Көкеттің қозғалғыштығы

Спортпен шүгылданбайтындарға қарағанда көкеттің қозғалғыштығы спортпен шүғылданушыларда өте жо-ғары болады.Көкеттің қозғалғыштығы өскіштерде, жүзгіштерде, палуандарда, боксшыларда, сондай-ак аяқарба-шыларда, конькишілерде күшті жеті-леді, ал ауыр жүкшілерде басқа спорт-шыларға қарағанда әлдеқайда төмен болады. Көкеттің жоғары немесе төмен тү-суіндегі ерекшеліктерге назар аударсақ, ескіштерде ішке дем алғандағы ке-кеттің төмен түсуі белсенді түрде болады да сыртқа дем шыгарған кезде оның жоғары көтерілуі баяу, ал ауыр жүкшілерде керісінше, оған спортшы-ның қүрсақ бүлшықетінің күшті жетілуі әсер ететін болса керек. Үрлеме аспаптарда ойнайтындарда, әншілерде, әсіресе балет әртістерінде ішке дем алғанда көкеттің төмен түсуі спортшыларға қарағанда белсендірек болатыны анықталды. Осыған орай спортта жоғары кәрсеткіштерге ие болу үшін жаттығу кезінде көкеттің

осындай бейімделу кабілеттеріне назар аудару қажет. Қорыта келіп айтқанда спорт-шылардың кеуделік (қабыртқалық) немесе көкеттік қызметін мақсатқа лайық етіп бейімдеудің маңызы зор.Айталық, желаяқ акробатқа, шаңғы, т. б. спортты ойында дем шығарудың қабырткалық түрі, палуан, бокс, гим-настика, аяқарба және коньки спорт түрінде — көкеттік түрі қажет болса, жүзу және ескіштерде олардың екі түрі де (кеуде, көкет) бірдей дамығаны дү-рыс болады.Осындай биологиялык заңдылықтарға сүйеніп, спорттың түріне қарай кеуде немесе көкет қыз-метін жетілдіретін жаттығуларды тандап алып пайдаланған тиімді.Оның үстіне, әсіресе көкет жаттығуға тез бейімделеді және оның жас ерекшелігі мен дертке шалдығуы тым жиі кездеседі.

Спортшылардың ішкі мүшелерінің ығысуы

Осы уақытқа дейін адам денесін белгілі бір күйде үстап түруда және белсенді қимылдарда, түрлі секіру, соққы кезінде түрлі оқыс қимылдарда, т. б. іс-өрекет, спорттық жағдайларда адамның ішкі мүшелерінің қызметі туралы гылыми-зерттеулер жоқ десе де болады.Сонда да кейбір зерттеулердің қорытындысына қарай кейбір ішкі мүшелердің спорттық жаттығулар нөтижесінде қызметі мен орнының ығысуы болатынын болжауға тоқта-лып өтуге болады.

ЖҮРЕК Жүректің пішіні және кәлемі оның қанайналымына тікелей байланысты өзгеретіні байқалады.Мүндай жағдай турникке асылғанда кепір болып (кол мен аяққа шалқасынан тіреліп) түрғанда, яғни қанның жүрекке қарай ағу бағыты езгергенде, сондай-ақ арқанға байланған дөңгелекке екі қолды кере үстағанда және екпеттен екі қолға сүйенген де, яғни кеуде куысына қысым түскенде де өзгеретіні байқалды. Арқанды дөңгелекке асылып түр-ғанда жүрек үзарады, қолға сүйеніп тік тұрғанда және тізені бүгіп, асылып түрғанда да жүрек көлденең орналасады. Дене ңандай күйде болса да жүрек-тің орналасу шекарасының өзгеруі немесе ығысуы ішке дем алғандағыға қарағанда сыртқа шығарғанда анык байқалады, мүнда өсіресе жүректің алдыңғы беті мен көлемі езгереді. Қолға сүйеніп тік түрғанда жүрек-тің алдыңғы беті кішірейеді, ал баспен және тізе буынын кысыл, салбырап түрғанда — жалпаяды.Бүл жағдай жаттыккан спортшыға карағанда жаттығуды енді жасай бастағандарда айқын байқалған.Осыған орай жатты-ғуға жеке мүшенің де бейімделіп, өз кызметін түракты атқаратынын байкау қиын емес.

КӨКЕТ Орталық күмбезді сіңір бөлігіне қа-рағанда көкеттің бүлшықет бөліктері жоғары немесе төмен көбірек ығысады.Сіңірлі орталық күмбезі тек жоғары немесе басқа қарай ғана қолмен тік түрғанда гимнастикалық жаттығулар жасағанда байқалады.

ҚАРЫН Әдетте қарынның пішіні түрақты болмайды. Сонда да адам тік түрғанда қарын тік немесе сәл қиғаштау, ал қолмен тік түрғанда, басты салбыра-тып асылып түрғанда және шалқадан көігір жасап түрғанда қарын колденең күйде жатады да шамамен 18,9 сан-тиметрге дейін бас жаққа қарай ығы-сатыны байқалады. Оның үлкен иін жағы ең көп ығысатын бөлігі болып табылады.

ТОҚІШЕК Тоқ ішектердің ең көп ығысатын бәлігі колденең жиек ішегі, ол басқа қарай 20,0 сантиметрге дейін ығысады, оң иіні —14,0 см, сол иіні —11,6 см, бү-йен бөлігі —11,2 см ығысатыны анық-талды. Өрлеме жиек ішектің үзындығы мен өні әзгеретіні байқалады. Қорыта келгенде жүрек, көкет, қарын жөне тоқ ішектердің барлығы

бірыңғай (басқа қарай) ығысады, ал арқанды дөңгелекке сүйеніп түрғанда төмен қарай ығысады. Бүл мүшелердің ішінде қарын мен тоқ ішектің пішіні оте көп өзгереді екен.Сондықтан спорт-ты жаттығуларды енді бастайтын жас-тарға спорттың жаттығуларын баста-май түрып қүрсақ бүлшықеттерін жө-не көкетті жаттықтырып алған жөн.

ӨТҚАБЫ Ол адам тік түрғанда алмүрт төрізді болады да төменгі жиеғі шамамен III— ІҮ бел омыртқа түсында жатады, жатқанда II—III бел омыртқа түсына тура келеді, ал басты төмен қаратып жасайтын жаттығуларда I—II бел омыртқа түсына дейін ығысатыны байқалады. Инді етбетінен жатқанда өт кабының пішіні бұршакка үңсап өзгереді.

Өт кабьшың осындай көп ығысуы, бауырдың да ығысуына тікелей байланысты болады. Өт қабыньщ түрлі жаттығуларды жасағанда төрт түрлі ығысатыны анықталды: 1) жоғары — бүйір жаққа; 2) жоғары — ортаңғы жаққа; 3) мойыны жоғары — ортаңғы, ал бүбі жоғары — бүйір жаққа және керісінше; 4) мойыны жоғары — бүйір жаққа бүрылып ығысады. Өт қабына адамның белгілі күйінен басқа қүрсақ бүлшықеттері мен кекетте қатты әсер ететіні дөлелденді.Қүрсақты сығымдайтын (күшенген кезде) жағдайда, шалқадан жатқанда өт қабының көлемі кішірейеді, жүгіргенде — бір үлкейіп, бір кіші-рейеді, етбетінен жатқанда жөне қос аяқтап секіргенде — үлкейеді.Бүл жағдайлар өт қабының қызметіне өсер етпей қоймаса керек, бірак ол жағы толық зерттелмеген.

БҮЙРЕК, ЗӘРАҒАР Адам көдімгідей тік түрған кезде бүйрек XII арқа және III бел омыртқа түсын қамтиды.Дене шынықтыру жасағанда сол жақ бүйрек оң жақтағысына қарағанда жоғары түратыны байқалады. Басты төмен қаратып түратын жаттығуларда бүйрек басқа қарай ығысып, зөрағар тік болып керіледі де аздап бүйір жакка қарай ығысады. Ңүрсак бүлшыкеттері мен көкет кызметі бірінші ретте бүйректі көп немесе аз ығысуға әсер ететіні акиқат.

ЖАТЫР, ЖАТЫР ТҮТІГІ

Дене шынықтыру жаттығуларын жасаған кезде бүл мүшелер өз күйін өзгертеді.Бруста (жалғызаяқ өткелде) жаттығу жасаған кезде жатыр қу-ншып, кішірейеді де жатыр түтігі созы-лып кетеді.Сондықтан мүндай күйде қүрсаққа соққы жасалынбаганы дүрыс. Жатыр мен оның түтігі адам секір-ген кезде де төмен қарай және жатыр аздап алға қарай ығысады.Түрлі жаттығулар жасағанда бірінші кезекте жатырдьщ түбі ығысады.Осыған орай спортшының дене қүрылыс ерекше-ліктеріне қарай жаттығуды тандаған жөн.Әсіресе секіру, тегеріш лактыру, ядро сілтеу, арқамен жүзу маман-дығына бейімделген қыз-келіншектер гинекологтардың бакылауында үнемі болуы шарт.