- •Мазмұны
- •Түсініктеме
- •Пән бойынша тақырыпты жоспар
- •Бағдарлама мазмұны
- •Модуль 1. Ағза құрылысының жасушалық және ұлпалық деңгейі.
- •Модуль 3. Қаңқа сүйектері және олардың байланыстары.
- •Модуль 4. Қаңқа бұлшықеттері.
- •Модуль 5. Жалпы динамикалық морфология.
- •Модуль 6. Жеке динамикалық тәнтану.
- •Модуль 7. Ішкі мүшелер.
- •Модуль 8. Жүрек-қан тамырлар жүйесі.
- •Модуль 9. Ішкі секрециялық мүшелер.
- •Модуль 10. Жүйке жүйесінің жіктелуі.
- •Модуль 11. Сезім мүшелері.
- •Модуль 12. Жас ерекшеліктері морфологиясы.
- •Модуль 13. Конституционалды морфология және жыныстық деформизм.
- •Модуль 14. Спорттық морфология.
- •Оқу лабораториялық құрал жабдықтар
- •Пәннің сипаттамасы
- •Пәннің мақсаттары мен міндеттері
- •3. Пререквизиттер және постреквизиттер:
- •4. Тақырыптар және оларды үйрену ұзақтығы
- •4.1. Дәрістік сабақтар
- •4.2. Тәжірибелік сабақтары
- •4.3. Зертханалық сабақтар қарастырылмаған
- •4.4. Білім алушының оқытушының басшылығымен жүргізілетін өзіндік жұмысы
- •5. Әдебиеттер тізімі
- •5.1. Негізгі әдебиет:
- •5.2. Қосымша әдебиет:
- •Пәнінің бағдарламасы
- •Оқитын пәннің сипаттамасы
- •Пәннің мақсаттары мен міндеттері:
- •3. Пәннің қысқаша мазмұны:
- •Тақырыптар және оларды үйрену ұзақтығы
- •4.1. Дәрістік сабақтары
- •Тәжірибелік сабақтары
- •4.3. Зертханалық сабақтар қарастырылмаған
- •5. Өзіндік жұмыс тапсырмалары
- •6. Кеңес беру уақыты
- •7. Білім алушылардың білімін тексеру кестесі
- •8. Білім алушылардың білімін бағалау өлшемдері, оқытушының талаптары
- •5. Әдебиеттер тізімі
- •5.1. Негізгі әдебиет:
- •5.2. Қосымша әдебиет:
- •4.Пән бойынша тапсырмаларды тапсыру мен графиктерді орындау қарастырылмаған
- •5.Пәнді оқу әдістемесімен қамтамасыз ету картасы
- •1. Пәннің типтік оқу бағдарламасы
- •2. Пәннің оқу жұмыс бағдарламасы
- •4. Негізгі әдебиеттер
- •5. Қосымша әдебиеттер
- •6. Ш. Есенов атындағы кмтиу поқ шығарған оқу құралдары
- •7. Әдістемелік нұсқаулар
- •10. Дәріс кешені
- •11. СөЖге арналған материалдар
- •12. Пәнді материалды-техникамен қаматамсыз ету. Мамандандырылған оқу зертханалары (аудиториялар, кабинеттер)
- •Дәрістер жинағы (дәрістер тезисі, иллюстративті және таратылатын материалдар; ұсынылған әдебиеттер тізімі);
- •Спорттық морфологияның негізгі мазмұны мен мақсаты және міндеттері
- •Спортшы ағзасының дене әлеуметіне бейімделуінің жалпы биологиялық негізі
- •Спортшының ағзасының құрылым-қызметтік ерекшеліктерін зерттеу әдістері
- •Бұлшық ет жүйесін зерттеу әдістері
- •Спортшылардың ішкі мүшелерінің ығысуы
- •Бұлшықет жүйесін зерттеу әдістері
- •Бұлшықет ұлпасының жұмыс қабілетінің артуы (гипертрофиясы)
- •Эпифиз (томпақ без)
- •Бронхиогенді бездер тобы қалқанша безі
- •Қалқаншамаңы безі
- •Айрықша без
- •Хромафинді немесе адреналинді бездер тобы бүйрекбез
- •Параганглия
- •Эндодермалды аралас бездер ұйқыбезі
- •Мезодермалды бездер тобы жыныс бездерінің эндокринді бөлігі
- •Спорттық морфологияның қысқаша тарихы
- •Спортшы ағзасының дене әлеуетіне бейімделуінің жалпы биологиялық негізі
- •Спортшы ағзасының қүрылым-қызметпк ерекшеліктерш зерттеу әдістері
- •Денеге күш түсуден сүйек жүйесдегі құрылымдық өзгерістер
- •Спортшылардың сүйек жүйеснің бейімделу өзгерістері
- •Спортшылардың буын-байлам аппараттарының құрылыс ерекшеліктері
- •Буынның қозғалғыштығын зерттейтін әдістер
- •Спортшылардың әр түрлі мамандануындағы байлам-буын мүшелердің бейімделу өзгерістері
- •Спортшының кеудесі мен көкетінің ширақтығы
- •Мамандықтарына байланысты кеуденің құрылым-қызметтік өзгерістері
- •Көкеттің қозғалғыштығы
- •Спортшылардың ішкі мүшелерінің ығысуы
- •Адамның жүрген кездегі ішкі мүшелердің қозғалысы
- •Сымбаттың спорттағы маңызы
- •Спортшының дене қатынасы
- •Тәжірибелік жұмыстарды орындаудың әдістемелік нұсқауы
- •8.Пәнді оқытудың әдістемелік нұсқауы
- •Типтік есептерге, есеп-сызбаларға және зертханалық жұмыстарға, курстық жобаларға арналған әдістемелік нұсқаулар қарастырылымаған;
- •Боөж материалдары:
- •10.09. 2014Ж. Кафедра мәжілісінде қаралып, № 2 хаттамамен бекітілді.
- •Қазақстан республикасы білім және ғылым министрлігі ш. Есенов атындағы Каспий мемлекеттік технологиялар және инжиниринг университеті
- •Пән: Анатомия спорттық морфология негіздері
- •10.09. 2014Ж. Кафедра мәжілісінде қаралып, № 2 хаттамамен бекітілді.
- •10.09. 2014Ж. Кафедра мәжілісінде қаралып, № 2 хаттамамен бекітілді.
- •10.09. 2014Ж. Кафедра мәжілісінде қаралып, № 2 хаттамамен бекітілді.
- •10.09. 2014Ж. Кафедра мәжілісінде қаралып, № 2 хаттамамен бекітілді.
- •10.09. 2014Ж. Кафедра мәжілісінде қаралып, № 2 хаттамамен бекітілді.
- •10.09. 2014Ж. Кафедра мәжілісінде қаралып, № 2 хаттамамен бекітілді.
- •10.09. 2014Ж. Кафедра мәжілісінде қаралып, № 2 хаттамамен бекітілді.
- •10.09. 2014Ж. Кафедра мәжілісінде қаралып, № 2 хаттамамен бекітілді.
- •10.09. 2014Ж. Кафедра мәжілісінде қаралып, № 2 хаттамамен бекітілді.
- •10.09. 2014Ж. Кафедра мәжілісінде қаралып, № 2 хаттамамен бекітілді.
- •10.09. 2014Ж. Кафедра мәжілісінде қаралып, № 2 хаттамамен бекітілді.
- •Пән: Анатомия спорттық морфология негіздері
- •Пән: Анатомия спорттық морфология негіздері
- •Пән: Анатомия спорттық морфология негіздері
- •10.09. 2014Ж. Кафедра мәжілісінде қаралып, № 2 хаттамамен бекітілді.
- •Қазақстан республикасы білім және ғылым министрлігі ш. Есенов атындағы Каспий мемлекеттік технологиялар және инжиниринг университеті
- •Пән: Анатомия спорттық морфология негіздері
- •Пән: Анатомия спорттық морфология негіздері
- •Пән: Анатомия спорттық морфология негіздері
- •10.09. 2014Ж. Кафедра мәжілісінде қаралып, № 2 хаттамамен бекітілді.
- •10.09. 2014Ж. Кафедра мәжілісінде қаралып, № 2 хаттамамен бекітілді.
- •Пән: Анатомия спорттық морфология негіздері
- •Пән: Анатомия спорттық морфология негіздері
- •10.09. 2014Ж. Кафедра мәжілісінде қаралып, № 2 хаттамамен бекітілді.
- •10.09. 2014Ж. Кафедра мәжілісінде қаралып, № 2 хаттамамен бекітілді.
- •Пән: Анатомия спорттық морфология негіздері
- •10.09. 2014Ж. Кафедра мәжілісінде қаралып, № 2 хаттамамен бекітілді.
- •10.09. 2014Ж. Кафедра мәжілісінде қаралып, № 2 хаттамамен бекітілді.
- •10.09. 2014Ж. Кафедра мәжілісінде қаралып, № 2 хаттамамен бекітілді.
- •Пән: Анатомия спорттық морфология негіздері
- •10.09. 2014Ж. Кафедра мәжілісінде қаралып, № 2 хаттамамен бекітілді.
- •Сабақта бағдарламалық және мультимедиялық сүйемелдеу қарастырылмаған (Пәннің мазмұнына байланысты).
- •Мамандырылған аудиториялардың, кабинеттердің және зертханалардың тізбесі
Спорттық морфологияның негізгі мазмұны мен мақсаты және міндеттері
Спорттық морфология спортшы ағзасының сезімталдығын, бейімделу мүмкіндігін зерттеу кезінде дене құрылысын қарастырады. Бұл пәннің негізгі мақсаты: біріншіден, студенттерге спортшының дене ерекшеліктерін есекре отырып жаттығу барысын ғылыми тұрғыда жүргізу; екіншіден, студенттерге спортшылардың әрбір спорт түріне бейімділігін зерттегенде дене өлшеу (антропометрия) әдістерін еркін қолдануға дағдыландыру. Спорттық морфологияның негізгі міндеттері мынадай:
спорттың негізгі табиғилығына студенттердің көзін жеткізу;
дене шынықтыру және спорт бойынша келещек мамандарға жалпы биологиялық және әдістемелік шындықты тереңжетіп түсіндіру;
студенттерді спотршының ағзасындағы (жасуша, ұлпа, мүше, жүйе дәрежесіндегі) кәсіптік жаттығудан пайда болған өзгерістерді дұрыс бағалап, олардың дертті (потологиялық) өзгерістен айырмашылығын ажыратуға үйрету;
студенттерге жаттығу барысын ғылыми тұрғыда жүргізіп, спортшының жетістігіне олардың дене құрылысындағы морфологиялық көрсеткіштеріне сүйене отырып, олардың келешек мүмкіндігіне болжау айту тәжірибесін жаттықтыру;
Спорттық сабақтардың әсерінен дененің сыртқы және ішкі құрылысының өзгерістерін зерттеп табу арқылы келешек жаттықтырушы – педагогтың биологиялық заңдылықтарға сенімі артады. Өйткені олар спорттық жаттығу нәтижесінде ағзаның қандай қасиеттері қалай өзгергенін байқайды, сондай-ақ, дене бөліктерінің бір-біріне үйлесімді өзгергенін, жалпы дене құрылысының спортпен мамандануға қаншалықты ұтымдылығын байқай алады. Бұларға көз жеткізу үшін тәжірибеде жинақталған мынадай дене өзгерістеріне назар аударған жөн.
Ауыр жүк көтерушілер (ауыр атлетика) спортта жоғары дәрежелі нәтижеге жетуі үшін тұлға, қол-аяқ ұзындықтары және олардың мөлтектері (сегменттері) өскелең (ұзын) болғаны дұрыс. Жаттығу кезінде олардың ұсталығы артқан сайын аяқ-қолдарының ұзындыұтары, әсіресе денеге жақын бөлігі едәуір қысқарады және қол-аяқ бұлшық еттерінің көлемі артады. Дене пішіні бойынша қарасақ, жауырыны қақпақтай (иығы кең), кеуде қуысы үлкен (әсіресе көлденең бағыты), тірек ауданы мол (аумақты) болып келеді. Олардың табанының жазылуы және иық буынының қозғалғыштығы артып, дененің, балтырдың және аяқ басын жазатын бұлшықеттердің жетілуі күшті болады.
Ауыр жүк көтерушілер тәрізді гимнастикашылар да бойшаң болуы керек. Олардың бойы аздап қана қысқа болса, дененің айналу екпінін толық пайдалана алмайды. Ептілік жағынан қарағанда олардың иық, қоспа буындары және омыртқа жотасының қозғалысы жақсы болғаны дұрыс. Бұл жағдай шаңғы, коньки тебушілерге және терегіш лақтырушыларға оңтайлы бола бермейді.
Жүзушілердің бойшаң болуы міндетті емес, керісінше олардың денесі жалпақ болса, суға батпай, қалқып жылжуы (гидродинамикалық жетістігі) артады.
Спортшының жоғары дәрежелі көрсеткішке жетуі үшін оның денсаулығын сақтау үшін де спортшыны жаттықтырушы спорттық морфология пәнін жете меңгеруі қажеттігін аңғарып отырған боларсыздар.
Спорттық морфологияны үйрену П.Ф.Лесгафтың айтуы бойынша ертеде гректерден басталған. Сондықтан олар спортта алда болып келген. Біздің жыл санауымыз бойынша бойынша ІІІ ғасырда өмір сүрген Кіші Флавий олимпиадалық ойында үлкен табысқа жететін спортшылардың дене құрылысының ерекшеліктерін сипаттап берген.
1924 жылдары Ф.Бах, В.Кольдрауш гимнастшылардың тұлғасы ұзын, иығы кең, желаяқтардың аяқтары ұзын, тұлғасы қысқа, ал палуандардың денесі мұғал, әсіресе, мықыны күшті дамитындығын анықтады.
Осы кездерде спорттық морфология бойынша зерттеулер жүргізіп жүрген ғалымдардың арасында екі түрлі пікір бар. Норвегия ғалымдары Х.Тьенн, Х.Саннес, К.Ланг және австрия ғалымы Л.Проков спортшымен жай адамның арасында морфологиялық жағынан аз да болса айырмашылық бар екенін дәлелдеген.
Соңғы жылдары спортшылардың морфологиясы бойынша – С.Ф.Баронов (1925) – желаяқтардың дене сәйкесиігін зерттеген, ал И.М.Краковяк (1940) – жүзушілер дене құрылысын зерттеумен шұғылданған. А.Арнольд 1933 жылы «сСпортшылардың дене құрылыс ерекшеліктері» деген үлкен кітап(монография) жазса, Польшада Я.Мидлярский 1935 жылы «Шаңғышылардың морфологиялық ерекшеліктері» деген еңбектерін жариялаған.
Бұл салада К.И.Машкар, Я.И.Кушнаревский, М.Э.Кальвейт, А.И.Кураченков, А.П.Астанин, В.В.Ананьев, Д.А.Жданов, Н.В.Крылова, Б.А.Никитюк, Ю.В.Букин, З.П.Рязанова, М.А.Джафаров, Г.Мустафина, М.Ф.Иваникий, А.А.Гладышева, С.Қ.Жұмашқызы т.б. ғалымдардың еңбектерін ерекше атауға болады.
