Модуль 5. Жалпы динамикалық морфология.

Динамикалық морфологияныанықтау және оның аралас ғылымдармен байланысын (жастық және конституциональдік морфологиямен) жыныстық диморфизммен, биомеханикамен, спорттық морфологиямен т.б. Динамикалық морфологияны топтастыру. Динамикалық морфологияның және жеке бөлімдерінің негізгі міндеттері. Қозғалыс туралы анатомиялық негізгі ілім дамуының қысқаша тарихы. М.Ф.Иваницкийдің үлесі және динамикалық морфологияның дамуындағы оның мектебі. Адамның қалыпты жағдайлары мен қозғалыстардың анатомиялық сараптамасының реттілігі. Зерттеудің жаттығулардың немесе қозғалыстардың морфологиясы. Механика заңдары тұрғысынан жаттығулардың немесе қозғалыстардың сипаттамасы. Әрекеттегі күштері. Кеңістіктегі адам денесінің қозғалысы мен қалыпты жағдайын үйлестіретін сыртқы және ішкі күштер туралы түсінік. Адам денесінің жалпы ауырлық орталығы (ЖАО) немесе жалпы салмақ орталығы мен жеке дене бөлшектерінің аырлық орталықтары. Дененің жалпы ауырлық орталықтарын анықтау әдістері. Адам денесінің жастық, жыныстық жеке айырмашықтарына қарай ЖАО орналасуы. Адам дене көлемінің орталығы және оның мөлшері, салмағы туралы түсінік. Тірек алаңы. Дененің тепе-теңдігін сақтайтын шарттар (тізбектердің қалпылары және олардың адам денесінің тепе-теңдігіне әсер етуі). Тұрақты бұрыш. Қозғалыс аппараты элменттердің озарлығы және олардың сыртқы дем алу сақтайтын бағыттау жұмысы. Жеке жаттығуларды орындау кезінде қамтамасыз ету жүйелерінің (ішкі мүшелердің, жүрек-қан тамырларының) қалыптары. Дене қозғалысының немесе қалыпты жағдайдың ағзаға әсері.

Қолдың морфокинезиялық талдауы. Дене тәрбиесі сабақтарында және спортпен айналысқанда орындалатын қолдың негізгі қимылдары. Затты денеге жақындатқанда, денеден итергенде, қолмен соққы бергенде, бұлғау қозғалыстарда, қолмен тірену кездерінде және локомоторлық функцияларын орындағанда қозғалыс аппараттың жұмыстары.

Қол бұлшықеттерінің орналасуы және олардың арнайы ерекше дамуы. Адамның қалыптасу процесіндегі еңбек мүшесі ретіндегі қолдың маңызы.

Аяқтың морфокинезиялық талдауы. Дене тәрбиесі сабақтарында және спортпен айналысқанда орындалатын аяқтың негізгі қимылдары. Аяпен локомоторлық қызметті, рессорлы және тіректік қозғалыстарын орындау кезіндегі қимылы аппаратының жұмысы. Дененің ерекше қалыптарында (аяқтың ұшымен көтерілгенде, отырғанда және т.б.) секіргенде, аяқпен соққы бергенде тірек-қимыл аппаратының қызметтік сипаттамасы.

Дененің әртүрлі жағдайындағы ішкі мүшелердің, көк еттің және ішкі мүшелердің араласуы. Оны зерттеу әдістері. Кейбір гимнастикалық жаттығулар негізінде (буынға тұру) көк еті араласуы. Көкеттің араласуының спортшы дәрежесіне қатысты болуы. Кеңістіктегі дене жағдайының өзгеруіне байланысты спортшы жаттығуларды орындағанда асқазанның, тоқ ішектің, бауырдың, өттің, бүйректің, бүйрек тостағаншықтардың, несепағардың, жатырдың және жатыр түтікшелерінің араласулары.

Модуль 6. Жеке динамикалық тәнтану.

Дене қалыптары мен тұрмыстық тәнтанулық сипаттамасы. Дене қалыптардың жіктелуі. Адам денесінің жоғарғы және төменгі қалыптағы кезіндегі сыртқы күштердің әсері. Дене қалыптары; тұру, буынға тұру, тік қолмен асылу, бүгілген қолмен асылу, шалқая асылу, аяқ басымен асылу, бүгілген аяқпен асылу, қоссырыққа тірену, гимнастикалық көпір.

Дененің үдемелі қозғалыстарының тәнтанулық сипаты. Қимылдардың дәрежесі мен жалпы сипаттамасы. Жүріс-дененің тірек ауданының серпілген күрделі, локомоторлық, үдемелі циклді қозғалыс. Тірексіз күйдегі бұлшықет жұмысының ерекшеліктері. Жүру кезіндегі қол мен аяқтардың үйлестіру қиысқан қозғалыстары.

Жүгіру мен жүрудің ара қашықтықтары. Жүгірудің сатылары. Жүгіруде жеке фазалары мен кезеңдерінде дене тұрақтылығының сипаты.

Тұрған орыннан секіру – секіру кезіндегі қозғалыстың негізгі фазалары. Секірудің әрбір кезеңдерінде ағзаға әрекет етуінің сыртқы және ішкі күштердің сипаттамасы. Секірудің дененің жалпы ауырлық орталығының орналасқан жері және оның орын ауыстыру қисығы. Секірудің әрбір кезеңдерінде тірек-қимыл аппаратының жұмысы және дененің жеке бөлшектерінің қалыптары. Ұзындыққа секіру кезіндегі тыныс алу. Секіру кезіндегі қозғалыстарда қимыл аппаратқа, ішкі мүшелерге қимыл үйлесіміне әрекет ету.

Айналдыру қозғалысының тәнтанулық сипаттамасы. Айналдыру қозғалысының жалпы сипаттамасы және оларды топтастыру. Сыртқы және ішкі күштердің өзара әрекетінің ерекшеліктері. Айналдыру қозғалысы кезіндегі адам денесінің инерциялық күйін өзгерту.

Артқа шыр айналу (сальто) – еркін білік (ось) маңындағы дене қозғалысы. Артқа шыр айналу кезіндегі қимылдың кезеңі мен сатысы. Әр кезеңдегі және сатысындағы ағзаның ішкі күштері мен ауырлық күшінің сипаттамалары. Дененің жалпы ауырлық орталығы және оның орын ауысиыруы. Әр қозғалыс қалыпта дене бөлшектерінің қалыптары мен қозғалыс аппаратының жұмысы. Артқа шыр айналу негізіндегі тыныс алу. Айналдыру қозғалыстарының организмге ықпалы.