Денеге күш түсуден сүйек жүйесдегі құрылымдық өзгерістер

Бейімделу өзгерістерін үйрену саласьшда спорт сабақтарыньщ өсерінен сүйек жүйесіндегі болатын өзгерістерді бйіудің тек теорияльщ емес, оньщ үлкен ©мірлік те маңызы бар.Қаңқадағы сүйектердің алуан түрлі болуы, яғни биологиялық жөне қимылдық жағьшан қарағанда сүйектердің өте жеңіл, мекем жөне мүмкіндігі зор болуы зерттеушілер көптен бері көңіл аударуда. Осындай көп ғылыми зерттеулердің қорытындысьша қарағанда сүйектердің ішкі жөне сыртқы орта жағдайына байланысты қайта қүрылымдық қабі-леті бар екені анықталды. Белгіленген атомдық әдіс арқылы (Р32, Са45) ағзада төулігіне 10-нан 20%-ке дейін түзды заттар сүйектің үлпасында алмасады екен.

Осыған орай спортшылардың сүйек жүйесінің үлпа жөне мүше дөреже-сіндегі өзгерістерді білу жаттықты-рушы мен үстаздарға ©те қажет.Өйтке-ні олар спортшыны тек дене пітітінінің қалыптасу қарқынымен бағытын байқап отырмай, оның мақсатына қарай дамуын басқарады. Жаттығушыларды спорт түрлеріне сүрыптағанда олардың денесінің үйле-сімділігіне көп мән береді.Спортшы бойының үзындығына қарап баскет-болшыға (себетдопшы), қолының үзын-дығына қарап найза лақтыратын білектің үзындығына қарап волей-болшыға (қақпадопшы), қолбасының үзындығына қарап гимнастикаға лайық деп айтылады. Денеге күш түсу немесе спорттық сабақтардың (жаттығулардың) әсері, адамның денесін түрлі жағынан жетілдірумен бірге дерттік өзгерістерге де үшырауы мүмкін. Жаттығушының спорттық сабақтардан зорығуы салда-рынан оның сүйек жүйесінде ерекше езгерістер пайда болады.Мүндай жағдайды болдырмау үшін жаттық-тырушы спорттық сабақтарды реттілікпен өткізеді. Денеге күш түсуден сүйек жүйесін-дегі өзгерістерді анықтауга әр түрлі әдістер қолданылады. 0-102К форму-ласы бойынша сүйек үлпасыньщ толық салмағы (массасы( анықталады. Онда: 0 — сүйек үлпасының толық салмағы (кг); 1 — дененің үзындығы (см); 0 — қардың, білектің, санның және балтырдың төменгі бөлігінің орташа диаметрі, К — 1,2-ге тең коэффициенті. Денедегі жалпы сүйек қүрамда-рының өр түрлі дамуына қарай ауыр-лық салмақтары да әр түрлі болады, сондықтан зерттелетін адамдарды бір-бірімен салыстыру үшін олардың сүйек үлпаларының толық салмағынан басқа қатынасты салмағына да есепке алады.Сүйек үлпаларының қатынасты салмағы өрбір жеке адамның жалпы дене салмағының белгілі проценті болып табылады. Сондықтан зерттелетін адамның сүйек үлпаларының толық салмағын дене салмағына бөліп жөне 100-ге көбейтеді.

Рентген өдісінің артыкшылығы сүйектегі өзгерістерді спорттық сабақ барысында адамның тірі күйінде бақылауына мүмкіндік береді.Бүл әдісті төнтануға алгапщы енгізген 1896 ж. В. Н. Тонков. 1897 ж. П. Ф. Лесгаф еді.Олардың алғаш “Тірі адамның тәнтануын зерттеуге рентген сәулесін пайдалану туралы” деген мақаласы жарық көрді.Содан бері бүл әдіс барлық салада кеңінен пайдаланылуда. Сүйектің механикалық ңасиетін зерттеу әдісі арқылы сүйек үлпала-рының мықтылығын, серпімділігін және солқылдақтығын анықтайды. Бүл өдіспен Г. Вертгеит (1847) сүйектің солқылдақтығының коэффициентін зерттеген, П. Ф. Лесгафт (1893) жамбас сүйектің мықтылығын өлшеп, оның орташа мықтылығы 1254,36 кг шамасына тең екенін анықтады. Соңғы кездерде ортан жіліктің 1,5 тоннаға, ал үлкен жіліншіктің 1,8 тоннаға дейін кетеретінін дәлелдеді. Бүл сүйек жүйесінің мықтылығы мен төзімділік мүмкінділігін көрсетеді. Таңбаланған атомдарды (радиоактивті фосфор, Р32) цолдану әдісі қай мүшедегі сүйекте көбірек өзгерістер болуын анықтайды. М. Г. Привестің тәжірибесіне қарағанда дененің тірек аймағына жақын орналасқан қаңқа сүйектеріңде қайта түзілу көп болатыны дәлелденді. Люминесцентті әдіс арқылы бүл-шықет қызметінің артуына байланыс-ты сүйектің үстемелі өсуін анықтайды. Бұл әдісте мөлшері 300 мың бірлікті биомицинді 1 кг салмағына лайықтап жануарға (итке) егіп, оның сүйек қабығына өту мөлшеріне және ультра сия түсті жарығының көрінуі анықты-ғына, яғни аппараттағы сары жарық-тың аньіқ-кемескілігше қарай сүйектің үстемелі есу барысын біледі. Мысалы, қарды бүгетін және білекті жазатын бүлшықеттерді зақымдағанда сүйектегі сары жарықтың көмескіленіп кеткені ондағы үстемелі өсудің тоқталғанын керсеткен. Ұлпа мен жасуша дәрежесіндегі нәзік әзгерістерді аныктайтын гисто-логия жөне гистохимия әдістерінің де үлкен маңызы бар. Әсіресе жасуша дәрежесіндегі қайта қүралымдарды

зерттеуге жарық жөне электронды микроскоптар да өте пайдалы.