айырмашылығы.

Модуль 14. Спорттық морфология.

Спорттық морфологияның мазмұны мен әдісі. Медициналдық-биологиялық пән және спорттық морфологияның байланысы. Спорттық морфологияның міндеттері.

Спорттық морфологияның әдістері: антропометриялық (дене салмақтың құрылымдарын анықтау, плантография және педометрия, динамометрия, гониометриядене түрлерін анықтау), антропоскопиялық, рентгенологиялық, ультрадыбыстық эхолокация, микросопиялық зерттеу, педагогикалық тәжірибе, жануарлармен эксперименттер. Спорттық морфология топтастыру. П.Ф.Лесгафт – қызметтік және теорияатомияның негізін қалаушы. Спорттық морфология негізі қалыптастырудағы М.Ф. Иваницкий еңбегінің мәні.

Дене шынықтыру оқытушыларға, жаттығушыларға жаттығу үдерістерді (спорт жаттығуларды) ғылым арқылы күшін. Жекелендіру мен спорттық нәтижесін болжау үшін спорт морфологияның маңызы.

Бейімделудің жалпы теориялық негізі. Бейімделу мен қайта бейімделу туралы түсінік. Қозғалыстың көп қызметтік жүйесі және құрылымдары. Бейімделу реакцияларын анықтайтын факторлар: мөлшердің әсер етуі, бір мерзімді, көп мерзімді әрекеттері, ағзаның реакциясы. Ағзаның реакция шамасы туралы түсінік (оның реактивтілігі). Реакция шамасын анықтайтын факторлар: тұқым қуалаушылық, физиологиялық жағдайы, жыныс шамасы, денсаулығы, алғашқы тәжірибе, дене құрылымыжәне тағы басқалар. Стресс-морфофункционалды бейімделудің механизмі сияқты. Бейімделудің кезеңдері және оның морфологиялық сипаттамалары (алаңдау, қарсылық және әлсіреуі).

Ағзаны дене күші жүктемелеріне үйрену жолдары. Спорттық әрекет жағдайына бейімделудегі регенерацияның, атрофияның, петрофияның мәндері. Регенерация түрлері. Бейімделудің импенсаторлық және деструктивтік өзгерістері. Спорттық әрекет жағдайына ағзаның тиімді және тиімді емес бейімделу критерийлер сүйектердің остеондарының құрылымдық өзгерістері.

Күшті жүктемелерге бейімделу. Сүйек жүйесі. Сүйек өсуінің қызметтік ерекшеліктері. Сүйектің құрылысы мен қызметті үйлесімділігінің негізгі заңдылықтары. Спортшыларды сүйекті бейімдеудегі нормалардың мәні. Сүйектің химиялық құрамының өзгеруі. Спортшылардың денесіндегі, аяқ-қолдарындағы, бас сүйегіндегі бейімделу өзгерістері.

Сүйектердің байланыстары. Байланыстардың синовиалдік аброздық және шеміршекті өзгерістері. Спортшылардың ойындарындағы құрылымдардың өзгеруі.

Бұлшықет жүйесі. Микро және ультрамикроскопиялық деңгейдегі бұлшықет талшықтарының морфофункционалды өзгерістері. Бұлшықет тамырлардың және жүйкелердің өзгерістері. Бұлшықеттердің сыртқы пішіндердің өзгерістері: көлемі, ұзындығы және сіңірлі бөліктердің сәйкестігі.

Ішкі мүшелер, жүрек-тамырлар, жүйке жүйесі және анакринді аппарат. Асқазанның бейімделуі оның қабырғаларының құрылымы және қызметі, бауырдың-оның мөлшері және ішкі құрылысы, бүйректердің салмағы, мөлшері, қуысы, нефронның құрылымдары, қан тарату жүйесі, қыртыс асты құрылымдары, гипофиздің және бүйрек үсті бездердің.

Спорттық іріктеу кезіндегі морфофукциналды көрсеткіштердің мәні. Спорттағы іріктеудің формасы мен әдісі. Спорттық іріктеудегі морфологиялық үлгі мен өнеге.

Лабораториялық және әдістемелік сабақтартардың тізімі

1. Қаңқа сүйектер және олардың байланысы. Бастың. Тұлғаның, қолдардың, аяқтың қаңқалары.

2. Қаңқа бұлшық еттері: тұлғаның бұлшық еттері, тыныс жүйесінің бұлшық еттері, бас және мойын бұлшық еттері, қолдың бұлшық еттері, аяқтың бұлшық еттері.

3. Жалпы динамикалық анатомия

4. Жеке динамикалық анатомия

5. Ішкі мүшелер: ас қорыту жүйесі, тыныс жүйесі, несеп, жыныс жүйесі.

6. Жүрек тамыр жүйесі: жүрек, артерия және вена тамырлары, сарысу.

7. Ішкі секреция бездері

8. Жүйке жүйесі, үлгісі және дамуы. Жұлын жүйке сегменті, ми, статикалық жүйке жүйесінің шеткі бөлігі, өткізгіш жолдар, қиян жүйкелер, өрімдер

9. Талдағыштар. Көз, құлақ, сезім мүшелер.

10. Антропометрия

11. Жас ерекшеліктерінің спорттық морфологиясы