Қазақстан Республикасының ұлттық мерекелері.

Мерекенің екі түрі бар: бірі – үкіметіміз ресми түрде бекіткен тойлар, екіншісі – ресми емес, ұлттық мерейтойлар. Қазақстан Республикасы – егеменді, тәуелсіз ел. Тәуелсіз ел – бақытты ел. Бақытты елде мереке көп. Қазақстанның Тәуелсіздік күні желтоқсанның он алтысында. Бұл мереке және Конституция күні (тамыздың отызында), Республика күні (қазанның жиырма бесінде) – ұлттық ресми мереке күндері. Қаңтардың бір-екісінде тойланатын Жаңа жыл мерекесі, наурыздың сегізінде тойланатын Халықаралық әйелдер күні, наурыздың жиырма екісінде тойланатын Наурыз мейрамы, мамырдың бірінде тойланатын Халықаралық Ынтымақ күні және мамырдың тоғызында тойланатын Жеңіс күні – бұрыннан тойланып келе жатқан ресми ұлттық мерейтойлар.

5-тапсырма. Ответьте на вопросы.

1. Мерекенің қандай түрлері бар? 2. Қазақстан қандай ел? 3. Қазақстанда мереке көп пе? Олар қандай мерекелер және қашан? 4. Мерекенің екінші түрі қандай? 5. Қазақ халқы қандай халық? 7. Тәуелсіз ел болғалы не өзгеруде? Бұл ненің арқасы? 8. Қазақ халқында қандай тілек бар?

6-тапсырма. Прочтите и скажите, какие праздники отмечаются в этот день.

Мамырдың бірі, желтоқсанның он алтысы, наурыздың жиырма екісі, наурыздың сегізі, тамыздың отызы, қаңтардың бірі, қазанның жиырма бесі.

Сабақ 11, 12

Грамматикалық тақырыбы: Етістіктің шақтары.

Лексика: Қазақстан Республикасының рәміздері.

Мақсаты: Оқуға, жазуға, ауыз екі сөйлеуге қалыптастыру. Лексикалық минимум мен грамматикалық тақырыпты меңгеру.

Жұмыс жоспары:

1.Грамматикалық мағынаны енгізу.

2.Жаңа сөздерді меңгеру.

3.Өтілген материалды бекіту.

4.Соған байланысты тапсырма, жаттығулар орындату.

Қазақстан Республиксының рәміздері.

Әр халықтың тарихына, салт – дәстүріне, мәдениетіне байланысты рәміздері болады. Қазақстанның да өз рәміздері бар. 1992 жылы 4 маусымда Қазақстан Республикасының туы, әнұраны, елтаңбасы туралы заң қабылданды.

Қазақстан Республикасының Мемлекеттік туы – тік бұрышты(ені – 1 метр, ұзындығы – 2 метр) көгілдір мата.Көгілдір түс бейбітшіліктің, тыныштықтың, жарқын болашақтың және ашық аспанның нышаны. Тудың ортасында жарқырап шыққан шұғыллалы күн орналасқан. Бұл – бейбітшіліктің белгісі. Күннің астында қалықтап ұшқан қыран құс бейнеленген. Дала құсы – дарқандық пен қырағылықтың және биікке самғау белгісі.Тудың сол жағында қазақ халқының ұлттық өрнегі бейнеленген. Өрнек қазақ халқының салт – дәстүрін, мәдениетін және ұлттық өнерін білдіреді. Күн, қыран құс және өрнек алтын түспен берілген. Алтын түс – молшылықтың, байлықтың, құт – берекенің белгісі.

Тудың авторы, суретшісі – Шәкен Ниязбеков.

Қазақстан Республикасының елтаңбасында көгілдір түс аясында шаңырақ бейнеленген. Ол – елтаңбаның жүрегі іспеттес. Шаңырақ әлемнің біртұтастығын, мемлекеттің бастауы – отбасы ошағын бейнелейді. Шаңырақты айнала уықтар шаншылған. Олар күн сәулесіндей жарқырайды. Екі жағын аңыз ертегілеріндегі, пырақтардың қанаттары көмкеріп тұрады. Қанатты пырақ - мәңгілік өмір, шексіз даму және қазақстан секілді бір шаңырақ астында өмір сүріп жатқан халықтардың рухани байлығын көрсетеді. Елтаңбанның маңдайшасында бес бұрышты жұлдыз бар. Ол – мелекетіміздің „бағымыз ашылып, жұлдызымыз жарқырай берсін„ деген асыл арманын арқалап тұрғандай.Төменгі жағында „Қазақстан„ деген жазу бар. Реңдік бейнесі – алтын және көгілдір түсті. Елтаңбанның авторлары, сәулетші – Шота Уалиханов пен Жандарбек Мәлібекеов.

Мемлекеттік әнұранының авторлары Ш.Қалдаяқов. Ш.Нәжімеденов., Н.Ә.Назарбаев.

Тапсырма 1. Мәтінді оқыңыз, жаттап алыңыз.

Тапсырма 2. Мәтінен етістіктерді теріп жазыңыз.

Тапсырма 3.Әнұранды жаттап алыңыз.

Етістіктің шақтары.

Нақ осы шақ.(Жай түрі).Собственно – настоящее время (Простая форма)

Нақ осы шақ сөйеу кезінде болып жатқан іс әрекетті білдіреді. Нақ осы шақтың жай түрі отыр, тұр, жатыр, жүр көмекші етістіктеріне жіктік жалғауының тіркесуі арқылы жасалып, іс – әрекет, қимылдың тура сөйлеу кезеңінде болып жатқандығын білдіреді.

Собственно – настоящее время обозначает действие, которое происходит в момент речи. Оно имеет две формы: простую и сложную. Простая форма образуется от четырех глаголов:отыр, тұр, жатыр, жүр путем прибавления к ним личных окончаний.

Жекеше (Единственная форма)
Жақ (Лицо)	Көмекші етістіктер (Вспомогательные глаголы)	Жіктік жалғау (Личные окончания)	Буын (Слог)
І .Мен	Отыр, тұр, жатыр	+мын	Жуан
	жүр	+ мін	Жіңішке
ІІ.Сен	Отыр, тұр, жатыр	+ сың	Жуан
	жүр	+ сің	Жіңішке
ІІ.Сіз	Отыр, тұр, жатыр	+сыз	Жуан
	жүр	+сіз	Жіңішке
ІІІ. Ол	Отыр, тұр, жатыр	-	Жуан
	жүр	-	Жіңішке

Көпше (Множественное число)
Жақ (Лицо)	Көмекші етістіктер (Вспомогательные глаголы)	Жіктік жалғау (Личные окончания)	Буын (Слог)
І .Біз	Отыр, тұр, жатыр	+мыз	Жуан
	жүр	+ міз	Жіңішке
ІІ.Сендер	Отыр, тұр, жатыр	+ сыңдар	Жуан
	жүр	+ сіңдер	Жіңішке
ІІ.Сіздер	Отыр, тұр, жатыр	+сыздар	Жуан
	жүр	+сіздер	Жіңішке
ІІІ. Ол	Отыр, тұр, жатыр	-	Жуан
	жүр	-	Жіңішк

1- жаттығу. Прочитайте следующие предложения вслух. Следите за ме­лодией и ударением в предложении. Переведите на русский язык.

1. Мен отырмын. Сен үйде отырсың. Ол клубта отыр. 2. Біз конақта отырмыз. Сендер театрда отырсыңдар. Олар бастықта отыр.

2- жаттығу. Добавьте личные окончания.

1. Бала еденде отыр... . 2. Мен жарық бөлмеде отыр... . 3. Сіздер жатақханада отыр... . 4. Сен далада отыр... . 5. Біз аудиторияда отыр... . б. Сіз Асанда отыр... . 7. Сендер төртінші қабатта отыр... . 8. Олар институтта отыр... .

3- жаттығу. Ответьте на вопросы простой формой настоящего времени.

1. Сен қайда отырсың? 2. Ол кімде отыр? 3. Біз қайда отырмыз? 4. Олар кімде отыр? 5. Студенттер бүгін кімде отыр? 6. Біз кімде отырмыз? 7. Сіз бүгін кімде отырсыз?

Спряжение глагола жүру в настоящем времени

Единственное число	Множественное число
1. Мен жүр-мін "Я хожу" 2. Сен жүр-сің, "Ты хо­дишь" Сіз жүр-сіз "Вы хо­дите" 3. Ол жүр "Он (она) ходит"	1. Біз жүр-міз "Мы ходим" 2. Сендер жүр-сіңдер "Вы хо­дите" Сіздер жүр-сіздер "Вы хо­дите" 3. Олар жүр "Они ходят"

Нақ осы шақ. (Күрделі түрі)

Собственно – настоящее время (Сложная форма)

Глаголы отыр, тұр, жүр, жатыр употребляются не только для образования простой формы настоящего времени, но и еще как вспомогательные глаголы, которые указывают на лицо, чис­ло и время: Напр.: Мен жазып отырмын "Я пишу" (I лицо, ед. ч, наст. вр.). Олар жазып отыр "Они пишут" (III лицо мн. ч. наст. вр.).

Сложная форма настоящего времени образуется при помощи неизменяемой формы деепричастия смысловых глаголов и вспо­могательных глаголов отыр, жатыр, тур, жур настоящего време­ни.

Нақ осы шақтың күрделі түрі етістікке – ып, - іп, -п және – а, - е көсемшелердің жұрнақтары мен отыр, тұр, жатыр, жүр көмекші етістіктерінің тіркесуі арқылы жасалып, іс- әркет, қимылдың тура сөйлеу кезеңінде болып жатқандығын білдіреді.

Сложная форма образуется от основы глагола путем прибавления к ней суффиксов – п, -ып,-іп,-а,-е,-й, и вспомогательных глаголов отыр, тұр, жүр, жатыр.

Жекеше түрі

Жекеше (Единственное число)
Жақ (Лицо)	Дауыссыз ( Согласные)	Буын (Слог)
І .Мен	сөйле+п отыр+мын кел+іп тұрмын бар+а жатыр+мын жаз+ып жатыр + мын	Жуан
	оқы+п жүр+мін	Жіңішке
ІІ.Сен	сөйле+п отыр+сың кел+іп тұр+сың бар+а жатыр+сың жаз+ып жатыр + сың	Жуан
	оқы+п жүр+сің	Жіңішке
ІІ.Сіз	сөйле+п отыр+сыз кел+іп тұр+сыз бар+а жатыр+сыз жаз+ып жатыр + сыз	Жуан
	оқы+п жүр+сіз	Жіңішке
ІІІ. Ол	сөйле+п отыр кел+іп тұр бар+а жатыр жаз+ып жатыр	Жуан
	оқы+п жүр	Жіңішке

Көпше түрі
Жақ (Лицо)	Дауыссыз ( Согласные)	Буын (Слог)
І .Біз	сөйле+п отыр+мыз кел+іп тұр+мыз бар+а жатыр+мыз жаз+ып жатыр + мыз	Жуан
	оқы+п жүр+міз	Жіңішке
ІІ.Сен	сөйле+п отыр+сыңдар кел+іп тұр+сыңдар бар+а жатыр+сыңдар жаз+ып жатыр + сыңдар	Жуан
	оқы+п жүр+сіздер	Жіңішке
ІІ.Сіз	сөйле+п отыр+сыздар кел+іп тұр+сыздар бар+а жатыр+сыздар жаз+ып жатыр + сыздар	Жуан
	оқы+п жүр+сіздер	Жіңішке
ІІІ. Ол	сөйле+п отыр кел+іп тұр бар+а жатыр жаз+ып жатыр	Жуан
	оқы+п жүр	Жіңішке

жаттығу -1. Сделайте разбор глаголов сложного настоящего времени.

Образец: оқып отырмыз: оқы — корень смыслового гла­гола оқу "читать"; -ып — суффикс деепричастия; отыр — вспомогательный глагед; -мыз — личное окончание I лица, мн. ч.

Оқып отырмын; көріп отыр; коньки теуіп жүр; қыдырып жүр; өлең оқып тұр; жазып отырмыз; ұйықтап жатыр; істеп отырсыңдар.

Жаттығу-2. Сөйлемді аяқтаңыз. Закончите предложения.

1. Мен кітап оқып отыр... . 2. Марат шаңғы теуіп жур... . 3. Сендер теледидар көріп отыр... . 4. Біз далада қыдырып жур... . 5, Сіз өлең оқып тұр... . 6. Сіздер не істеп отыр... . 7. Бала ұйықтап жатыр... . 8. Олар хат жазып отыр... . 9. Талгат Медеуде коньки теуіп жур... .

Болжалды келер шақ (Будущее предположительное время)

Болжалды келер шақ алдағы уақытта болатын іс-әректтің жүзегеасу, аспауын күдікті, болжалды түрде аңғартады.Етістіктің түбіріне -р, -ар, -ер қосымшалары жалғаіуы арқылы жасалады.

Будущее предположительное время означает вероятне действие,причем степень вероятности является неопределеннои.Образуется путем прибавления к основе глагола асфиксов -р,--ар, -ер.

Жекше түрі	Көпше түрі
І. Мен жаз-ар-мын „„Я возможно, напишу„	І.Біз жаз-ар-мыз. „Мы, возможно, напишем„
ІІ.Сен жаз-ар-сың „Ты, возможно, напишешь„ Сіз жаз-ар сыз „Вы, возможно, напишете„	ІІ.Сендер жаз-ар-сыңдар. „Вы, возможно,напишите„ Сіздер жаз-ар-сыздар. „Вы, возможно, напишите„
ІІІ.Ол жаз-ар. „Он (она), возможно, напишите„	ІІІ.Олар жаз-ар. „Они, возможно, напишут„

Кроме, рассмотренного выше, переходного или настояще-будущего времени в казахском языке имеются: предположительно будущее время и будущее время намерения.

Будущее предположительное означает вероятное действие, причем степень вероятности является неопределенной. В русском языке это значение передается формой будущего времени в сочетании со словом "возможно". Напр.: Мен кел-ер-мін "Я, возможно, приду".

Будущее предположительное образуется путем прибавления суффиксов причастия -ар/-ер, если корень глагола оканчивается на согласный (или -р), и если корень глагола оканчивается на гласный или на личные окончания глагола. Гласный суффикса -ар/-ер чередуется по закону сингармонизма. Ср.:

Мен айт-ар-мын "Я, возможно, скажу". Мен көр-ер-мін "Я, возможно, увижу". Мен қара-р-мьн "Я, возможно, посмотрю".

3-жаттыру. Проспрягайте следующие глаголы в предположительном будущем времени. (Мына етістіктерді болжалды келер шақта жіктеңіз.)

Алу, отыру, ішу, түсу, ойнау, сөйлеу.

4-жаттағу. Переведите на русский язык. (Орыс тіліне аударьңыз.)

1. Мен институтқа ертең барармын. 2, Ата-анам ауылдан ертең келер. 3. Ертең сағат жетіде тұрарсыңдар. 4. Кешке жақын дүкенге барарсыздар. 5. Ұшақ ертең сағат үште ұшар. 6. Маған айтарсың. 7. Жазда Кавказға барармыз. 8. Сағат онда жатарсыңдар.

5-жаттығу. Напишите предложения в предположительном будущем времени. (Сөйлемді болжалды қелер шакқа айналдырьңыз.)

Сен ертен сағат жетіде тұр, киін, сонан соң асханаға кел, тамақ іш. Сонан соң институтқа келіңдер.

Лекция сағат екіде аяқталады. Сағат екіде институтқа мен де келемін. Сонан соң бәріміз киноға барамыз. Кинога Сәуле де барады. Кино шамамен (приблизительно) сағат төртте аякталады.

Ертең — демалыс. Демалыс күні паркке барамыз. Футбол ойнаймыз.

2) Будущее время намерения означает, что действие будет проходить с каким-то намерением. Будущее время намерения образуется при помощи суффиксов -мақ/-мек, -бақ/-бек. -пақ/-пек, прибавляемых к корню или к основе личных кончалий глагола. Переводятся на русский язык "хотеть", « намереваться» и т. п. Например:

Мен жаз-бақ-пын "Я намерен написать".

Сен айт-пақ-сың "Ты намерен сказать".

Ол сөйле-мек "Он намерен говорить".

См. ниже указанные таблицы

Основа оканчивается на	Вариант суффикса
1. гласный 2. р, л, й, у мақ/-мек
ойна-у "играть" кел-у "приходить"	ойна-мақ "он намерен играть" кел-мек "он намерен прийти"

1-жаттығу. Образуйте от данных глаголов форму будущего времени намере­ния. (Мына етістіктерден мақсатты келер шақтың формасын жасаңыз.)

Образец: қыдыру — қыдырмақ, ...

Үлгі:

Әкелу, апару, көтеру, жуу, оқу, ұйықтау, ойлау, білу, жеу, сөйлеу.

2-жаттығу. Проспрягайте следующие глаголы в будущем времени намерения. (Мына етістіктерді максатты келер шақта жіктеңіз.).

Керу, қарау, жүру, алу, ұнау, ойнау.

Үлгі:

Жекеше түрі	Көпше түрі
I. Мен отыр-мақ-пын; кел-мек-пін П. Сен отыр-мақ-сың; кел-мек-сің III. Ол отырмақ ; келмек	I. Біз отыр-мақ-пыз; кел-мек-піз II. Сендер отыр-мақ-сың-дар; кел-мек-сін-дер III. Олар отырмақ; келмек

3-жаттығу. Дополните предложения. (Мына сөйлемдерді толықтырыңыз.)

1. Мен ертең саған бар... 2. Олар ертеңгі пойызға отыр... 3. Біз сабақты жақсы оқы... 4. Сен далада футбол ойна... 5. Сәрсен жақсы жұмыс істе... 6. Сіздер қаланы көр... ме? 7. Сіз ұйықта... ба? 8. Сен дүкеннен не ал...? 9. Сендер жазда ауылда демал... 10. Мен кешке теледидар көр... 11.Менің әжем жазда баласына жүр... 12. Біз қазір нанға май жағып же...

Основа оканчивается на	Вариант суффикса
1) звонкий согласный 2) сонорный м, н, ң бақ/ бек
жаз-у "писать" көн-у "подчиняться"	жаз-бақ "он намерен написать" . көн-бек "он намерен подчиниться"

1-жаттығу. Образуйте от данных глаголов форму будущего времени намере­ния. (Мына етістіктерден мақсатты келер шақтың формасын жасаңыз.)

Образец: жазу- жазбак, ...

Үлгі:

Үйрену, әзірлену, сену, үйлену, тамақтану, жуыну, жазу.

2 -жаттығу. Проспрягайте следующие глаголы в будущем времени намере­ния. (Мына етістіктерді мақсатты келер шақта жіктеңіз.)

Сену, үйлену, жуыну, жеңу "победить", жану, жазу.

3-жаттығу. Дополните предложения. (Мына сөйлемдерді толыктырыңыз.)

1. Мен биыл үйлен... 2. Мұрат суық суға жуын... 3. Сіз оларды жең... бе? 4. Сіздер үйге хат жаз... 5. Сен сабақка қашан әзірлен...? 6. Біз қазақ тілін үйрен... 7. Сендер қайдан тамақтан...? 8. Әсет кімге үйлен...? 9. Сен оның сөзіне сен... бе?

Основа оканчивается на	Вариант суффикса
глухой согласный -пақ/-пек
жат-у "лечь" кес-у "резать"	жат-пақ "он намерен лечь" кес-пек "он намерен резать"

1-жаттығу. Образуйте от данных глаголов форму будущего времени наме­рения. (Мына етістіктерден мақсатты келер шақтың формасын құраңыз.)

Образ е ц: жату — жатпақ, …

Үлгі:

Орналасу, жету, ұшу, ашу, түсу, айту, сөйлесу.

2 -жаттығу. Проспрягайте следующие глаголы в будущем времени намерения. (Мына етістіктерді мақсатты келер шақта жіктеңіз.)

Сату, кету, түсу, ішу, басу, тебу.

3-жаттығу. Дополните предложения. (Сөйлемдерді толықтырыңыз).

1. Мен биыл шетел тілдері институтына түс... 2. Сіз асханада не іш...? 3. Сәбит ертең мұғалімге не айт...? 4. Мұғалім бізге қазақ тілін үйрет..; 5. Сіздер қашан кет...? 6. Ұшак нешеде үш...? 7. Сен төменгі орынға орналас... ба? 8. Пойыз Қарағандыға неше тәулікте жет...? 9. Біз сабақ туралы сөйлес... ?10. Сендер мына дүкенде не сат...?

4 -жаттығу. Переведите на казахский язык. (Қазақ тіліне аударыңыз.)

1. Я завтра пойду в кино. 2. Моя. сестра, вероятно, поступит в институт. 3. Мы собираемся поехать в Москву. 4. Мы собираемся узнать многое. 5. Вы, возможно, увидите их завтра. 6. Я буду ждать Вас завтра. 7. Вечером они пойдут на собрание. 8. Мы собираемся пообедать в столовой. 9. Самат, возможно, поговорит с учителем. 10. Мы собираемся покататься на коньках.

Отрицательная форма глаголов и давнопрошедшее время об­разуются при помощи отрицательных окончаний -ма/-ме, -ба/-бе. -па/-пе, которые ставятся после корня глагола. Напр.: кел-ме-п-пін "Я не приходил". При этом прибавляется только суффикс -п, т. к. теперь основа канчивается на гласный. Ср. кел-in-пін — кел-ме'-п-пін.

5-жаттығу. Прочтите и переведите на русский язык. (Оқып шығып, орыс тіліне аударыңыз.)

1. Мен саған барғанмын. 2. Талғат маған келген. 3. Сіз осы мектепте оқығансыз. 4. Сендер зауытта істегенсіңдер.

5.Сіздер теледидар көргенсіздер. 6. Олар музыка тыңдаған. 7. Біз коньки тепкенбіз. 8. Омар каньки тепкен. 9. Біз осы қалада туғанбыз.

6-жаттығу. Образуйте давнопрошедшее время от данных глаголов. (Мына етістіктерден бұрынғы өткен шақ жасаныз.)

1...Біз Талдықорғаннан кел... 2. Жанар осы институгтта оқы... 3. Жазда олар ауылда демал... 4. Сен менің үйімде бол... 5. Сіздер киноға бар... 6. Сендер музыка тыңда... 7. Мен жолдасымнан хат ал... 8. Мен дүкеннен май әкел... 9. Данияр клубта биле... 10. Талғат кітап оқы...