Спортшының ағзасының құрылым-қызметтік ерекшеліктерін зерттеу әдістері

Соңғы кездерде спортшылардың құрылым-қызметіндегі ерекшеліктерді тексергенде ағзаның қызметтік барысын сипаттау үшін дененің жалпы берінің көлемін, бұлшық еттің даму дәрежесін көрсететін бұлшық ет аумағын (периметрін) және омыртқа жотасы мен кеуде қуысының күшін білдіретін серпімділікті, кеуде қуысының басқа да көрсеткіштерін анықтайды.

Спортшыны салмағына қарай бөлетін жағдайда оның сүйек, май және бұлшық ет құрамдарын зерттеудің маңызы зор.

Адам денесін өлшеу(антропометрия). Бұл әдіс (anthrophos –адам, metreo – өлшеймін) негізінде адам денесінің құрылымдық және қызметтік нышандарыш өлшейді.Адам денесін өлшеуден басқа дененің кейбір өлшеуге қолайсыз бөліктерін көзбен бақылау арқылы көрген нышандарын тіркеп отырады. Адам денесін өлшеу әдісі қолайлы, оңай болғандықтан, оны спортшының дене шынықтыруын үнемі бақылау кезінде қолданады. Бұл көрсеткіштердің өзгеруіне қарай спортшының қандай спорт түрінен жақсы нәтиже көрсете алатынын болжайды және спортшының жеке басына әлеуметтік күшті есептеп беруге жәрдем етеді. Сондықтан адам денесін өлшеу әдісін әрбір студент бес саусағындай жатқа білетін болуы қажет.

Адам денесін өлшеу кезінде мынадай белгілі талаптарды сақтаған жөн:

1. Денені түске дейінгі уақытта өлщеуі керек. Өйткені түстен кейін, әсіресе кешке қарай адамның аздап шөгеді.

2. Дененің лшейтін бөлігі жалаңаш болуы шарт. Тексерілетін адам жалаңаяқ немесе жұқа аяққаппен (носки) тегіс жерде тұрады. Сондықтан әсіресе қыста бөлме температурасының 18 – 20⁰ С-тан төмен болмағаны дұрыс.

3. Өлшенетін адам денесін тік ұстап, тұлғасын түзу, екі қолын екі жағына салбырата, тізесін түзу, екі өкшені бір-біріне тиістіріп, аяқ басын аздап алшақтата ұстап тұруы тиіс.

4. Әрбір адамның денесін өлшегенде оны зарықтырмай, өлшеуді өте тез бітіруге тырысу қажет.

5. Денені өлшеу кезіндебір рет көрсеткішті 2 – 3 рет қайталап өлшегенде олардың бір-бірінен айырмашылығы 2 – 3 ммаспауы шарт. Осылай өлшенген нәтижеден шыққан санды орташа есеппен алған кезде, өлшем дұрыс болып шығады.

6. Тексерілетін адамның қандай көрсеткіштерінің өлшемін алу қажеттігін күні бұрын өлшеудің жеңіл жолын ойластыру арқылы көрсеткіш анықтамасы жасалады. Денені тез өлшеу үшін өлшем көрсеткішін сауатты және анық етіп жазу көмекшінің міндеті.

Бұлшық ет жүйесін зерттеу әдістері

Олардың кең тараған мынадай әдістері бар:

1. Денені өлшеу әдісі (антропометрия) спортшы салмағын қардың, білектің санның және балтырдың жуандығын өлшеу негізінде бұлшық еттің өзгерісін және даму дәрежесін күнделікті бақылап отырады;

2. қызметтік әдіс бұлшық еттің күшін өлшеу арқылы оның қызметіне әсер ететін морфологиялық ұатты құрылымына юолжау жасайды;

3. микроскоптық әдіс арқылы бұлшық ет ұлпасының ішкі өзгерістерін, оның жетілуін анықтайды;

Дене салмағына кіретін бұлшық ет құрамының сандық көрсеткішін мынадай есеппен (формула) M=Lr2K, мұнда М-бұлшықеттің толық салмағы(кг); L-дене ұзындығы (см); r-қардың, білектің, санның және балтырдың ең жуан жеріндегі орташа жуандық (тері мен май қабатын есептемегенде); K=6,5 коэффицент. Қол және аяқ бөліктерінің жуандығы қаптал өлшемі (Q=2pr) арқылы анықталады.