Адамның жүрген кездегі ішкі мүшелердің қозғалысы

Адам жүрген кезде оньщ екпіні ішкі мүшелерге әсер етеді.Сондыктан адам жүру үшін денесін екпіндетіп, аяқты жоғары көтергенде екігін әсерінен ішкі мүшелер бүрынгы қальшан уақытша жоғары қалып қояды, аяқты жерге басқан кезде ішкі мүше зіркілдің әсеріне душар боладьі.Осылай, адам бір адым аттағанда күрсақ қуысының қысымы ондағы ішкі мүшелердің екі рет қозғалысынһ (биодинамикасын) байқауға болады.Дені сау адам бүл жагдайды онша сезбейді, өйткені әрбір ішкі мүшелер өзінің жеке байлам-дарымен жөне ішпердемен үштен бірі жартылай оралып, қүрсақ қабыр-ғасына, сондай-ақ бір-біріне бекінеді.Бүл жағдайды соқыр ішек, бауыр, т. б. мүшелерді емдеу үшін ішін жарған адам жақсы сезеді.Сондықтан олар ішкі мүшелердің қозғалысын азайту үшін өте жай жылжып жүретіні оңай байқалады. Спорттағы жүгіріп, секіру, таяқпен секіру, биіктіктен секіру, т. б. ойын-дардың дүрыс үйымдастырылмауьшан ішкі мүшелердің байламдары созылып немесе үзілуінен түйіндер (грыжа) және кейбір мүшелердің өз қалпынан төмен ығысып кетуі пайда болады. Қорыта келіп айтқанда өсіресе, қыз-келіншектерге жаттығуларды шыңда-ғанда қүрсақ бүлшықеттерінің жеті-луіне, сондай-ақ өрбір ішкі мүшелердің қүрылым-қызметтік ерекшеліктеріне де көп көңіл бөлу керек.

Сымбаттың спорттағы маңызы

Адамның сымбаты немёсе дене бітімі (латынша: сопзіііиііо — нөрсенің қүрылысы, сымбаты) дегенде дене қүрылысының (сопзШиііо согрогіз) ерекшеліктерін физиологиялық, биохимиялық, психологиялық, невро-логиялық және дерттік (патологиялық) түрғыдан қарастырады. Спорт жағ-дайында адам сымбатының морфоло-гиялық, яғни түрлі әдіспен оңай анық-тауға болатын жағына көңіл беледі. Адамның дене бітімін спортта кеуде пішініңің, қүрсақтың, арқының, аяқ-тын, бүлшықет даму дәрежесінің, семіз-, діктің (май басу) және дененің сыртқы бетінің көлем бетінің белгілеріне қарай анықтайды. Кеуде пішіні жалпақ, ңилиндр тө-різді және сүйір болып келеді.Бұлардың аралық пішіндерінен жалпақ-цилиндр, ңилиндр-қабысқан, цилиндр-сүйір, сүйір-цилиндр тәрізділерін атауға болады. Жалпақ (қабысқан) кеуденің көкі-рек жағы тік, жоғарғы және төменгі бөлігі бірдей, алдынан карағанда қабысқан және үзарған, қабыртқалары күшті иілген және төс асты бүрышы үшкір бүрышты болады. Цилиндр тәрізді кеуде кең жөне қабыртқалар орташа иілген, төс асты бүрышы да орташа болып келеді. Суйір кеуденің төменгі жағы кеңейген, қысқа, қабыртқалардың иіні болар-болмас келденең орналасады жөне төсасты бүрышы жоқ немесе доғал болады. Қүрсақ пішіні қабысқан (тартыл-ған), тік және қампайған түрде кезде-седі.Бүларды қүрсақ пен көкіректің алдыңғы беттерінің деңгейін салыс-тырып анықтайды.Сонда тартылған қүрсақтың алдыңғы беті артқа, бел омыртқаға қабысып, жақын жатады, тік қүрсақ көкірек деңгейінен де өтіп, алға шығып түрады.Спортшылар көбінесе тік қүрсақты болып келеді.

Арқа пішіні қушиған (қысыңқы), орташа және кең жауырынды болады.Арқа пішінін анықтаранда омыртқа жотасының табиғи иіндерінен (мойын-бел, бел лордозы, кеуде және сегізкәз-кифозы) басқа оң немесе сол жаққа қа-рай қисайғаны (сколизы) да ескеріледі.

Кеуде, қүрсақ және арқа пішіндері адам денесін еркін үстап жүретін сымбатын көрсетеді.Сымбат қаңқа қүрылысына, әсіресе омыртқа жотасы-ның иіндеріне, кеуде пішініне, басты үстасына, иық белдеуіне, жамбас түріне, бүлшықеттің кейбір топтарына, жүйке жүйесінің күйіне және басқа да ерекшеліктеріне байланысты.

Спорттағы жаттығулар негізінде сымбатты түзетуге жәрдем өтеді, бірақ кейбір бүлшықеттердің иықты ішке және сыртқа бүрау, омыртқа жотасын жазатын, көкірек бөліктерінің бір-біріне үйлесімді дамуынан сымбаттың бүзылуы, яғни арқасы күдірейіп, бүк-шиіп қалады.Бүл жағдай боксшылар мен аяқарбашыларда көп кездеседі.

Сымбаттың түрлері.Дене сымба-тының бес түрін ерекше атауға болады. Олар: қалыпты, қақшиған, бүкшиген, еңкіш және шалқақ сымбаттар. Қалыпты сымбат, мүнда омыртқа жотасының табиғи иіндері біркелкі дамиды. Қақшиган сымбат, мүнда омыртқа бағанасының иіндері толық дамымай, тік қалыптасады да арқасы ішке қарай қабысады.

Бщишгеп (бүкірейіп) сытбат, мүңда омыртқа жотасының кеуде иіні күшті дамиды да мойны ілгері қарай кетіп, басы алға созылыңқырап түрады.

Еңкіш сымбат та бүкшиген сым-батқа үқсасту, мүнда омыртқа жотасы алға иіледі.

Шалқақ сымбат, мүнда бел иіні күшті дамып, бел аймағы ер төрізденеді де бел түсы алға иіліп, адам шалқақтап жүреді. Дене сымбаттылығын, әсіресе омыртқа жотасының иіндері бойынша арқа бейнесін анықтайтын таяқшамен және В. А. Гамбурңевтің гониометрі-мен анықтайды. Аяқтың пішіні балтыр жөне сан бойымен өтетін білік арқылы анықта-лады.Аяқтың тік (түзу), 0 тәрізді, X тәрізді түрлері болады.

Тік немесе тузу аяқты адам екі аяқ-тың екшесін тиістіріп тік түрғанда саны, тізе буыны, балтыры бір-біріне тиісіп түрады, сан бөлігіндегі білік балтыр бөлігімен бір деңгейде жатады. 0 тәрізді аяц мүнда балтыр мен сан арасында бүрыш түзіліп, екі тізе буыны бір-біріне жақындаспайды.Мүны шабандоз аяқ деп те атайды. X тәрізді аяқ, мүнда сан мен тізе буынындағы бәлік бір-біріне тиісіп түратындықтан, өкшелер бірінен-бірі алшақтап кетеді де балтыр біліктері тізе буынынан бір-бірінен сыртқа, ал сан білігі тізе буынында ішке қарай айқасып кетеді.

Спортшы денесінің жерге түсетін соққысын азайтып, солқылдақтығын (локомоциясын) қамтамасыз ететін белік табан күмбезі болып саналады.Оны кәзбен немесе педометрмен анықтауға болады.Қалыпты жағдайда күмбез тереңдігі — 3—5 см, ал табан ортасындағы иін 20—22Ү-қа тең болады.

Бүлшықеттер даму дөрежесіне қарай әлсіз, қанағаттандырарлық және жақсы дамыған бүлшықеттерге белінеді.Бүлшықеттері жақсы дамыса олардың көкірек бүлшықеттерінің, екі басты бүлшықеттің, балтыр бүлшық-еттерінің бедері айқын білінеді.Бүл-шықеттің дамуын анықтаған кезде қар, білек, сан, балтырдың периметрлік елшемі, бүлшықет күтттін анықтайтын диномометрдің көрсеткіштері пайдаланылады. Май басу немесе семіздік азғын, орташа және семіз деп бөлінеді.Азғын немесе қағылез адамның жауырыны, білезік белігі, балтыр сүйектері мен табан сүйектерінің бедері тері астынан айқын білініп түрады. Орташа май басқанда сүйектердің бедері онша білінбейді. Семіз немесе май баскан адамда денесі жұмырланып, мыкын бөлігіндегі, санның жоғарғы бөлігшдегі жөне балтыр бөлігіндегі май қабаты калың болады.Спортпен шұғылданба-гандарға карағанда спортшылардың тері асты майы аз болып келеді.

Дененің сырткы бетінің немесе тері бетінің келемін үлгі пішу жөне геомет-риялық әдістермен өлшейді.Үлгі піш-кен кезде затты денеге жабыстырып, кой терісін сыпырғандай денеден кайта ажыратып алып өлшейді. Геомет-риялык өдіспен өлшеу баршаға мәлім, бүл үшін денені үлескілер бойынша жеке-жеке елшеп, соңынан жинак-тайды.